شەڕی ناوخۆییی یەمەن

شەڕی ناوخۆییی یەمەن
بەشێکە لە	قەیرانی یەمەن، ململانێی بە وەکالەتی ئێران و عەرەبستانی سعوودی
وڵات	یەمەن
جێ	یەمەن، ناوچەی نەجران
کاتی ڕوودان	١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤
ڕێکەوتی دەستپێکردن	١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤
ھۆکار	The battle of the presidential house in Sanaa
ھۆکارێکی ڕاستەوخۆ بۆ ئەم ڕووداوە	Battle of Aden Airport
دەبێتە ھۆکاری	دەستێوەردانی سەربازی لە یەمەن، کۆچکردن
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

شەڕی ناوخۆیی یەمەن (بە عەرەبی: الحرب الأھلیة الیمنیة) شەڕێکی ناوخۆیی فرەلایەنەی بەردەوامە کە لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠١٤دا دەستی پێکرد، بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان ئەنجومەنی سەرکردایەتی سەرۆکایەتی بە سەرۆکایەتیی ڕەشاد عەلیمی و ئەنجومەنی باڵای سیاسی بە سەرۆکایەتیی مەھدی مەشات، لەگەڵ لایەنگران و ھاوپەیمانەکانیان. ھەردووکیان ئیدیعای ئەوە دەکەن کە حکوومەتی فەرمیی یەمەن پێکدەھێنن.

شەڕی ناوخۆ لە ئەیلوولی ٢٠١٤ دەستی پێکرد کاتێک ھێزەکانی حووسییەکان دەستیان بەسەر پایتەخت سەنعادا گرت، کە بەدوایدا بە خێرایی دەستبەسەرداگرتنی حکوومەت لەلایەن حووسییەکانەوە ھات. لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٥، لیژنەی باڵای شۆڕشگێڕی بە سەرۆکایەتیی حووسییەکان سەفەربەرییەکی گشتی ڕاگەیاند بۆ ڕووخاندنی سەرۆکی ئەوکات عەبدڕەبە مەنسوور ھادی و فراوانکردنی کۆنترۆڵەکەیان لە ڕێگەی پێشڕەویکردن بۆ پارێزگاکانی باشوور. ھێرشی حووسییەکان، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ ھێزە سەربازییەکانی دڵسۆز بۆ سەرۆکی پێشووی یەمەن عەلی عەبدوڵڵا ساڵح، ڕۆژی دواتر لە پارێزگای لەحج دەستی بە شەڕ کرد. تا ٢٥ی ئازار، لەحج کەوتە دەست حووسییەکان و گەیشتنە دەوروبەری عەدەن، کە بنکەی دەسەڵاتی حکوومەتەکەی ھادی بوو. لە ھەمان ڕۆژدا ھادی وڵاتی بەجێھێشت. ھاوکات، ھاوپەیمانییەک بە سەرۆکایەتیی عەرەبستانی سعوودی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی لە ڕێگەی بەکارھێنانی ھێرشی ئاسمانییەوە دەستپێکرد و حکوومەتی پێشووی یەمەنی گەڕاندەوە. ھەرچەندە ھیچ دەستێوەردانێکی ڕاستەوخۆ لەلایەن حکوومەتی ئێرانەوە لە یەمەن نەکراوە، بەڵام شەڕی ناوخۆ بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک بەشێک لە ململانێی وەکالەتی نێوان ئێران و سعوودیە سەیر دەکرێت.

لە ئێستادا یاخیبووانی حووسی کۆنترۆڵی پایتەخت سەنعا و تەواوی باکووری یەمەنی پێشوو دەکەن، جگە لە ڕۆژھەڵاتی پارێزگای مەئریب. دوای پێکھێنانی ئەنجومەنی ڕاگوزەری باشوور (STC) لە ساڵی ٢٠١٧ و دواتر گرتنی عەدەن لەلایەن ھێزەکانی ئەنجومەنەکەوە لە ساڵی ٢٠١٨، ھێزە لایەنگرەکانی کۆمارییەکان لێکتبرازان، بە تێکھەڵچوونی بەردەوام لە نێوان ھێزەکانی لایەنگری ھادی کە لەلایەن سعوودیەوە پاڵپشتی دەکران و جوداخوازەکانی باشوور کە لەلایەن میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکانەوە (ئیمارات) پاڵپشتی دەکران. قاعیدە لە نیمچەدوورگەی عەرەبی (AQAP) و دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) ھەروەھا ھێرشیان کردووەتە سەر ھەردوو لایەنەکە، کە قاعیدە بەشێکی زۆری ناوچەکانی ناوخۆیی و درێژایی کەناراوەکانی کۆنترۆڵ کردووە.

نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢ی نیسانی ٢٠٢٢ نێوەندگیری ئاگربەستێکی دوو مانگەی سەرتاسەری کرد لە نێوان لایەنە شەڕکەرەکانی یەمەن، کە ڕێگەی بە ھاوردەکردنی سووتەمەنی دا بۆ ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنترۆڵی حووسییەکانن و ھەندێک گەشتی ئاسمانی لە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەیی سەنعاوە بۆ ئوردن و میسر ئەنجام بدرێن. لە ٧ی نیسانی ٢٠٢٢، حکوومەتەکەی ھادی ھەڵوەشایەوە و ئەنجومەنی سەرکردایەتیی سەرۆکایەتی (PLC) سەرکردایەتی کۆماری یەمەنی گرتە ئەستۆ، و ئەنجومەنی ڕاگوزەریی باشووری خستە ناو حکوومەتە نوێیەکەیەوە. نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ڕای گەیاند کە ئاگربەستە سەرتاسەرییەکە بۆ دوو مانگی دیکە درێژکراوەتەوە. بەپێی ئامارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، زیاتر لە ١٥٠٬٠٠٠ کەس لە یەمەن کوژراون، ھەروەھا خەمڵاندنەکان ئاماژە بە زیاتر لە ٢٢٧٬٠٠٠ مردوو دەکەن لە ئەنجامی برسێتی بەردەوام و نەبوونی دامەزراوەی چاوەدێری تەندروستی بەھۆی شەڕەوە. ڕۆژنامەی ۆڵ ستریت جۆرناڵ لە ئازاری ٢٠٢٣ بڵاوی کردەوە کە ئێران ڕازی بووە ھەموو جۆرە پاڵپشتییەکی سەربازی بۆ حووسییەکان ڕابگرێت و پابەند بێت بە گەمارۆی چەکی نەتەوە یەکگرتووەکان، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنی لێکنزیکبوونەوەی ئێران و سعوودیە بە نێوەندگیریی چین. ئەم ڕێککەوتنە وەک بەشێک لەو ھەوڵانەی بە سەرۆکایەتیی عەرەبستانی سعوودی سەیر دەکرێت بۆ فشارخستنە سەر چەکدارانی حووسی تاوەکو لە ڕێگەی دانوستانەوە کۆتایی بە ململانێکان بھێنن؛ لەگەڵ ئەوەی بەرپرسانی سعوودیە و ئەمریکا ڕەفتاری ھاوکاتی ئێرانیان وەک «تاقیکردنەوەیەکی یەکلاکەرەوە» بۆ مانەوەی ئەو لێکتێگەیشتنەی بە نێوەندگیری چین کرابوو، وەسف کرد. لەو کاتەوە، بەڵام، ئێران بەردەوام بووە لە پاڵپشتی سەربازی و لۆجستیکی بۆ حووسییەکان. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣، ھانس گروندبێرگ، نێردەی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یەمەن، ڕای گەیاند کە لایەنە شەڕکەرەکان پابەندبوون بە گرتنەبەری ھەنگاو بەرەو ئاگربەست.

بۆردوومانکردنی ناوچە مەدەنییەکان لەلایەن ھاوپەیمانیی بە سەرۆکایەتیی سعوودیەوە، سەرکۆنەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی لێکەوتووەتەوە. بەپێی پڕۆژەی داتاکانی یەمەن، ھەڵمەتی بۆردومانەکان تا ئازاری ٢٠٢٢ بووەتە ھۆی کوژران یان برینداربوونی نزیکەی ١٩٬١٩٦ مەدەنی. ھێرشە درۆنییەکانی حووسییەکان کە ناوچە مەدەنییەکانی سعوودیە، ئیمارات، و باشووری یەمەن دەکەنە ئامانج، ھەروەھا سەرکۆنەی جیھانییان لێکەوتووەتەوە؛ و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠١٥ەوە گەمارۆی جیھانیی چەکی بەسەر حووسییەکاندا سەپاندووە. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زانیاری ھەواڵگری و پاڵپشتی لۆجستیکی بۆ ھەڵمەتەکەی بە سەرۆکایەتی سعوودیە دابین کردووە، و سەرباری بەڵێنی پێشووی بۆ کشانەوەی پاڵپشتی ئەمریکا بۆ سعوودیە لە یەمەن، ئیدارەی بایدن لە ساڵی ٢٠٢٢ فرۆشتنی چەکی بە ھاوپەیمانیی بە سەرۆکایەتی سعوودیە ڕاگەیاند.

پێشینەی مێژوویی

ئیسلام لە یەمەن بە زۆری بە شێوەی ئیسلامی سوننە و شیعەیە. لە نێو شیعەکاندا، ھەردوو مەزھەبی ئیسماعیلی و زەیدی لە ڕووی مێژوویییەوە کێبڕکێیان لەسەر دەسەڵات دەکرد. دوای ڕووخانی دەوڵەتە ئیسماعیلییەکان کە لەلایەن ھۆزی ھەمەدانەوە حوکمڕانی دەکران لە سەدەی ١١دا، فراوانخوازیی ئەییووبییەکان بووە ھۆی ئەوەی زۆرینەی ھۆزی ھەمەدان ببنە زەیدی، کە مەزھەبێکی شیعەیە.

