ڕەزمی میاندواو

ڕەزمی میاندواو
بەشێک لە ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)
ڕێکەوت ١٩٢١ شوێن میاندواو، ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران ئەنجام کورد سەرکەوت ھێزەکانی سمکۆ شکاک لە میاندواو سەربازانی حکوومەتیان تێکشکاند و ناوچەکەیان کۆنتڕۆڵکرد؛ کۆنتڕۆڵی خۆی پاراست تا کودەتای فارسی ساڵی ١٩٢١ و ھێرشەکانی ١٩٢٢.
شەڕکەرەکان
ھێزە کوردییەکان شکاک مامەش	ئێرانی قاجاڕی ئێرانی پەھلەوی
فەرماندە و سەرکردەکان
سمکۆ شکاک سەیید تەھا عەمەر خانی شکاک	فەتحوڵڵا خانی ئەکبەر ڕەزا شا ژەنەڕاڵ حەسەن موقەددەم ژەنەڕاڵ حەبیبوڵڵا شەیبانی
ھێز
٤٠٠٠–٤٥٠٠ شەڕوان ١٠٠٠ کوردی عوسمانی	نەزانراو پاش شەڕەکە: ١٢٠٠ سوارە ٨٠٠ پیادە ٤ تۆپھاوێژ ١٠ ڕێژنگ ھەڵگر
زەرەر و زیانە گیانییەکان
نەزانراو	٢٠٠+ کوژران ١٥٠ گیران و دەستبەسەرکران (زۆربەیان لە سێدارە دران)

ڕەزمی میاندواو ڕەزمێکی سەربازی بوو کە لە ساڵی ١٩٢١ لە نزیک شاری میاندواو لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوای ئێران ڕوویدا. بەشێک بوو لەو ڕاپەڕینە فراوانەی کە سمکۆ ئاغای شکاک بەرپای کرد کە سەرکردەیەکی ناسیۆنالیست و خێڵەکیی کورد بوو کە لە کاتی لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەندی لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەمدا ھەوڵیدا ئۆتۆنۆمی لە باکووری ڕۆژاوای ئێراندا دابمەزرێنێت.

ئەو شەڕە سەرکەوتنی کوردی بەدوای خۆیدا ھێنا و ھێزەکانی سمکۆ سەرکەوتووانە سەربازانی حکوومەتی ئێرانیان بەرپەرچ دایەوە و ناوچەکەیان کۆنترۆڵکرد.

پێشینە

دوابەدوای داڕمانی قاجاڕەکان لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، ئێران لە ڕووی سیاسییەوە پارچە پارچە بوو، سەرکردەی خێڵە جیاوازەکان کۆنترۆڵی خۆسەرییان بەسەر خاکەکانیاندا دەکرد. یەکێک لە دیارترین کەسایەتییەکان سمکۆ ئاغای شکاک بوو کە سەرکردەیەکی کورد بوو کە دەسەڵاتی دیفاکتۆی لە بەشێک لە باکووری ڕۆژاوای ئێران دامەزراندبوو. سمکۆ لە ساڵی ١٩١٩ تا ١٩٢٢ سەرکردایەتیی زنجیرەیەک ڕاپەڕینی کرد و ھاوپەیمانیی لەگەڵ سەرکردەکانی تری کورد و عەشیرەتەکان پێکھێنا و لاوازیی حکوومەتی ناوەندیی ئێرانی قۆستەوە بۆ فراوانکردنی بنکەی دەسەڵاتەکەی.

دەسەڵاتی سمکۆ لە ناوچەکەدا بە ھەوڵدان بۆ ناوەندکردنی دەسەڵات لەناو پاوانەکەیدا و کۆکردنەوەی باج و پاراستنی ھێزێکی سەربازیی وەستاو بوو؛ بەڵام تەماحەکانی زیاتر دەسەڵاتی ناوەندیی نیگەران کرد. ھێزەکانی لە ناوچەکانی وەک ورمێ و سەڵماس و میاندواو چاڵاکییان دەکرد و زۆرجار لەگەڵ یەکە سەربازییەکانی ئێران و توخمە خێڵەکییە ڕکابەرەکان پێکدادانیان ھەبوو. ڕاپۆرتەکانی ئەو دڕندەیییانەی کە لەلایەن ھێزەکانیەوە ئەنجامدراون، لەنێویاندا ھێرشکردنە سەر ئاشوورییەکان و ئەرمەنییەکان، زیاتر دژایەتیکردنی دەسەڵاتەکەی پەرەپێدا.

