شەڕی عوسمانی و مەمالیک (١٥١٦–١٥١٧)
| شەڕی عوسمانی و مەمالیک (١٥١٦–١٥١٧) | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | |||||||||
| |||||||||
| شەڕکەرەکان | |||||||||
 عوسمانییەکان |
 مەمالیکەکان | ||||||||
| فەرماندە و سەرکردەکان | |||||||||
|
سەلیمی یەکەم |
 ئەلغووری † تومان بەگ  | ||||||||
| زەرەر و زیانە گیانییەکان | |||||||||
|
٢٦،٠٠٠–٢٩،٠٠٠[١][٢][٣] |
٨٨،٠٠٠–١٦٠،٠٠٠[٤][٥][٦][٣] | ||||||||
.svg){kind=small}
شەڕی عوسمانی و مەمالیکەکان لە ساڵانی ١٥١٦–١٥١٧ دووەم ململانێی گەورەی نێوان سوڵتانییەتی مەمالیکی میسر و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو، کە بووە ھۆی ڕووخانی سوڵتانییەتی مەمالیکەکان و یەکخستنی ھەموو شام و میسر و حیجاز وەک پارێزگایەک لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.[٧] شەڕەکە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی لە کایەی پەراوێزی جیھانی ئیسلامییەوە گۆڕی، کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەناتۆڵ و باڵکان ھەڵکەوتبوو و گۆڕیی بۆ ئیمپراتۆریەتێکی زەبەلاح کە زۆربەی خاکە نەریتییەکانی ئیسلامی لەخۆدەگرت، لەوانەش شارەکانی مەککە و مەدینە و قاھیرە و دیمەشق و حەلەب. سەرەڕای ئەم فراوانبوونە، کورسیی دەسەڵاتی سیاسیی ئیمپراتۆریەتەکە (پایتەختەکەی) ھەر لە قوستەنتینیە (ئەستەنبوڵ) مایەوە.[٨]
پێشینە
[دەستکاری]پەیوەندیی نێوان عوسمانییەکان و مەمالیکەکان لە دوای کەوتنی قوستەنتینیە و گرتنی لەلایەن عوسمانییەکان لە ساڵی ١٤٥٣دا بەرەو خراپی چوو؛ ھەردوو دەوڵەت کێبڕکێیان دەکرد بۆ کۆنترۆڵکردنی بازرگانیی بەھارات و عوسمانییەکان ئاواتەخوازی ئەوە بوون کە لە کۆتاییدا شارە پیرۆزەکانی ئیسلام کۆنترۆڵ بکەن.[٩] ململانێیەکی پێشووتر کە لە ساڵی ١٤٨٥ تا ١٤٩١ بەردەوام بوو، بووە ھۆی چەقبەستوویی. سوڵتان سەلیمی یەکەم کە لە ساڵی ١٥١٤دا لە شەڕی چاڵدێراندا لە سەفەوییەکانی بردەوە، بە تامەزرۆیییەوە سوڵتانییەتی مەمالیکەکانی داگیرکرد کە لە سووریا و میسردا حوکمڕانییان دەکرد.[٨] بەم شێوەیە لە نیگەرانییەکانی دیکە ڕزگاری بوو، تا ساڵی ١٥١٦، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی تەواوی ھێزی خۆی لە دژی مەمالیکەکان ئاڕاستەکرد بۆ تەواوکردنی داگیرکردنی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لەلایەن عوسمانییەکان.[٨]
سوڵتان سەلیم ئیدیعای کرد کە مەمالیکەکان ستەمکاری موسڵمانن و ھاوپەیمانی شیعە سەفەوییەکانن. لەسەر بنەمای ئەم تۆمەتانە فەتوایەک دەرکەوت کە تێیدا ھاتووە: ھەرکەسێک یارمەتیی ئەو کەسانە بدات کە بەلاڕێدا چوون و گومڕان، ئەوا ئەویش گومڕایە.[١٠]
مەمالیکەکان بۆ شەڕی داھاتوویان لەگەڵ عوسمانییەکان جووتیاران و وەرزگێڕەکانی ناوچە گوندنشینەکانیان وەک سەرباز وەرگرت. لە بەرامبەردا ئەم پیاوانە ھەڵھاتن بۆ ئەوەی نەخرێنە سەربازگە. ئەمەش بووە ھۆی کەمیی کرێکارانی گوندنشین کە پێویست بوون بۆ بەرھەمھێنانی خۆراک و ھەروەھا کەمیی نانیش، ئەمەش دەرئەنجامی برسێتییەک بوو کە لە قاھیرەوە تا ئەنادۆڵی وێران کرد.[١١]