لە سەردەمی ڕەسووڵییەکاندا، ئیسلامی سوننەی شافیعی لە یەمەن ناوبانگی پەیدا کرد. بە تێپەڕبوونی کات، زەیدییەکان لە باکوور و فەرمانڕەوا ڕەسووڵییەکان لە باشوور کێبڕکێیان لەسەر باڵادەستی دەکرد. ئەم ڕکابەرییە دوای پاشەکشەی حوکمڕانی ڕەسووڵییەکان و زیادبوونی تێوەگلانی ھێزە ئیمپراتۆرییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کەم بووەوە.

تێکشکانی عوسمانییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا لە کۆتاییدا ڕێگەی خۆشکرد بۆ یەکەمین یەکگرتنەوەی (ناتەواو)ی یەمەن. ئەمە لە سەردەمی خانەوادەی حەمیدەددین لەژێر حوکمی ئیمام یەحیا و کوڕەکەیدا بەدیھات. یەکگرتنەوەکە ھەروەھا بە واتای دامەزراندنی پلەبەندییەک بوو کە تێدا زەیدییەکان دەسەڵاتی ڕەھایان بەسەر سوننەکاندا ھەبوو. وەک دەرئەنجامێک، جیاوازیی لە پێگەدا چەسپێندرا و ئاسایی کرایەوە. خانەوادەی حەمیدەددین ڕووبەڕووی ناڕەزایەتی زەیدییەکان بووەوە بەھۆی پابەندنەبوون بە نەریتە زەیدییەکانەوە، بەم شێوەیە بە ڕووخانی نەوەکەی ئیمام یەحیا، ئیمام بەدر، لە ساڵی ١٩٦٢ کۆتایی ھات. ئەوەی بەدوایدا ھات شەڕێکی ناوخۆیی بوو کە تێدا کۆمارییەکان دژایەتیی پاشایەتییەکانیان دەکرد. ھێلین لاکنەر ڕوونی دەکاتەوە کە دابەشبوونێکی لەو شێوەیە ئایدیۆلۆژی نەبووە؛ بەڵکو لەسەر بنەمای دووژمنایەتییەکانی ڕابردوو بووە. سەرەڕای ئەوەش، ھێزە دەرەکییەکانی وەک عەرەبستانی سعوودی بە پاڵنەری ئایدیۆلۆژی دەستێوەردانیان کرد، چونکە سعوودیە ھەوڵی دەدا سیستمی پاشایەتی بپارێزێت کە خۆیشی پەیڕەوی لێ دەکرد. سەرەڕای مەبەستە سەرەتایییەکانی عەرەبستانی سعوودی، لە ساڵی ١٩٧٠، فۆڕمی کۆماری ھێڵرایەوە.

لەکاتێکدا ئەم پێشھاتانە لە باکوور ڕوویاندا، بزووتنەوەکانی ڕزگاری خوازی دژی بوونی بەریتانیا سەریان ھەڵدا، کە گەیشتە ئاستی دروستکردنی دەوڵەتێکی سۆسیالیستی، و بەم شێوەیە ھاوپەیمانی یەکێتیی سۆڤیەت، لە ناوچەی عەرەبیی باشوور. ناوی لێنرا کۆماری دیموکراتیی گەلی یەمەن (PDRY).

کۆماری دیموکراتیی گەلی یەمەن (PDRY) تێوەگلا لە ناکۆکییە ناوخۆیییەکانی ھاوتا باکوورییەکەیەوە. پێشتر پاڵپشتی کۆمارییەکانی دەکرد لە بەرپەرچدانەوەی کاریگەریی عەرەبستانی سعوودی، بەڵام ئەوە ڕژێمەکەی حەمدی بوو لە کۆماری عەرەبیی یەمەن (باکووری یەمەن) کە زۆرترین ناوبانگی خراپی ھەبوو بە سیاسەتەکانی کە ئامانجیان کەمکردنەوەی بوونی سعوودیە بوو لە سیاسەتی یەمەندا. سەرباری ئەوەش حوکمڕانییەکەی کورتخایەن بوو. زنجیرەیەک ناسەقامگیری سیاسی کە بە تیرۆرکردنی سەرۆکەکانی پێشوو دەستی پێکرد، بووە ھۆی سەرکەوتنی عەقید عەلی عەبدوڵڵا ساڵح بۆ پۆستی سەرۆکایەتی کۆماری عەرەبیی یەمەن. دەسەڵاتی ساڵح بۆ ماوەی ٣٣ ساڵ بەردەوام بوو. گەورەترین ڕووداو کە مۆرکی لە ڕژێمەکەی دا، یەکگرتنەوەی یەمەن بوو لە ساڵی ١٩٩٠. ھەوڵەکەی بە تەواوی سەرکەوتوو نەبوو چونکە لە ساڵی ١٩٩٤ شەڕێکی ناوخۆیی دروست بوو. سەرەڕای ئەوەش توانی وەک سەرکەوتوو لێی بێتە دەرەوە. دواتر، کۆماری یەمەن لە ڕووی دەستوورییەوە دامەزرا.

