عەلی مەردان خان بەختیاری

عەلی مەردان خان
شؽر عەلی مەردۊن
لەدایکبوون	۱۸۹۲ چەناروود فەریدون، لوڕستانی مەزن
مەرگ	١٩٣٤ زیندانی قەسر
ناوەکانی تر	شێر عەلی مەردوون
چالاکبوون	١٩٢٩ بۆ ١٩٣٤
کارە ناودارەکان	شۆڕش کردن دژ بە حکوومەتی ڕەزا شا
باوان	عەلی قولی خان چار لەنگ (باوک) بی بی مەریەم بەختیاری (دایک)
خزمەکان	موحەممەد عەلی خان چار لەنگ (برا) سەردار ئەسعەد بەختیاری(خاڵ)

عەلی مەردان خان بەختیاری (بە فارسی: عَلی‌مَردان‌خان بَختیاری) یان شێر عەلی مەردوون (بە فارسی: شیرعَلی‌مَردان، بە بەختیاری: شؽر عەلی مەردۊن) لە ساڵی ۱۲٧١ی ھەتاوی (١٨٩٢ی زاینی) لە قەزای چەناروود لە لە لوڕستان لە دایکبووە. باوکی ناوی عەلی قولی خان چار لەنگ بوو وە دایکی ناوی بی بی مەریەم بوو.

ڕاپەڕینی بەختیاری

لە کۆتایی مانگی حوزەیران و سەرەتای مانگی تەمووزی ساڵی ١٩٢٩، لە کاتێکدا یاخیبوونی قەشقایی دەگەیشتە خاڵێکی گرینگ لە فارز، ناوەندی کێشکردنی ڕاپەڕینەکانی خێڵەکی بە سەرھەڵدانی ڕاپەڕین لە نێوان بەشەکانی بەختیاریدا بەرەو باکوور گواسترایەوە بۆ ئەسفەھان. یاخیبووانی بەختیاری نزیکەی تەواو لە ھۆزی زەرەسوەندی حەفت لەنگ، ئەو ھۆزەی کە خانی گەورە لێی کێشرابوو، و چار لەنگ و سەرکردەی گشتی ڕاپەڕینەکە پێکھاتبوو، عەلی مەردان خان چار لەنگ بوو. ئەو خۆی لەگەڵ زاوای سەردار فاتح، سەرتیپ خان لە کوھگیلویا ھاوپەیمان کرد، و چەندین گرووپی بریگاند بەشدارییان کرد، بە تایبەتی ئەوانەی کە خیباری دەرەوەی یاسا بەڕێوەی دەبرد. یاخیبووانی بەختیاری زۆرێک لە ھەمان داواکارییەکانی قەشقایان ھەبوو: کە مافی لەبەر کردنی جل و بەرگی ڕەسەنی خۆیان، و بۆ ھەڵوەشاندنەوەی بەشی سەرژمێری. ھەرچەندە خێڵە ئاساییەکان نیگەران بوون لە کڵاوی سەربازی و پاھلەوی، بەڵام ئەو خانە بچووکانە کە سەرکردایەتی ڕاپەڕینەکەیان دەکرد، ئامانجی تایبەتی خۆیان ھەبوو لە بەرامبەر ھەردوو خانی باڵا و حکومەتی تاران. توخمێکی گرنگی ڕاپەڕینی بەختیاری بەردەوامی ناڕەزایی خانی بچووک بوو لە حوکمڕانی گەورەکانیان، کە ئێستا وەک خاوەن خانووی غەیب لە تاران دەژیان و بە تەواوی لە کاروباری خێڵەکان جیابوونەتەوە. خانی بچووک ناڕەزایی دەربڕی و سووکایەتیان بە گەورەکانیان کرد ھەم بەھۆی خۆڕازیبوونی سیاسی و بەھۆی نیگەرانییە تایبەتەکانەوە وەک خراپ بەڕێوەبردنی داھاتی نەوتی بەختیاری، و پەڕۆیەکی کۆتایی کاتێک ھاتە ئاراوە کە چەندین خانی باڵای نیشتەجێ لە تاران سوودیان لە یاسای نوێی تۆمارکردن وەرگرت بۆ ئەوەی ناوی خۆیان لە خانی بچووکدا دابنێن. بەڵگە ھەیە کە ھەندێک خانی گەنجتر، لەوانەش عەلی مەردان خان، ئامانجی گەورەتریان ھەبووە و ھیوادارن یاخیبوونەکە بەکاربھێنن بۆ بەدیھێنانی گۆڕانکاری بنەڕەتی نەک تەنیا لە ناو بەختیاری بەڵکو لە رژێمی تاران خۆی، چونکە وادیارە سەردار فاتح پلانی وردی بۆ گرتنی ئەسفەھان و تاران و بۆ پۆستی دیپۆزی شاڕانە لە بیرەوەرییەکانی رەزاڵدا داڕشتووە. شا و دەستوور تەنیا بیست ساڵ پێشتر ھێشتا زۆر زیندوو لە نێو خانەکان و بابەتی ئاماژەی بەردەوامدا دەگەڕێنێتەوە.

