شەڕی چیای ھەندرێن

شەڕی چیای ھەندرێن
	بەشێک لە شۆڕشی ئەیلوول، تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان
	; چیای ھەندرێن لە ڕەواندوز
ڕێکەوت	ئایاری ١٩٦٦
شوێن	خۆرھەڵاتی ڕەواندوز، ھەولێر، باشووری کوردستان
ئەنجام	کورد سەرکەوت
شەڕکەرەکان
پ.د.ک; ح.ش.ک.ع; یارمەتیکەران: ئیسرائیل مۆساد; ; ئێران	دووەمین کۆماری عێراق
فەرماندە و سەرکردەکان
مستەفا بارزانی; ئەحمەد بارزانی; عەلی عەسکەری; ئیبراھیم ئەحمەد	عەبدولڕەحمان عارف
ھێز
١٥٠ یان; ٦٠٠٠-٨٠٠٠	٢٥٠٠٠
زەرەر و زیانە گیانییەکان
نەزانراو	٤٠٠٠-٥٠٠٠+ کوژران و بریندارکران; ٢ لیوا بەتەواوی لەناوچوون;

شەڕی چیای ھەندرێن یان شەڕی ھەندرێن ناسراو بە داستانی ھەندرێن کە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦ ڕوویدا، وەک ڕووداوێکی بەرچاو لە چوارچێوەی یەکەمین شەڕی عێراق و کورددا (شۆڕشی ئەیلوول) وەستاوە. ئەم بەشداریکردنە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک یەکێک لە ساتەکانی سەرەکیی ململانێکە دادەنرێت. ھێزی کوردی بە سەرۆکایەتیی مستەفا بارزانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی بەسەر سوپای عێراق بە فەرماندەییی عەبدولڕەحمان عارف بەدەستھێنا. شەڕەکە زیانێکی زۆری بۆ لایەنی عێراقی لێکەوتەوە و دوو لیوای پیادە بە شێوەیەکی کاریگەر لەناوچوون. لەبەرامبەردا زیانی گیانیی کورد بە کەمترین مایەوە، ئەمەش جەختی لەسەر لێھاتووییی ستراتیجی و کاریگەریی سەرکردایەتی و تاکتیکەکانیان دەکردەوە.

پێشینە

لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٣ لە نێوان ناکۆکییەکی بەرچاوی ناوخۆیی لەناو ڕژێمی بەعسدا، عەبدولسەلام عارف کودەتایەکی ڕێکخست کە بووە ھۆی دەرکردنی بەعسییەکان لە دەسەڵات. دواتر، دوای ھێرشێکی شکستخواردوو بۆ سەر کورد، عەبدولسەلام عارف لە شووباتی ١٩٦٤ ئاگربەستی ڕاگەیاند. ئەم ھەنگاوە دووبەرەکیی لە ناو ڕیزەکانی کورددا لێکەوتەوە، لە لایەک ڕادیکاڵەکان و لە لایەکی دیکەش ھێزی پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی مستەفا بارزانی. لە کۆتاییدا بارزانی ڕازی بوو بە ئاگربەست و ڕادیکاڵەکانی لە حیزب پاککردەوە. بەڵام لەگەڵ کۆچی دواییی چاوەڕواننەکراوی عەبدولسەلام عارف، عەبدولڕەحمان عارفی برای سەرکردایەتیی گرتە ئەستۆ و حکوومەتی عێراق ھەڵمەتێکی کۆتایی بۆ ملکەچکردنی کورد دەستپێکرد. ئەم ھەوڵە لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦ بە شەڕی چیای ھەندرێن، لە نزیک ڕەواندوز گەیشتە لووتکە، کە ھێزەکانی بارزانی بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سووپای عێراقیان تێکشکاند. باس لەوە دەکرێت کە لەم شەڕەدا، کورد زیانێکی بەرچاوی گەیاندووە، لەوانەش گوایە لەناوبردنی تەواوی لیوایەکی عێراقی.^[٢]^[٣]

