شەڕی ورمێ (١٩١٨)

شەڕی ورمێ (١٩١٨)
بەشێک لە ململانێیەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم لە روژھەلاتی کوردستان
نەخشە یان دیمەنێکی مێژوویی لە شەڕی ورمێ، ١٩١٨.
ڕێکەوت شوبات – تەممووزی ١٩١٨ شوێن ورمێ، ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئێران ئەنجام سەرکەوتنی کوردەکان؛ کشانەوەی هێزە ئاشوورییەکان
فەرماندە و سەرکردەکان
سمکۆی شکاک	مار شەمعوون ئاغا پێترۆس
ھێز
نزیکەی ٥,٠٠٠ – ٨,٠٠٠	نزیکەی ١٢,٠٠٠
زەرەر و زیانە گیانییەکان
نادیار	زۆرە؛ کۆچی بەکۆمەڵی لێکەوتەوە

پێشەکی

شەڕی ورمێ یان بەرگری ورمێ زنجیرەیەک پێکدادانی سەربازی و سیاسی بوو کە لە ساڵی ١٩١٨دا لە شاری ورمێ و دەوروبەری لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕوویدا. ئەم شەڕە لە نێوان هێزە کوردییەکانی ژێر سەرکردایەتی سمکۆی شکاک و هێزە چەکدارە ئاشووری و ئەرمەنییەکان بوو. ئەم ڕووداوانە لە کاتێکدا بوون کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سوپای ڕووسیا لە ناوچەکەدا خەریکی کشانەوە یان گۆڕینی پێگەکانیان بوون دوای جەنگی جیهانیی یەکەم.

پاشخان و هۆکارەکان

لە ساڵی ١٩١٧دا، دوای شۆڕشی ڕووسیا، سوپای ڕووسیا لە ناوچەکانی باکووری ئێران کشایەوە. ئەمەش بۆشاییەکی گەورەی دەسەڵاتی دروست کرد. ئاشوورییەکان کە لە ناوچەکانی هەکارییەوە مەکۆیان بۆ ورمێ گواستبووەوە، هەوڵیان دەدا بە یارمەتی بەریتانیا و فەرەنسا قەوارەیەکی سەربەخۆ دروست بکەن. سمکۆی شکاک وەک گەورەترین هێزی ناوچەکە، ئەم جووڵەیەی بە مەترسی بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی کوردستان دەبینی.

کوژرانی مار شەمعوون

خاڵی وەرچەرخان لەم ململانێیەدا، کۆبوونەوەی نێوان سمکۆی شکاک و مار شەمعوون (سەرکردەی ئایینی و سیاسی ئاشوورییەکان) بوو لە شارۆچکەی کۆنەشار. ئەم کۆبوونەوەیە بە مەبەستی ڕێککەوتن بوو، بەڵام بە کوژرانی مار شەمعوون کۆتایی هات. ئەم ڕووداوە بووە هۆی هەڵگیرسانی جەنگێکی سەرتاسەری لە ناوچەکەدا.

بەڕێوەچوونی شەڕەکە

شەڕەکە چەند مانگێکی خایاند و چەندین پێکدادانی گەورەی بەخۆوە بینی:

• گەمارۆدانی ورمێ: هێزە کوردییەکان توانییان سەرجەم ڕێگاکانی گەیاندنی کۆمەک بە چەکدارە ئاشوورییەکان ببڕن.
• هێرشی بەرپەرچدانەوە: ئاشوورییەکان بە سەرکردایەتی ئاغا پێترۆس هەوڵیان دا گەمارۆکە بشکێنن، بەڵام لە چەندین قۆڵەوە ڕووبەڕووی بەرگری توندی کوردەکان بوونەوە.
• کۆتایی هاتنی شەڕ: لە تەممووزی ١٩١٨دا، بەهۆی گوشاری زۆری هێزەکانی سمکۆ و نزیکبوونەوەی سوپای عوسمانی، هێزە ئاشوورییەکان و هەزاران مەدەنی ناچار بوون بەرەو باشووری کوردستان و پارێزگای دیالە (بەرەو کەمپی بەقووبە) ڕابکەن.

کاریگەرییەکان

١. دەسەڵاتی سمکۆ: ئەم سەرکەوتنە پێگەی سمکۆی شکاکی وەک سەرکردەیەکی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەهێزتر کرد. ٢. کۆچی ئاشوورییەکان: بووە هۆی کۆتایی هاتنی خەونی دروستکردنی دەوڵەتێکی مەسیحی لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ. ٣. گۆڕانکاری دیمۆگرافی: شاری ورمێ و ناوچەکانی دەوروبەری گۆڕانکاری گەورەیان بەسەردا هات لە ڕووی پێکهاتەی دانیشتووانەوە.

سەرچاوەکان

• کەمال مەزهەر، کوردستان لە ساڵانی جەنگی جیهانیی یەکەمدا.
• عەباس وەلی، کورد و دەوڵەت لە ئێران.
• مێژووی ناودارانی کورد، بابەشێخ مەردۆخی.
• ئارشیفەکانی مێژووی نوێی ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.