ھەردوو عوسمانییەکان و مەمالیکەکان ٦٠ ھەزار سەربازیان کۆکردەوە. بەڵام تەنھا ١٥ ھەزار سەربازی مەمالیک جەنگاوەری ڕاھێنراو و مەشقپێکراو بوون: ئەوانی تر تەنھا سەربازی وەرگیراو بوون کە تەنانەت نەیاندەزانی چۆن چەکیش بە تەواوی بەکاربێنن. لە ئەنجامدا زۆربەی مەمالیکەکان ھەڵھاتن و خۆیان لە ھێڵەکانی پێشەوە بەدوور گرت و تەنانەت خۆیان کوشت. جگە لەوەش، تەقاندنی تۆپ و چەک و دەمانچەکانی عوسمانی ئەسپەکانی مەمالیکەکانی ترساند کە بەبێ کۆنتڕۆڵ بە ھەموو ئاڕاستەکاندا پەرش دەبوون، ھەروەک چۆن لە شەڕی چاڵدێراندا لەگەڵ سەفەوییەکان ئەمە ڕوویدا.[١١]
ھەڵمەتەکان
[دەستکاری]
جەنگەکە لە چەند شەڕێک پێکھاتبوو. سوپای مەمالیک تا ڕاددەیەک نەریتی بوو، بە شێوەیەکی سەرەکی لە سوارە پێکھاتبوو کە کەوان و تیریان بەکاردەھێنا، لە کاتێکدا سوپای عوسمانی و بە تایبەتی یێنیچێرییەکان تەواو مۆدێرن بوون، کە تفەنگی شەمخاڵیان بەکاردەھێنا.[١٢] مەمالیکەکان بە شانازییەوە بە نەریتەکەیانەوە مانەوە و مەیلیان ھەبوو بۆ بێڕێزیکردن بە بەکارھێنانی چەکی ئاگرین.[١٣][١٤]
ھەڵمەتەکانی شام (١٥١٦)
[دەستکاری]عوسمانییەکان بۆ یەکەمجار شاری دیاربەکریان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆڵ گرت.[٨] شەڕی مەرج دابق (٢٤ی ئاب) یەکلاکەرەوە بوو، فەرمانڕەوای مەمالیکەکان قەنسووھ غووری کوژرا.[٨] وادیارە عوسمانییەکان بە فاکتەری ٣ بە ١ لە مەمالیکەکان زیاتر بوون[١٤] ھەموو سووریا تەنھا بەم تاکە شەڕە کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان.[١٤]
شەڕی خان یوونس لە نزیک غەززە (٢٨ی تشرینی یەکەم) ڕوویدا و دیسانەوە شکستێک بوو بۆ مەمالیکەکان.
ھەڵمەتەکانی میسر (١٥١٧)
[دەستکاری]
جێنشینی غووری وەک سوڵتانی مەمالیکەکان، تومان بەگی دووەم، بە پەرۆشییەوە سەربازی لە چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگا و بەدەوییەکان وەرگرت و ھەوڵیدا سوپاکانی بە بڕێک تۆپ و چەکی ئاگرین تەیار بکات، بەڵام ھەموو ئەمانە لە کۆتا خولەکدا و بە قەبارەیەکی سنووردار.[١٣][١٤] لە کۆتاییدا لە بەر دەرگای قاھیرە شەڕی ڕیدانییە (٢٤ی کانوونی دووەم) ڕوویدا، کە تێیدا فەرماندەی عوسمانی خادم سینان پاشا گیانی لەدەستدا.[١٥] لەم شەڕەدا سەلیمی یەکەم و تومان بەگ ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە. ئەو چەک و دەمانچە ئاگرینانەی کە لەلایەن تومان بەگ جێگیرکرابوون، نزیک بوو لە بێسوودبوون، چوونکە عوسمانییەکان توانیان لە دواوە ھێرش بکەنە سەری.[١٤]
ئەم ھەڵمەتە لەلایەن کەشتیگەلێکی نزیکەی ١٠٠ کەشتییەوە پشتگیریی کرابوو کە لە کاتی ھەڵمەتەکەیاندا بۆ باشوور سەربازەکانی دابین دەکرد.[١٦]
چەند ڕۆژێک دواتر عوسمانییەکان قاھیرەیان گرت و تاڵانیان کرد،[١٤] خەلیفە موتەوەککیلی سێیەمیان گرت.[١٧] تومان بەگ سەربازەکانی لە گیزە کۆکردەوە و دواجار لەوێ دەستگیرکرا و لە دەروازەی قاھیرە ھەڵواسرا.[٨][١٨]
ھەڵمەتەکانی دەریای سوور (١٥١٧)
[دەستکاری]