شەڕەکە

کوردەکان سوودمەند بوون لە پشتیوانیی ھەواڵگری کە لەلایەن مۆسادی ئیسرائیلەوە پێشکەش کرابوون و ڕێنماییی سەربازییان لە ڕاوێژکارانی ھێزەکانی پاراستنی ئیسرائیل وەرگرت. ئەم ھاوکارییە سوودێکی بەرچاوی بە ھێزە کوردییەکان بەخشی، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی زەوییە شاخاوییە ناڕێک و تەحەدایییەکانی ناوچەکە، لەگەڵ دەستڕاگەیشتنیان بە زانیارییە ھەواڵگرییە بەنرخەکان. شەڕی چیای ھەندرێن بە ھێرشێکی بەرەی عێراقی دەستی پێکرد بە ئامانجی شکاندنی بەرگرییەکانی کورد و دەستبەسەرداگرتنی کۆنترۆڵی ڕەواندز. بەڵام کورد پێشبینی ئەم ستراتیژییەی کردبوو و بەو پێیە خۆی ئامادە کردبوو. لەگەڵ پەرەسەندنی شەڕەکەدا، ھێزە عێراقییەکان توانیان پێشکەوتنێک بەدەستبھێنن، بەڵام کوردەکان بە خێرایی ھەنگاوێکی بەرپەرچدانەوەی پلان بۆ داڕێژراویان جێبەجێ کرد. کوردەکان بە قۆستنەوەی سوودی تاکتیکی خۆیان، مانۆڕی پینسەریان جێبەجێ کرد، دوو لیوای فیرقەی ٢ی عێراقی گۆشەگر کرد و گەمارۆیان دان. لە شەڕی دواتردا، ھێزە کوردییەکان بە شێوەیەکی کاریگەر لیواکانی عێراقییان بێلایەن کرد، کە بووە ھۆی لەناوچوونی تەواویان و سەربازانی عێراقی ناچارکرد لە بەرەکانی شەڕ پاشەکشە بکەن.^[٢]^[٣]

یادکردنەوە و گرنگیی شەڕەکە

شەڕی چیای ھەندرێن بە ڕووداوێکی گرنگی مێژووی کورد دادەنرێت و لە نێو کورداندا وەک ڕووداوێکی ڕەمزی ھەمیشە یادی دەکرێتەوە و بە داستانی ھەندرێن ناودەبرێت.^[٤] تەنانەت لە نێو یادکردنەوەکاندا ھەمیشە شەڕەکە ناوی دیارە و یاد دەکرێتەوە.^[٥]^[٦] تەنانەت لە دێڕێکی مارشی پارتی دیموکراتی کوردستاندا ئاماژەی پێدەدرێت:

ڕێی ئاراس و ھەندرێنە مەنزەڵمان، پێناسەیە ھەڵەبجەی زامی دڵمان‎

سەرچاوەکان

↑ Michael G. Lortz. (Chapter 1, Introduction). The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga. pp.39–42.
1 2 3 4 5 O'Ballance، Edgar (١٩٧٣). The Kurdish Revolt, 1961–1970. London: Faber and Faber. ژپنک ٠-٥٧١-٠٩٩٠٥-X. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «O'Ballance» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
1 2 3 4 5 Pollack، Kenneth M. (٢٠٠٢). Arabs at War. Lincoln: University of Nebraska Press. ژپنک ٠-٨٠٣٢-٣٧٣٣-٢. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Pollack» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
↑ «داستانی هەندرێن». Parti Pedia (partipedia.org) (بە کوردی). ١٠ی ئایاری ٢٠٢٣. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «یادی 53 ساڵەی داستانی هندرێن كرایەوە». www.wishe.net. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «له‌ سۆران یادی 53 ساڵەی داستانی هەندرێن کرایه‌وه‌». کوردستان تیڤی (kurdistantv.net) (بە کوردی). ١٢ی ئایاری ٢٠١٩. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[kurdishwarrior-1] Michael G. Lortz. (Chapter 1, Introduction). The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga. pp.39–42.

[O'Ballance-2] 1 2 3 4 5 O'Ballance، Edgar (١٩٧٣). The Kurdish Revolt, 1961–1970. London: Faber and Faber. ژپنک ٠-٥٧١-٠٩٩٠٥-X. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «O'Ballance» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا

[Pollack-3] 1 2 3 4 5 Pollack، Kenneth M. (٢٠٠٢). Arabs at War. Lincoln: University of Nebraska Press. ژپنک ٠-٨٠٣٢-٣٧٣٣-٢. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Pollack» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا

[4] «داستانی هەندرێن». Parti Pedia (partipedia.org) (بە کوردی). ١٠ی ئایاری ٢٠٢٣. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[5] «یادی 53 ساڵەی داستانی هندرێن كرایەوە». www.wishe.net. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[6] «له‌ سۆران یادی 53 ساڵەی داستانی هەندرێن کرایه‌وه‌». کوردستان تیڤی (kurdistantv.net) (بە کوردی). ١٢ی ئایاری ٢٠١٩. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]