لە ساڵی ١٩٢١ ڕەزا شا وەزیری جەنگ دەستی بە ھەڵمەتێکی سەربازی کرد بۆ ئەوەی ناوچە خێڵەکییە یاخیبووەکان بۆ ئەوەی بیانخاتە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتەوە. میاندواو بەھۆی ھەڵکەوتەی لە گۆڕەپانی بزووتنەوەی خێڵەکی و گرنگییەکەی وەک بنکەیەکی ئۆپەراسیۆنەکانی سمکۆ، بوو بە ئامانجێکی ستراتیژی.

شەڕەکە

ڕووبەڕووبوونەوەکە لە میاندواو کاتێک دەستی پێکرد کە ھێزەکانی حکوومەت لەژێر دەستی ئەفسەرانی دڵسۆز بۆ ڕەزاشا ھێرشیان کردە سەر پێگە چەسپاوەکانی سمکۆ. بەڵام ھێزە کوردییەکان کە ئەزموونی شەڕی ناڕێک و پێکی شاخیان ھەبوو و بە باشی لە ناوچەکەدا بەھێزکرابوون، بە سەرکەوتوویی ھێرشەکەیان بەرپەرچ دایەوە. سەربازەکانی سمکۆ زیانێکی زۆریان بە ھێزەکانی ئێران گەیاند و ناچاریان کرد لە ناوچەکە پاشەکشە بکەن و میاندواویان لەژێر کۆنترۆڵی کورددا ھێشتەوە؛ لە ساڵی ١٩٢١دا لەلوتکەی دەسەڵاتدا بوو. ھەندێک لە ئازەربایجانییەکان لە میاندواو و مەراغە نامەی ملکەچبوونیان بۆ سمکۆ نارد.

سەرکەوتنی سمکۆ لە میاندواو یەکێک لە دەستکەوتە سەربازییە ھەرە بەرچاوەکانی سمکۆ بوو، کە کۆنترۆڵی خۆی بەسەر بەشێکی زۆری باکووری ڕۆژاوای ئێراندا چەسپاند. دەسەڵاتی ئەو دوای شەڕەکە زیاتر فراوان بوو و بۆ ماوەیەک، وەک سەرکردەیەکی جەنگی ناوچەیی بە شێوەیەکی کاریگەر حکومڕانیی کرد.

سمکۆ لە پێگەیەکی بەھێزدا بوو کە بتوانێت ھەڕەشە لە تەورێز بکات، سەرکەوتنێکی دیکە دەیتوانی بیکاتە «سەرۆکی ھەموو ھۆزەکانی ڕۆژئاوا» و بتوانێت کۆمارێک دابمەزرێنێت.

دەرئەنجامەکان

سەرەڕای سەرکەوتنی کورد لە میاندواو، ئەو شەڕە وەڵامێکی زۆرتری حکوومەتی ناوەندیی لێکەوتەوە. ڕەزاخان کە پابەند بوو بە چەسپاندنی دەسەڵات و نەھێشتنی ئۆتۆنۆمیی خێڵەکی، لە ساڵانی دواتردا زنجیرەیەک ھەڵمەتی فراوانتری دەستپێکرد. ھەرچەندە سمکۆ ھەوڵی فراوانکردن و چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی دا، بەڵام دووبەرەکی ناوخۆیی لە نێوان ھۆزە کوردەکان و پەرەسەندنی فشارەکانی سەربازیی ئێران سەرەنجام بنکەی دەسەڵاتەکەی لەناوبرد.

تا ساڵی ١٩٢٢ ھێزەکانی حکوومەت دەستیان کردبوو بە وەرگرتنەوەی خاک و بزووتنەوەی سمکۆ بە شێوەیەکی بەردەوام دابەزینی بەخۆیەوە بینی. لە ساڵی ١٩٣٠دا لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە ڕاکێشرا بۆ دانووستان و بە تەڵەکە تیرۆرکرا و کۆتایی بە بەرھەڵستی و خەباتەکەی ھێنا.

ئەمانەش ببینە

• ڕاپەڕینی سمکۆ شکاک (١٩٢٦)
• سەربەخۆییخوازیی کوردان لە ئێران

پەراوێزەکان

• Arfa، Hassan (١٩٦٤). Under Five Shahs. John Murray.
• Koohi-Kamali، F. (٢٠٠٣). The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism. Springer. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-٥٣٥٧٢-٥.
• Gunter، Michael M. (٢٠٠٤). Historical Dictionary of the Kurds. Scarecrow Press. ژپنک ٩٧٨٠٨١٠٨٧٥٠٧٤.
• }Kia، Mehrdad (٢٠٢٣). The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨٣٠٣١٤٤٩٧٣٤.