جددە بووە بەگلەربەگییەکی (ئەیالەت)ـێکی ڕاستەوخۆ بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، دوای ھەشت ساڵ، شەریفی مەککە، بەرەکات کوڕی محەممەد، ملکەچی عوسمانییەکان بوو، شارە پیرۆزەکانی مەککە و مەدینەی خستە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی وەک دەوڵەتێکی ژێردەستە.[٨][١٩]
دەسەڵاتی عوسمانی تا دەگاتە باشووری دەریای سوور درێژبووەوە، ھەروەھا کۆنترۆڵکردنی یەمەن بە شێوەیەکی بەشەکی و پچڕ پچڕ مایەوە.[٨]
دەرئەنجام و پاشھاتەکانی
[دەستکاری]
کولتوور و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی مەمالیکەکان و شوێن و جێگای مەمالیکەکان لەسەر ئاستی ناوچەیی ھەر مابووەوە و بەردەوام بوو، بەڵام فەرمانڕەوای میسر حاکمێکی عوسمانی بوو کە لەلایەن میلیشیایەکی عوسمانییەوە پارێزراو بوو.[٨][٢٠] ڕووخانی سوڵتانییەتی مەمالیکەکان بە شێوەیەکی کاریگەر کۆتاییی بە شەڕی دەریاییی پورتوگال و مەمالیک ھێنا، بەڵام دواتر عوسمانییەکان ھەوڵەکانیان بۆ ڕاگرتنی فراوانبوونی پورتوگال لە زەریای ھیندیدا گرتە دەست.
ھەروەھا داگیرکردنی سوڵتانییەتی مەمالیکەکان خاکەکانی ئەفریقای بەڕووی عوسمانییەکاندا کردەوە. کە لە ماوەی سەدەی ١٦دا، دەسەڵاتی عوسمانی زیاتر لە ڕۆژئاوای قاھیرە، بەدرێژاییی کەناراوەکانی باکووری ئەفریقا فراوانتر بوو. خەیرەددین باربارۆسا بنکەیەکی لە جەزائیر دامەزراند، و دواتر لە ساڵی ١٥٣٤دا فەتحکردنی توونسی بە ئەنجام گەیاند.[٨]
دوای گرتنی قاھیرە، خەلیفە موتەوەککیلی سێیەم ھێنرایە قوستەنتینییە، لەوێدا نەریتی دواتر ئیدیعای ئەوە دەکات کە پۆستەکەی وەک خەلیفە داوەتە دەست عوسمانییەکان.[١٨] ئەمەش خەلافەتی عوسمانی دامەزراند، کە سوڵتان سەرکردەی بوو، بەم شێوەیە دەسەڵاتی ئایینی لە قاھیرەوە گواسترایەوە بۆ تەختی عوسمانی.[١٧]
قاھیرە لە دەستی عوسمانییەکاندا مایەوە تا ساڵی ١٧٩٨ کاتێک فەڕەنسییەکان میسریان داگیرکرد، کاتێک ناپۆلیۆن بۆناپارت بانگەشەی لەناوبردنی مەمالیکەکانی کرد.[٢١]
داگیرکردنی سوڵتانییەتی مەمالیکەکان گەورەترین کاری سەربازی بوو کە ھیچ سوڵتانێکی عوسمانی ھەوڵی بۆی دابێت. جگە لەوەش، داگیرکردنەکە عوسمانییەکانی خستە ژێر کۆنترۆڵی دوو لە گەورەترین شارەکانی جیھان لەو کاتەدا- قوستەنتینیە و قاھیرە. ھیچ کاتێک نەبووە کە لە پاش لووتکەی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمەوە دەریای ڕەش و سوور و قەزوین و دەریای ناوەڕاست لەلایەن یەک ئیمپراتۆریەتەوە بەڕێوەبچێت.[١١]
داگیرکردنی میسر قازانجێکی زۆری بۆ ئیمپراتۆریەتەکە سەلماند چوونکە داھاتی باجی زیاتری لە ھەموو خاکێکی تری عوسمانی بەرھەمھێنا و نزیکەی ٪١٠٠ی ھەموو ئەو خۆراکانەی کە بەکاردەھێنرا دابین دەکرد. بەڵام مەککە و مەدینە گرنگترین شارەکانی داگیرکراو بوون لەو کاتەوەی بە فەرمی سەلیم و نەوەکانی کردە خەلیفەی ھەموو جیھانی موسڵمانان تا سەرەتای سەدەی بیستەم.[١١]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Ibn Iyās، Muhammed ibn Ahmed (١٩٢١). An Account of the Ottoman Conquest of Egypt, A.H. 922 (A.D. 1516). لەلایەن Lieut. Colonel W. H. Salman وەرگێڕدراوە. London.
