عەمەر خانی شکاک
عەمەر خانی شەریفی | |
|---|---|
 عەمەر خانی شکاک، ١٩٢٩ | |
| ناوی خۆماڵی | عهمهر خان شەریفی |
| ناوی لەدایکبوون | عەمەر محەممەد شەریف شەریفی |
| نازناو(ەکان) | پیرە مەزنەکەی کوردستان لەلایەن کێرمت ڕوزێڵفت |
| لەدایکبوون | ١٨٧٣ زندەشت، ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران |
| مردن | ١٩٥٨ [١] زندەشت، ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران |
| دڵسۆزی |  کۆماری کوردستان |
| پلە |  مارشاڵ[٢] |
| پێکدادانەکان/جەنگەکان | |
| پەیوەندییەکان | سمکۆی شکاک |
عەمەر خانی شەریفی (١٨٧٣ – ١٩٥٨ لە زندەشت، ئازەربایجانی ڕۆژئاوا ، ئێران)، زیاتر ناسراوە بە عەمەر خانی شکاک سەرکردەیەکی دیاری عەشیرەتی کوردی خێڵی شکاک بووە.[٣][٤] کوڕی محەممەد شەریف شەریفی بووە و دوای کۆچی دواییی باوکی ڕۆڵێکی بەرچاوی لە سەرکردایەتیی عەشیرەتی کوردان و شکاکدا بینیوە.[٣] بە پشتبەستن بە ھەژمارە ناوخۆیییەکان، باس لەوە دەکرێت کە عەمەر خان مامی سمکۆیە، ھەرچەندە کەسانی دیکە پێیانوابوو کە ئەو ئامۆزای سمکۆیە.[٥]
لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ھۆزی شکاک لە ژێر سەرکردایەتیی سمکۆ شکاک کاریگەرییان بەدەستھێنا، بە تایبەت دوای ئەوەی پشتگیری لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا وەرگرت. عەمەر خان لەم ماوەیەدا بووە یاریدەدەری سەرەکیی سمکۆ لە نێو شکاکەکاندا.[٣] دوای تیرۆرکردنی سمکۆ، سەرکردایەتیی عەشیرەتی شکاکی گرتە ئەستۆ.[٣]
دواتر عەمەر خان لەگەڵ قازی محەممەد و کۆماری مەھاباد ھاوپەیمان بوون.[٥]
پیشە
[دەستکاری]عەمەر خان وەک سەرۆک عەشیرەتی باڵای ھۆزی شکاک خزمەتی کردووە و کەسایەتییەکی دیار بووە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. دەوترێت کاریگەرییەکی بەھێزی لەسەر چاودێرانی ئەمریکی ھەبووە، لەوانە کێرمت ڕۆزڤێڵت کە بە 'پیرە پیاوە گەورەکەی کوردستان' وەسفی کردووە و ویلیام ئۆ دۆگلاس کە دوای کەوتنی مەھاباد سەردانی کردووە.
سەرەڕای پێگەی بەرزی لە ناو کۆماری مەھاباددا، ھەندێک لە مێژوونووسان کارەکانی بە ھەڵپەرستانە تایبەتمەند کردووە. وەک وەزیری جەنگ دەستنیشانکرا و پلەی مارشاڵی لە کۆماردا ھەبوو. جگە لەوەش ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بووە و لە ٢٣ی نیسانی ١٩٤٦دا واژۆکەری پەیماننامەی ئازەربایجان – کورد بووە.[٦] بەپێی زانیارییەکان لە ماوەی مانەوەیدا لە مەھاباد پەیوەندییەکانی لەگەڵ جۆرج ڤی ئاڵن، باڵیۆزی ئەمریکا لە ئێران پاراستووە.[٦] دوای ڕووخانی مەھاباد، لە ڕێگەی دەستێوەردانی ئاڵنەوە بوو کە عەمەر خان خۆی لە لەسێدارەدان لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە پاراست.[٣]
ڕۆڵی سەربازی
[دەستکاری]عەمەر خان بە شارەزایی سەربازی و لێھاتووییی ستراتیژی ناسرابوو.[٧] ھێزەکانی لە سەردەمی حکوومەتی مەھاباددا لە چەندین ئۆپەڕاسیۆنی سەربازیدا بەشدارییان کردووە. لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕژێم لە ڕووخان، پشتیوانی خۆی کشاندەوە و گەڕایەوە ماڵەکەی خۆی لە زندەشت.[٦][٣]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Qadri 2021، لاپەڕە 603.
- ↑ Jwaideh 2006، لاپەڕە 256.
- 1 2 3 4 5 6 Qadri 2021.
- ↑ Mostofi، Armand؛ مستوفی، آرمان (٢٦ی ئابی ٢٠٢١). حکم می کنم [I Command] (بە فارسی). Ketab. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٥٨٤-٧٥٧-٧.
- 1 2 Manafy 2005.
- 1 2 3 Jwaideh 2006.
- ↑ Vali، Abbas (١١ی نیسانی ٢٠١٤). Kurds and the State in Iran: The Making of Kurdish Identity (بە ئینگلیزی). Bloomsbury Publishing. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٥٧٧٢-٠٣٣-٧.
پەراوێزەکان
[دەستکاری]- Manafy، A. (٢٠٠٥). The Kurdish political struggles in Iran, Iraq, and Turkey. Internet Archive. University Press of America. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٦١٨-٣٠٠٣-٠.
- Jwaideh، Wadie (١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (بە ئینگلیزی). Syracuse University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧.
- Qadri، Muhammed S. (٢٠٢١). Emer Xanî Şikak: Le Serhelldanî Simkowe ta Komarî Kurdistan [Amar Khan Shikak: from the rise of Simko to the Kurdistan Republic] (PDF) (بە کوردی). Tehran, Iran: Kurdish Academy.