ساڵح ھەوڵیدا لە ڕێگەی ھەموارکردنەوەی دەستوورەوە پێگەی خۆی بپارێزێت، بەو ھیوایەی کوڕەکەی جێگەی بگرێتەوە، بەڵام ئۆپۆزیسیۆنی بەھێز و خۆپیشاندانەکان فشاریان خستە سەری تا لە پۆستەکەی دوورکەوێتەوە. لەم نێوەندەدا، گرووپی «دۆستانی یەمەن» دروست کرا، لە سەرەتادا بۆ ڕاگرتنی قاعیدە لە نیمچەدوورگەی عەرەبی (AQAP) دوای ئەوەی بەڵگەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە ئەوان تاوانکاری سەرەکین لە پشت ھێرشە فرەجۆرەکانی سەر بنکە و ئامێرە سەربازییەکانی ئەمریکاوە. گرووپی «دۆستانی یەمەن» لە سەردەمی بەھاری عەرەبیدا زیاتر تێوەگلان لە یەمەن، دوای ئەوەی ئەنجومەنی ھاریکاریی کەنداو (GCC) و نەتەوە یەکگرتووەکان پێشنیازیان کرد کە بەڕێوەبردنی «قەیرانی»یەمەن بخرێتە دەست کارەکتەرە جیھانییەکان.

پرۆسەی ئاشتی

شەڕی ناوخۆیی یەمەن، کە لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، یەکێک بووە لە قورسترین ململانێکانی مێژوو، و بووەتە ھۆی قەیرانێکی مرۆیی سەخت. سەرەڕای ئەوەش، لە ساڵانی ڕابردوودا چەندین ھەوڵ دراون بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی ئاشتییانە و ھێنانی سەقامگیری بۆ وڵاتەکە.

یەکێک لە گرنگترین پێشھاتەکان لە پرۆسەی ئاشتیدا ڕێککەوتنی ستۆکھۆڵم بوو، کە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە نێوان لایەنە ناکۆکەکان، حکوومەتی یەمەن و یاخیبووانی حووسی، پێی گەیشتن. ئەم ڕێککەوتنە تیشکی خستە سەر جێبەجێکردنی ئاگربەست لە شاری حودەیدە و ناوچەکانی دەوروبەری شارەکە. ھەروەھا ڕێککەوتنەکە جەختی لەسەر بڵاوکردنەوەی ھێزەکان لە شوێنی نوێ و چارەسەرکردنی کێشە مرۆیییەکان کردەوە. ڕێککەوتنەکە وەک ھەنگاوێکی گرنگ سەیر دەکرا بۆ کەمکردنەوەی نەھامەتییەکانی گەلی یەمەن و بۆ دانوستانی زیاتر.

دواتر چەندین خولی گفتوگۆ و دانوستان بە ئاسانکاریی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجامدراون. ئەم گفتوگۆیانە چارەسەرێکی سیاسیی گشتگیر، گۆڕینەوەی دیلەکان و دامەزراندنی حکوومەتێکی ڕاگوزەرییان گرتووەتەوە. ئامانجی سەرەکی بریتی بووە لە چارەسەرکردنی ھۆکارەکانی ململانێکان، ھاندانی ئاشتەوایی نیشتمانی و گەڕاندنەوەی ئاسایش و سەقامگیری لە یەمەن.

پێشھاتێکی دیکەی گرنگ لە پرۆسەی ئاشتیدا ڕێککەوتنی ڕیاز بوو، لە نێوان حکوومەتی یەمەن و ئەنجومەنی ڕاگوزەری باشوور (STC) لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩. ئامانج لەم ڕێککەوتنە چارەسەرکردنی ململانێی دەسەڵات بوو لە باشووری یەمەن لە ڕێگەی دامەزراندنی ڕێکخستنێکی ھاوبەشی دەسەڵات لە نێوان ھەردوو لایەندا. وەک ھەنگاوێکی بەرچاو بۆ گەیشتن بە یەمەنێکی یەکگرتوو و پێکھاتەیەکی گرنگی پرۆسەی ئاشتیی فراوانتر سەیر دەکرا. لەکاتێکدا پێشکەوتن بەدەستھاتووە، بەڵام ڕێگەی بەرەو ئاشتی لە یەمەن بەھۆی پێکدادانە بەردەوامەکان و دابەشبوونە سیاسییەکان و ململانێ ناوچەیییەکانەوە وەک ئاستەنگێک ماوەتەوە. جگە لەوەش، دۆخی مرۆیی لە یەمەن ھێشتا سەختە، و ملیۆنان کەس پێویستییەکی بەپەلەیان بە ھاوکاری ھەیە.