شەڕکردن لە نێوان بەختیاری و سوپای ئێران لە سەرەتای مانگی تەمووزی ساڵی ١٩٢٩ دەستی پێکرد کاتێک یاخیبووان حاکمی سەربازی چار لەنگ ئیلخانیان لە گوندی دێ کوردەوە لێخوڕی، لەگەڵ تاکە ھێزە سەربازییەکان لە ئەسفەھان لەو کاتەدا لاواز و پەرش و بڵاو بوون، لە قەڵاکە لە سەفید داشت کۆدەبوونەوە کە بەم زووانە لەلایەن باختیارییەوە گەمارۆدرابوون. ھەرچەندە زۆر زوو بەھێزکەرەکان گەیشتنە ئەسفەھان، زنجیرەیەک بەشداری سەربازی بە دەستی سەرەوە خێڵەکانی بەجێھێشت و سوپاکە ناچار بوو بکەوێتە دۆخێکی بەرگری لە دەرەوەی خودی ئەسفەھان کاتێک ڕەزا شا، لە دۆخێکی دڵەڕاوکێی توند و ئاگاداری لاوازی سەربازییەکەی و دۆخە مەترسیدارەکەی کە ھێشتا لە دوورەوە زاڵە، بڕیاریان دا کە پێویستە پەنا بۆ شێوازە شەھوەتبازییەکان ببەن. چەندین کۆبوونەوەی خانی باڵای تارانی بانگھێشت کرد و دواجار دوو لە ڕێزدارترین، سامسام ئەلسالتانا و ئەمیر موفاخخامی نارد بۆ باشوور بۆ ئەوەی کاریگەرییەکانیان بەکاربھێنن بۆ ڕاگرتنی ھۆزەکان. سامسام سەرکەوتوو بوو لەو شوێنانەی کە سوپا شکستی ھێنابوو و خێڵەکانی ڕازی کرد کە بڵاوەیان پێبکات، زۆربەی بەختیاری یاخیبووان پێشکەشکردنی پێشکەش بە حکومەت کرد، ھەرچەندە سەرەتا داوای ئەوەیان کرد کە ھەر ڕێکەوتنێک یان لەلایەن کۆمپانیای نەوتی ئەنگلۆ و فارسەوە یان لەلایەن میراتی بەریتانیاوە گەرەنتی بکرێت. لە بەرامبەردا، ئیلخانی ناجۆراوجۆر، برای سەردار ئەسعید و ئیلبێیگی لابرا و ھۆزەکان ڕێگەیان پێدرا جێنشینەکانیان ھەڵبژێرن، حاکمی سەربازی ڕق لێبووی چاھار مەحاڵ لابرا، و سەرکردەکانی ڕاڤۆڵتەکە لەلایەن شاوە لێخۆشبوونیان پێدرا، کە ھەروەھا بەڵێنی ئەوەیان دەدا کە بۆ ماوەی پێنج ساڵ لە بەختیدا نەدرێت بە باختی. عەلی مەردان خان، سەرۆکی گشتی ڕاپەڕینەکە، تا پاییز بە فەرمی خۆی تەسلیم نەبوو، کاتێک دەستگیرکرا و ڕەوانەی تاران کرا، لەوێ لەلایەن شاوە پێشوازی لێکرا و لێیان خۆش بوو، بە جلی بەختیاری بە شێوەی کۆن گەیشتە پایتەخت بەڵام عەزییەکی مۆدێرن لە جل و بەرگ لەبەردا بوو، کە تەواو بوو لەگەڵ حاخ، بۆ ئامادەبووی لەگەڵ شا. بەڵام سەرەڕای ئەم لێخۆشبوونە، یاخیبوونی خێڵەکی ساڵی ١٩٢٩ چارەنووسی سەرکردایەتییە خێڵەکییەکانی مۆر کرد و لە مانگی ئابی ١٩٣٢دا سەوڵات ئەدەولە و کوڕە گەورەکەی زیندانی کران، لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٣٣ لە زیندان کوژرا. لە نیسانی ١٩٣٤، سەردار ئەسعەد لە زیندان کوژرا و لە مانگی تشرینی دووەم ھەشت کەس کە پەیوەندییان بە پیلانی بەناو بەختیارییەوە ھەبوو لە سێدارە درا، لەنێویاندا عەلی مەردان خان چار لەنگ، حەفت لەنگ بەختیاری خان سەردار ئیقبال و سەردار فاتح، و شووبرای سەردار فاتحی سەرتیپ خان بۆیەر ئەحمەدی کە ڕابەرانی ڕاپەڕینی ١٩٢٩ بوون. کە پێشتر ھەموویان لەگەڵ شا پەیوەندییەکی باشیان ھەبوو، لە کاتێکدا بیست کەسی تری لە ھۆزی بەختیاری سزای زیندانی درێژخایەنیان بەسەردا سەپێندرا، لەنێویاندا چوار خانی تا مردن دەستگیر کران و بەم کارە سەرکردایەتی خێڵەکی باشوور لادرا.