{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: location missing publisher (بەستەر) - ↑ Hammer، Joseph von. Büyük Osmanlı Tarihi. بەرگی ٤. لاپەڕە ٢١٥.
- 1 2 Dupuy، R. Ernest؛ Dupuy، Trevor N. (1993). The Harper Encyclopedia of Military History (چاپی 4th). HarperCollins Publishers. لاپەڕە 540.
- ↑ Danişmend، İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. بەرگی ٢. لاپەڕە ٣١.
- ↑ Evans، Ryan (٧ی تەممووزی ٢٠١٩). «500 Years Ago, a Battle Changed the Middle East Forever». The National Interest. لە ٥ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Иванов Н. А. (١٩٨٤). Османское завоевание арабских стран, 1516-1574. Изд-во "Наука," Глав. ред. восточной лит-ры.
- ↑ Tony Jaques (٢٠٠٦). Dictionary of Battles and Sieges. Greenwood Press. لاپەڕە xxxiv. ژپنک ٩٧٨٠٣١٣٣٣٥٣٦٥.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Saraiya Faroqhi (٢٠٠٩). The Ottoman Empire: A Short History. Markus Wiener Publishers. لاپەڕە ٦٠ff. ژپنک ٩٧٨١٥٥٨٧٦٤٤٩١.
- ↑ Palmira Johnson Brummett (١٩٩٤). Ottoman seapower and Levantine diplomacy in the age of discovery. SUNY Press. لاپەڕە ٥٢ff. ژپنک ٩٧٨٠٧٩١٤١٧٠٢٧.
- ↑ Yelmi Eri Firdaus؛ et al. (٢٠٢٠). «Rise and Fall of Mamluk Sultanate: The Struggle Against Mongols and Crusaders in Holy War». Al-Adyan: Journal of Religious Studies. ١ (1): ١٤–٢٨. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئابی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 Mikhail، Alan (٢٠٢٠). God's Shadow: Sultan Selim, His Ottoman Empire, and the Making of the Modern World. Liveright. ژپنک ٩٧٨-١٦٣١٤٩٢٣٩٦. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی
<ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Mikhail» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا - ↑ Joan D. Barghusen؛ Bob Moulder (٢٠٠١). Daily Life in Ancient and Modern Cairo. Lerner Publications. لاپەڕە ٤١. ژپنک ٩٧٨٠٨٢٢٥٣٢٢١٧.
- 1 2 Kenneth Chase (٢٠٠٣). Firearms: A Global History to 1700. Cambridge University Press. لاپەڕە ١٠٤. ژپنک ٩٧٨٠٥٢١٨٢٢٧٤٩.
- 1 2 3 4 5 6 M. W. Daly؛ Carl F. Petry (١٩٩٨). The Cambridge History of Egypt. Cambridge University Press. لاپەڕە ٤٩٨ff. ژپنک ٩٧٨٠٥٢١٤٧١٣٧٤. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی
<ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Cambridge 498» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا - ↑ Martijn Theodoor Houtsma (١٩٨٧). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. BRILL. لاپەڕە ٤٣٢. ژپنک ٩٧٨٩٠٠٤٠٨٢٦٥٦.
- ↑ Palmira Johnson Brummett (١٩٩٤). Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the age of discovery. SUNY Press. لاپەڕە ١١٠. ژپنک ٩٧٨٠٧٩١٤١٧٠١٠.
- 1 2 Drews، Robert (ئابی ٢٠١١). «Chapter Thirty – The Ottoman Empire, Judaism, and Eastern Europe to 1648» (PDF). Coursebook: Judaism, Christianity and Islam, to the Beginnings of Modern Civilization. Vanderbilt University.
- 1 2 Muir، William (١٨٩٦). The Mameluke; Or, Slave Dynasty of Egypt, 1260–1517, A. D. Smith, Elder. لاپەڕە ٢٠٧–٢١٣.
- ↑ «Client Challenge». Scribd. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Caroline Williams (٢٠٠٨). Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide. American University in Cairo Press. لاپەڕە ٦. ژپنک ٩٧٨٩٧٧٤١٦٢٠٥٣.
- ↑ André Raymond (٢٠٠٠). Cairo. Harvard University Press. لاپەڕە ١٨٩. ژپنک ٩٧٨٠٦٧٤٠٠٣١٦٣.