ڕۆژنامەی ۆڵ ستریت جۆرناڵ لە ئازاری ٢٠٢٣ بڵاوی کردەوە کە ئێران ڕازی بووە ھەموو جۆرە پاڵپشتییەکی سەربازی بۆ حووسییەکان ڕابگرێت و پابەند بێت بە گەمارۆی چەکی نەتەوە یەکگرتووەکان، وەک بەشێک لە ڕێککەوتنی لێکنزیکبوونەوەی ئێران و سعوودیە بە نێوەندگیری چین. ڕێککەوتنەکە بە ئامانجی دروستکردنی فشار لەسەر چەکدارانی حووسی ئەنجامدرا بۆ کۆتاییھێنان بە ململانێکان لە ڕێگەی چارەسەری دانوستانەوە؛ لەگەڵ ئەوەی بەرپرسانی سعوودیە و ئەمریکا ڕەفتاری ھاوکاتی ئێرانیان وەک «تاقیکردنەوەیەکی یەکلاکەرەوە» وەسف کرد بۆ مانەوەی ئەو لێکتێگەیشتنە کە چین نێوەندگیری تێدا کردبوو. ڕێککەوتنەکە لە پێشینەی گۆشەگیرییە نێونەتەوەیییەکەی ئێراندا ئەنجامدرا دوای پەرەسەندنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی، سەرکوتکردنی بەردەوامی خۆپیشاندانەکانی مەھسا ئەمینی و پاڵپشتیکردنی بۆ داگیرکاریی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا.

پێشھاتەکانی تر

چەکدارانی حووسی لە ٢٧ی ئازاری ٢٠١٥دا نووسینگەی ھەواڵی ئەلجەزیرەیان لە سەنعا تاڵان کرد، ئەمەش لە ناوەڕاستی بەشداریکردنی قەتەر بوو لە دەستێوەردانی سەربازی دژی گرووپەکە. کەناڵە ھەواڵییەکەی بنکە لە قەتەر، سەرکۆنەی ھێرشەکەی سەر نووسینگەکەی کرد. لە ٢٨ی ئازار، عەلی عەبدوڵڵا ساڵح ڕای گەیاند کە نە خۆی و نە ھیچ کەسێک لە خانەوادەکەی خۆیان بۆ سەرۆکایەتی کاندید ناکەن، سەرباری ھەڵمەتی ئەم دوایییەی لایەنگرانی بۆ ئەوەی ئەحمەدی کوڕی ھەوڵی بەدەستھێنانی سەرۆکایەتی بدات. ھەروەھا داوای لە عەبدرەبە مەنسوور ھادی کرد دەست لە پۆستی سەرۆکایەتی بکێشێتەوە و وتی پێویستە ھەڵبژاردنی نوێ بکرێت.

دەنگۆ سەبارەت بە شوێنی ساڵح لە کاتی ململانێکاندا بڵاوبووەوە. ڕیاز یاسین، وەزیری دەرەوە کە دڵسۆزی ھادییە، لە ٤ی نیسان ئیدیعای کرد کە ساڵح لە ڕێگەی فڕۆکەیەکی ڕووسییەوە کە ھاووڵاتیانی بیانی لە فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی سەنعاوە دەگواستەوە، یەمەنی بەجێھێشتووە. دواتر لەو مانگەدا، بەپێی ڕاپۆرتەکان ساڵح داوای «دەرچوونێکی ئارام»ی لە ھاوپەیمانیی بە سەرۆکایەتیی سعوودیە بۆ خۆی و خانەوادەکەی کردووە، بەڵام داواکارییەکەی ڕەتکرایەوە.

شا سەلمان لە ٢٨ی نیسان گۆڕانکاری لە کابینەی سعوودیەدا کرد و شازادە موقرینی لە پۆستی جێنشینی دیاریکراوی خۆی دوورخستەوە. کۆشکی شاھانەی سعوودیە ڕای گەیاند موقرین داوای دەستلەکارکێشانەوەی کردووە، بەبێ ئەوەی ھۆکارەکەی بخاتەڕوو، بەڵام قسەوباسی میدیاکان ئەوە بوو کە موقرین پاڵپشتی پێویستی بۆ ھەڵمەتی سەربازیی بە سەرۆکایەتیی سعوودیە لە یەمەن نیشان نەداوە. وتەبێژی حکوومەتی دەربەدەری یەمەن لە ٢٩ی نیسان بە ڕۆیتەرزی ڕاگەیاند کە وڵاتەکە بە فەرمی ھەوڵی ئەندامێتی لە ئەنجومەنی ھاریکاریی کەنداو دەدات. ڕاپۆرتە میدیایییەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە شەڕی ناوخۆ گەیشتووەتە نزیکەی ھەموو یەمەن، بە یەک ھەڵاوێردی دیار کە ئەویش دوورگەی سووکۆترایە لە زەریای ھیندی، کە شەڕ بەھۆی یاخیبوونی یەمەنی باشوور لە ساڵی ٢٠١٧دا پێی دا بڵاوبووەوە.

لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠١٩، یاخیبووانی حووسی ٢٩٠ زیندانی یەمەنییان ئازاد کرد لە ھەنگاوێکدا کە نەتەوە یەکگرتووەکان وەک بوژانەوەی پرۆسەی ئاشتی وەسفی کرد، وەک کۆمیتەی نێونەتەوەیی خاچی سوور (ICRC) ڕای گەیاند.

