عەبدوڵڵا بەگ بێناری

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە عەبدوڵابەگ بێناریەوە)
Jump to navigation Jump to search
وێنەى عەبدوڵڵا بەگى بێنارى لە نزیک رەواندز ١٩١٧

عەبدوڵڵا بەگی بێنارێ (بە عەرەبی: عبدالله بيگ بينارى)، (١٨٨٠ — ١٩٣٩) دوامین میری میرنشینی برادۆست. عەبدوڵڵا بەگ کوڕی جەھانگیر کوڕی میر سوڵتان لە نەوەی خانی لەپزێڕینی پاڵەوانی داستانی قەڵای دمدم.[١] کە ھەردووکیان بە دەستی عەجەمان نامەردانە کوژراون. خانی دمدم لە ١٦٠٩[٢] و سولتان ئەحمەد لە ١٨٥٤.[٣] قەلای بێنار کەوتۆتە سێکوچکەی سنووری ئێران عیڕاق و تورکیا دوا پێگەی میرانی برادۆست بووە کە نەکەوتبووە ژێر دەسەلاتی عەجەمان. رۆژگاری میرایەتی عەبدولا بەگ پڕ بووە لە ئالنگاری ناوخۆیی و دەرەکی.

پاش نەمانی زۆربەی میرنشینە کوردیەکانی نێو رچەی میرانی شەرەفنامە، دەوڵەتی عوسمانی و سوڵتان عەبدولحەمید زیاتر پشتگیریان لەبنەماڵەی شێخی نەھریشەمزینان[٤] وسەرۆک ھۆزەکانی ھەرکی و شکاک دەکرد تا بتوانێت بە رێگەی ئەوانەوە شەڕی رووس و یاخی بووە ئەرمەنەکان بکات و ھەژموونی ئێرانی شیعەمەزھەب لەسەر سنوورەکانی رۆژھەلاتی دەوڵەتەکەی کزبکات.

دەڤەری سۆمابرادۆست و مەرگەوەڕ و تەرگەوەڕ کە زێدی میرانی برادۆستە کەوتە ژێر کاریگەری ئەم دۆخە پەشێوەی دوای بەرپابوونی جەنگی جیھانی یەکەم (١٩١٤-١٩١٧) ھاتبووە کایەوە و بوو بە شەڕگەی نێوان لەشکری رووسیای قەیسەری و لەشکری جەوانانی تورک. کاتێک ئاسووریەکانی ھەکاریش لەژێر گورزی لەشکری تورکان ناچار بوون زێدی خۆیان جێبھێڵن و پەنا بۆ لەشکری رووس بێنن لە سەڵماس و ورمێ بەھۆی دەسنێوەردانی زلھێزەکان کورد و ئاسووریش کەوتنە گیانی یەکترو سمکۆی شکاک بە پیلانێکی نارەوا مارشەموونی گەورەی ئاسووریەکانی لە نزیک سەڵماس کوشت و بەسەدان کەس بوونە قوربانی ئاگری تۆڵەسندنەوەی ھەردوولا. گوندەکانی دەشتی ورمێ تا رەواندز کەوتنە بەر پەلاماری لەشکری رووس و ھاوپەیمانە ئەرمەنی و ئاسووریەکان.

عەبدوڵڵابەگی بێناری لە شۆرشی سمکۆی شکاک دژ بە ئێران و شەڕی ئاسووریەکان[٥] و لە بەرگریکردنی لەشکری رووسەکان لە رەواندز رۆڵی دیاری ھەبووە. برایەکی لە شەڕی تیاریەکان کوژراوە لە نزیک ورمێ. لە دوای دامرکانەوی ئاگری شۆڕشی سمکۆو کشانەوەی رووسەکان دوای ١٩١٧ عەبدولابەگی بێناری لەلایەن دەوڵەتی ئێران دەستبەسەر دەکرێت و نەفی دەکرێت بۆ قەزوین و زەنجان. فەرمانی لەسێدارەدانی بۆ دەردەچێت، بەلام بە ھۆی مەیانگیری پیاوماقولانی ئەفشاری ورمێ عەفوو دەکرێت و دەگەڕێتەوە کوردستان.

لەگەڵ سمکۆ و سەیدتەھا و زۆرێک لە سەرناسانی کوردی ورمێ دەپەڕنەوە بۆ دیوی سیدەکان کە ئەوسا لەژێر حوکمڕانی ئینگلیزدا بوو. کە سمکۆ ساڵی ١٩٣٠ بە پیلانێکی حکومەتی ئێران لە شنۆیە کوژرا، عەبدوللا بەگ ئومێدبڕ بوو لەگەڕانەوە بۆ سەر زێدو موڵک وماڵی خۆی و سیدەکان بوو بە دوامەنزڵگای. لە سالی ١٩٤٠ کۆچی دووایی کردو بە لە گۆرستانی سیدەکان نێژرا.

عەبدوڵڵا بەگ لە نێو خەڵکی برادۆست و ھەرکی و شکاک و ئەفشاری ئورمیە ناسراو بووەو خاوەن کەسایەتیێکی بەڕێز بووە. بەسەرھاتەکانی وەک لاوک لەسەر مێرخاسی ئەو کەڵەمێردە تا ئێستاش دەگوترێنەوە.

نەوەکانی عەبدوللابەگی بێناری ئەمڕۆ لەھەردوو دیوی برادۆست لە ورمێ (مەرگەوەر) و ھەولێردا دەژین و لەسەر رێچکەی باپیرەی خۆیان خزمەت بە نیشتمان و گەلەکەیان دەکەن.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ دمدم، قەڵاى. ئیرانیکا ئۆنلاین http://www.iranicaonline.org/articles/dimdim.  ون یان واڵا |title= (یارمەتی)
  2. ^ "بابەتى برادۆست لە ئیرانیکا.". http://www.iranicaonline.org/articles/baradust-kurdish-bradost-name-of-kurdish-tribe-region-mountain-range-river-and-amirate.  بەستەرە دەرەکییەکان لە |website= (یارمەتی)
  3. ^ http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-5e7c1be8f86741169288603aa3fbe942-fa.html [لغتنامه دهخدا / واژه برادوست لغتنامه دهخدا / واژه برادوست] لە بەھای |url= دڵنیا ببەرەوە (یارمەتی).  ون یان واڵا |title= (یارمەتی); بەستەرە دەرەکییەکان لە |website= (یارمەتی)
  4. ^ لازاریف، واسیلییه‌وا (٢٠٠٥). تاریخ کردستان. تاران: نشر فروغ. پەڕەکان لا ١٣١–١٣٥. 
  5. ^ جینۆسایدى ئاسووریەکان، ١٩١٥. "مێژووى ورمێ". http://i-cias.com/e.o/assyrian_gc.htm.  بەستەرە دەرەکییەکان لە |website= (یارمەتی)