عەلی موڕتەزا بەختیاری لە کتێبی خۆی دەڵێ؛ لە ساڵی ١٩٣٤ دوای دەستگیرکردن و مردنی جەعفەر قولی بەختیاری کە ھاوڕێی ڕەزا شا بوو، ٣٠ لە «خان»ەکانی بەختیاری و بۆیەر ئەحمەدی دەستگیرکران. ٨ لە خانەکان لە زیندانی قەسر کوژران ٤یان لە کوژراوەکان خانی بەختیارییەکان بوون و بریتی بوون لە؛ (١. موحەممەد ڕەزا خان سەردار فەتاح ٢. موحەممەد جەواد خان سەردار ئیقبال ٣. عەلی مەردان خان ٤. گوودارز خان ئەحمەد خۆسرەوی) چوار خانەکانی تر لە ھۆزکانی قاشقەیی، مامەسەنی و بۆیەر ئەحمەدی.

ژیاننامە

عەلی مەردان خان بە ڕەچەڵەک سەر بە بابی مەحموود ساڵح کە سەر بە لقی چارلەنگی بەختیاری بوو. دایکی ناوی؛ بی بی مەریەم بەختیارییە، کچی حوسێن قولی خانی ئیلخانی بەختیاری بوو، لە دژی ھێزە داگیرکەرەکانی ڕووسیا و بەریتانییەکان لە جەنگی جیھانی یەکەمدا شەڕی کرد. عەلی مەردان خان لە قەڵای باردێ یان چەناروود فەریدونی لوڕستانی مەزن لەدایکبووە.

باوکی لە تەمەنی گەنجیدا لە پیلانگێڕییەکی خێزانییدا کوژراوە. عەلی مەردان خان منداڵی خۆی لەگەڵ داپیری لای دایکی بی بی فاتیمە چارلەنگ، وە لەگەڵ خاڵەکانی، عەلی قولی خان سەردار ئەسعەد و سەردار زەفەر بەسەر برد. وە چووە قوتابخانە.

لە گەنجیدا یەکێک بوو لە سوارەکانی بەختیاری لە ڕاپەڕینی مەشروتە. لە ساڵی ١٩٢٣ دوای جیاکردنەوەی چوار خێڵەکە لە حەوت خێڵەکە، لەگەڵ محەمەد عەلی خانی برای، وەک سەرۆکی ئەم خێڵە دەستنیشان کران. دوای ماوەیەک، ئەلیمەردان خان یاخی بوو لە حکومەتی ڕەزا شا، کە بووە ھۆی دەستبەسەرداگرتنی شاری کورد و باکووری خوزستان، بەڵام دواجار، لەگەڵ داگیرکردنی سوپا و دەستێوەردانی بەختیاری خانەکانی دیکە، دوای ساڵێک لە شەڕ لە فەرۆک شەھر، ئامادەبوو تەسلیم بێت و گواسترایەوە بۆ زیندانی قەسر. لە کۆتاییدا لە بەیانی ساڵی ١٩٣٤دا، خرایە بەردەم پێکھاتەی لەسێدارەدان.

عەلی مەردان خان بەختیاری لە زیندانی قەسر لە ساڵی ١٣١٣ی ھەتاوی کە دەبێتە ١٩٣٤ی زاینی کۆچی دوایی کردووە.