لە ئەیلوولی ٢٠٢٠دا، نەتەوە یەکگرتووەکان ئاڵوگۆڕکردنی «١٠٨١ زیندانی پەیوەندیدار بە ململانێکان»ی لە نێوان ھەردوو نەیارەکەدا ڕاگەیاند، کە سەربازانی سعوودیە و سودانی کە بۆ ھاوپەیمانیی بە سەرۆکایەتیی سعوودیە شەڕیان دەکرد، لەخۆ دەگرت. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠، دوو بارمتەی ئەمریکی بە ناوەکانی ساندرا لۆلی و میکایل گیدادا کە بۆ ماوەی ١٦ مانگ دیل بوون، لەلایەن یاخیبووانی حووسییەوە ئازادکران لە بەرامبەر ئازادکردنی ٢٤٠ چەکداری پێشووی حووسی لە عومان.

لە کانوونی دووەمی ٢٠٢١، مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا نیازەکانی خۆی بۆ ناساندنی بزووتنەوەی حووسییەکان لە یەمەن وەک «ڕێکخراوێکی تیرۆریستیی بیانی» ڕاگەیاند. بەپێی پلانەکە، سێ سەرکردەی حووسییەکان، کە بە ئەنساروڵڵا ناسراون، بڕیاربوو لە پێڕستی تیرۆریستانی جیھانیی تایبەتمەنددا تۆمار بکرێن. سەرەڕای ئەوەش، ئەمە ترسێکی لە نێوان دیپلۆماتکاران و گرووپەکانی فریاگوزاری دروست کرد کە ھەنگاوەکە کێشە لە دانوستانەکانی ئاشتی و گەیاندنی یارمەتی بۆ قەیرانی یەمەن دروست بکات.

ھەرچەندە میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان (ئیمارات) لە ساڵی ٢٠١٩ پلانی بۆ چۆڵکردنی یەمەن و کشانەوەی تەواوی ھێزەکانی ڕاگەیاندبوو، بەڵام وڵاتە عەرەبییەکە بەردەوام بوو لە ھێشتنەوەی بوونی خۆی بۆ ئامانجە ستراتیژییەکان. ڕاپۆرتەکان لە ئایاری ٢٠٢١ ئاشکرایان کرد کە ئیمارات خەریکی دروستکردنی بنکەیەکی ئاسمانیی نھێنی بووە لە دوورگەی مایونی یەمەن لە گەرووی بابولمەندەب. وێنەکانی مانگی دەستکرد ئاشکرایان کرد کە کارەکانی دروستکردنی فڕگەیەکی درێژی ١٫٨٥ کیلۆمەتری، لەگەڵ سێ ھانگەر، لەسەر دوورگەکە لە ١٨ی ئایاری ٢٠٢١ تەواو بووە. بەرپرسانی سەربازیی حکوومەتی یەمەن ڕایان گەیاند کە ئیمارات لە ڕێگەی کەشتییەوە کەلوپەلی سەربازی، چەک و ھێزی بۆ دوورگەی مایوون گواستووەتەوە. دوورگەکە بە پێگەیەکی ستراتیژی دادەنرا بۆ ھەر کەسێک کە کۆنترۆڵی بکات، چونکە ھێز دەبەخشێت بۆ ئۆپەراسیۆنەکان بۆ ناو کەنداوی عەدەن، دەریای سوور و ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، ھەروەھا بۆ ئاسان دەستپێکردنی ھێرشی ئاسمانی بۆ سەر ناوخۆی یەمەن.

لە ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١، بەحرەین، لەگەڵ ڕووسیا و ئەندامانی تری ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان، دژایەتیی لێکۆڵینەوەکانی ئەنجومەنەکەیان کرد لە تاوانەکانی جەنگ لە یەمەن. ئەندامان بە جیاوازییەکی کەم دەنگیان دا بۆ ڕەتکردنەوەی بڕیارنامەی ھۆڵەندا کە دەیویست دوو ساڵی تر کات بداتە لێکۆڵەرە سەربەخۆکان بۆ بەردەوامبوون لە لێکۆڵینەوە بۆ چاودێریکردنی دڕندەیییەکان لە جەنگی یەمەن. لە ڕابردوودا لێکۆڵەرە سەربەخۆکان گەیشتبوونە ئەو ئەنجامەی کە ئەگەری ھەیە تاوانی جەنگ لەلایەن ھەموو لایەنەکانەوە ئەنجام درابێت. ھاوپەیمانێکی بەحرەین، عەرەبستانی سعوودیە، ئەندامێکی دەنگدەری ئەنجومەنەکە نییە، بەڵام چالاکوانانی مافی مرۆڤ ڕایان گەیاندووە کە شانشینەکە بە توندی لۆبیی دژی بڕیارنامەکە کردووە.

لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٢، نەتەوە یەکگرتووەکان و کۆمیتەی نێونەتەوەیی خاچی سوور ڕایان گەیاند کە حکوومەتی یەمەن و حووسییەکان ڕێککەوتوون لەسەر ئازادکردنی ٨٨٧ دەستبەسەرکراو، ئەمەش دوای ١٠ ڕۆژ لە دانوستان لە سویسرا. ھەروەھا ھەردوو لایەن ڕێککەوتن لەسەر مافی سەردانکردن لە دامەزراوەکانی دەستبەسەرکردن و ئەگەری ئاڵوگۆڕی زیاتری دیلەکان لە داھاتوویەکی نزیکدا. ھانس گروندبێرگ، نێردەی تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یەمەن وتی کە شتەکان لە کۆتاییدا بە «ئاڕاستەی دروست دا» دەڕۆن بەرەو چارەسەرکردنی ململانێکان. ئەمەش دوای لێکنزیکبوونەوەی ئەم دوایییەی سعوودیە و ئێران ھات کە ھەفتەیەک پێشتر بە نێوەندگیریی چین ئەنجامدرا.

لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥، دوای گفتوگۆکانی مەسقەت لە عومان، حکوومەتی یەمەن کە لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی دانپێدانراوە و بزووتنەوەی حووسییەکان، ڕێککەوتن لەسەر ئاڵوگۆڕی ٢٩٠٠–٣٠٠٠ دەستبەسەرکراو کە لەلایەن ھەردوو لایەنەوە دەستبەسەر کرابوون، لە نێویاندا ھەندێک ھاووڵاتی سعوودیە و سوودان.

کاریگەرییە ژینگەیییەکان

ئاو

یەمەن ڕووبەڕووی یەکێک لە خراپترین قەیرانەکانی ئاو، ئاوەڕۆ و پاکوخاوێنی دەبێتەوە لە جیھاندا. نەبوونی حوکمڕانی وای لە یەمەن کردووە کە بێ سەرچاوەیەکی ئاوی گونجاو بێت. لاوازیی ئاوەڕۆ و نەبوونی ئاوی خاوێن کاریگەرییەکی وێرانکەری لەسەر تەندروستیی یەمەنییەکان ھەبووە، کە ئەمەش لە ڕێگەی زیادبوونی حاڵەتەکانی کۆلێراوە لە یەمەن لە ساڵی ٢٠١٥ەوە دیارە. تەواوی وڵاتەکە بەدەست کەمیی ئاوەوە دەناڵێنێت و نرخی ئاوی خواردنەوە زیاتر لە دوو ھێندە بەرزبووەتەوە. ئاوی خواردنەوە بۆ زۆربەی یەمەنییەکان بووەتە شتێک کە توانای کڕینیان نییە. کێشەکە لە یەمەن بەرفراوانە، بەمەش ڕێگریکردن لە تەشەنەسەندنی کێشەکە قورس دەکات چونکە دابینکردنی ئاو بۆ ھەموو کەسێک بە شێوەیەکی بەردەوام ئەستەمە.

بەڕێوەبەری ھەرێمی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە یوونیسێف، گێرت کاپێلێر، ڕوونی کردووەتەوە کە کەمیی سووتەمەنی لە یەمەن قەیرانی ئاو و تەندروستیی قووڵتر کردووەتەوە. وێستگەکانی ترەمپای ئاو لە یەمەن کەوتوونەتە مەترسییەوە چونکە بە خێرایی سووتەمەنییان لێ دەبڕێت و زیاتر لە ٣ ملیۆن کەس پشتبەستوون بەم ترەمپایانەی ئاو کە لە ڕێگەی تۆڕە گشتییەکانەوە دامەزراون. کۆمیتەی نێونەتەوەیی خاچی سوور (ICRC) لە نزیکەوە لەگەڵ کەسانی زیانلێکەوتوو کار دەکات لەو شوێنانەی کە سەرچاوەکان سنووردارن بەڵام ئامانجیان ئەوەیە ڕێگری بکەن لە خراپتربوونی قەیرانی ئاو لە ڕێگەی کڕینی ٧٥٠٬٠٠٠ لیتر دیزڵ بۆ دابینکردنی ئاوی پاک بۆ ئەو کەسانەی لە یەمەن دەژین. بڕی ئەو ئاوەی لە ساڵی ٢٠١٦ لە بیرەکان دەرھێنراوە، کە لە بنەڕەتدا کاڵایەکی دەگمەنە، گەیشتە ئاستێکی ناسەقامگیر. ھەروەھا کۆمیتەی خاچی سوور بە وریایییەوە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی کاری کردووە بۆ دابینکردنی ئاو بۆ ٣٣٠٬٠٠٠ کەس لە عەدەن. ھەروەھا بیریان لە نزیک عەدەن ھەڵکەندووە بۆ دابینکردنی ئاو بۆ گەڕەکەکە لەکاتێکدا کە ڕووبەڕووی کەمیی ئاو دەبنەوە.

