بۆ ناوەڕۆک بازبدە

غەریزە

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
زۆرێ لە جاڵجاڵۆکان پێش بەدنیاھاتنی بەچکەکانیان دەمرن، یا بەچکەکان ھەر کە لە ھێلکە ھاتنە دەر، خێرا بڵاو دەبنەوە و ھەرگیز ناتەقن بە دایک و باوکیانەوە. سەرەڕای ئەمە، بەچکەی جاڵجاڵۆکە لە یەکەمین ھەوڵی خۆیدا دەتوانێ ھێلانەیەک بتەنێ کە لە باری ئەندازەیییەوە خاوەن داڕشتەیەکی تەواو و بێگەرد بێ.

غەریزە (وەرگێڕانەکان: سروشتمایە، خۆماک، ڕەمەک، ڕسکۆ) ئەو مەیل یا ھەوەسەیە کە زگماک لە سروشتی زیندەواراندا داچەقێنراوە و، تەنگەتاویان دەکا بۆ ڕەچاوکردنی ھەندێ ئاکاری تایبەت. ئاکاری غەریزی بەبێ ئەوەی فێر کرابێ، لە ھەلومەرجی لەباردا، خۆی نیشان دەدا. بۆ نموونە، بەچکەی کیسەڵی دەریایی، ھەر کە لە ھێلکە دەر بێ، بەبێ ئەوەی چاوی بە دایکی کەوتبێ و لە ئەو فێر بووبێ، بەرەو دەریا وە ڕێ دەکەوێ.[١]

وشەڕەتناسی

[دەستکاری]

وشەی غەریزە عەرەبییە، لە ریشەی غ-ر-ز. ئەم ڕیشەیە بە مانای چاندن، داچەقاندن و، تێڕاکردنی شتێ لە شتێکی تردایە.  غەریزە فێر ناکرێ و وە دەست ناخرێ، دەڵێی شتێکە لە پێکھاتەی گیانلەبەرا نێژراوە یا داچێنراوە و، لێی دانابڕدرێ.[٢][٣]

لە زمانە ئەوروپایییەکاندا، وشەی instinct  ھاوسەنگی وشەی غەریزەیە. ئەم وشەیە لە ڕیشەی لاتینی instinctus -ەوە دێ، کە بە مانای ھەڵخڕاندن و نەقیزەدان و ورووژاندنە.[٤]

لە کاتێکدا کە لە عەرەبی و کوردیدا پێداگری لەسەر «داچێنران لە دەرووندا»یە، لە لاتیندا «لە دەروونەوە هاندران و ھەڵخڕان» ڕەنگدارترە.

تایبەتمەندییەکان

[دەستکاری]

غەریزە ئەم تایبەتمەندییانەی ھەیە:[٥]

  • زگماکە، واتە لە کاتی لەدایکبووندا ئامادەیە و، پێویستی بە فێربوون و ئەزموون و مەشق نییە.
  • لە درێژەی گەشەکردنی زیندەوارەکەدا جێگیرە و گۆڕانی بەسەرا نایێ.
  • لە نێوان ھەموو تاکەکانی یەک جۆردا ھاوبەشە. واتە تێکڕای تاکەکانی ھەمان جۆر و جنس ڕەچاوی دەکەن.

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Instinct | Definition & Facts | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). لە 2026-09-16 ھێنراوە.
  2. ↑ مانای «غَرَزَ» لە Almaany؛ دەڵێ «غَرَزَ الإِبْرَةَ فِي الثَّوْبِ» یانی «دەرزییەکەی لە بەرگەکە داچەقاند یا تێڕاکرد.» یان «غَرَزَ الشَّجَرَةَ» یانی «دارەکەی چاند یا داچەقاند.»
  3. ↑ «ابن منظور» لە «لسان العرب»دا دەڵێت: «الغَرْزُ: غَرْزُكَ الإبرةَ ونَحْوَها في الثوبِ… والغَرِيزَةُ: الطَّبِيعَةُ والقَرِيحَةُ»
  4. ↑ «Instinct - Etymology, Origin & Meaning». etymonline (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە 2026-09-16 ھێنراوە.
  5. ↑ Blumberg، Mark S. (2017-01). «Development evolving: the origins and meanings of instinct». Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science. 8 (1–2). doi:١٠.١٠٠٢/wcs.١٣٧١. ISSN ١٩٣٩-٥٠٨٦. PMC ٥١٨٢١٢٥. PMID ٢٧٩٠٦٥١٥. {{cite journal}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |date= (یارمەتی)