سەرچاوەکانی ئاو لەلایەن ھەردوو لایەنەوە لەکاتی جەنگدا وەک تاکتیکێک لە کاتی ململانێکان بەکارھێنراون. بەپێچەوانەی وڵاتانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، یەمەن ھیچ ڕووبارێکی نییە کە پشتی پێ ببەستێت بۆ سەرچاوەی ئاو. لە ساڵی ٢٠١٧دا، لە کۆی ٦٥٤٬٣٣٠ دانیشتووی تەعز، ٢٥٠٬٠٠٠ کەسیان لەلایەن تۆڕە گشتییەکانی دابینکردنی ئاوەوە خزمەتگوزارییان بۆ دابین دەکرا. لە ئەنجامی ململانێ بەردەوامەکان، ڕێکخراوە ناحکوومییەکان (NGOs) بەھۆی کێشە ئەمنییەکانەوە زەحمەتییان کێشاوە لە گەیشتن بە دامەزراوەکانی ئاوەڕۆ و پاکوخاوێنی. لە دوای بۆردوومانە ئاسمانییەکانەوە، تەعز کەوتووەتە بارودۆخێکی سەختەوە چونکە بەرھەمھێنانی ئێستای ئاو بەشی دانیشتووانەکەی ناکات.

بەردەستبوونی ئاو لە یەمەن کەمی کردووە. دەگمەنیی ئاو لەگەڵ پێکھاتەیەکی جوگرافیای سروشتی لە ناوچە بەرزەکان و سەرمایەی سنووردار بۆ دروستکردنی ژێرخانی ئاو و خزمەتگوزاری دابینکردن، بووەتە ھۆی کەمییەکی کارەساتباری ئاو لە یەمەن. ڕێژەی پڕبوونەوەی ئاوی ژێر زەوی لە کەمبوونەوەدایە لەکاتێکدا تێکەڵبوونی ئاوی سوێر لە زیادبووندایە. دوای دەستپێکردنی شەڕی ناوخۆ لە ساڵی ٢٠١٥دا، سەتڵەکان و شوێنەکانی کۆکردنەوەی ئاو بە شێوەیەکی بەرچاو وێران کران و نرخی ئاو زۆر بەرزبووەوە. توانای عەمبارکردنی ئاو بەھۆی جەنگەوە لەناوچووە و زنجیرەکانی دابینکردن لەلایەن کارمەندانی سەربازییەوە دەستیان بەسەردا گیراوە، کە ئەمەش گەیاندنی ئاو زۆر قورستر دەکات. لە ساڵی ٢٠١٥دا، زیاتر لە ١٥ ملیۆن کەس پێویستیان بە چاوەدێری تەندروستی بوو و زیاتر لە ٢٠ ملیۆن کەس پێویستیان بە ئاوی پاک و خزمەتگوزاری ئاوەڕۆ بوو کە ئەمە بەرزبوونەوەیەکە بە ڕێژەی ٥٢ لەسەدە لە کاتی دەستێوەردانەکەوە، بەڵام دەزگاکانی حکوومەت توانای دابینکردنی ئاوی پاکیان بۆ ھاووڵاتییە ئاوارەکانی یەمەن نییە.

کشتوکاڵ

شەڕی ناوخۆیی یەمەن بووە ھۆی کەمبوونەوەیەکی زۆری خۆراک و ڕوەک. بەرھەمھێنانی کشتوکاڵی لە وڵاتەکەدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیانی بەرکەوتووە و یەمەنی خستووەتە بەردەم مەترسی برسێتی. یەمەن لە کاتی پەسەندکردنی بڕیارنامەی ٢٢١٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە نیسانی ٢٠١٥ەوە، لە ڕێگەی وشکانی، دەریایی و ئاسمانییەوە گەمارۆ دراوە، کە ئەمەش گەیاندنی زۆرێک لە سەرچاوە بیانییەکانی بۆ ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی حووسییەکان پەکخستووە. لە وڵاتێکدا کە ٩٠٪ی پێداویستییە خۆراکییەکان لە ڕێگەی ھاوردەکردنەوە دابین دەکرێن، ئەم گەمارۆیە لێکەوتەی مەترسیداری لەسەر بەردەستبوونی خۆراک بۆ ھاووڵاتییەکانی ھەبووە. ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە لە کۆی ٢٤ ملیۆن دانیشتووی یەمەن، ڕۆژانە ١٣ ملیۆن کەس برسی دەبن و ٦ ملیۆن کەسیش لە مەترسیی لەبرسان مردندان. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦دا، ڕۆبەرت فیسک ڕاپۆرتی دا کە بەڵگەی بەھێز ھەیە کە ئاماژە بەوە دەکەن کەرتی کشتوکاڵی لە ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی حووسییەکان بە مەبەست لەلایەن ھاوپەیمانیی بە سەرۆکایەتیی سعوودیەوە وێران کراوە، بەمەش کەمیی خۆراکیان زیاتر کردووە و حووسییەکانیان تەنھا پشتڕاست بە ھاوردەکردن کردووەتەوە، کە دەستکەوتنیان قورسە لەبەرامبەر گەمارۆکەدا.

سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Yemeni civil war (2014–present)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٦\ ٢١ی ڕەشەمەی ٢٧٢٥.