شەڕی عوسمانی و سەفەوی (١٥٣٢–١٥٥٥)
شەڕی عوسمانی و سەفەوی ١٥٣٢–١٥٥٥ یەکێک بوو لە زۆرێک لە ململانێ سەربازییەکانی نێوان ھەر دوو ڕکابەرە سەرسەختەکە، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە سەرکردایەتیی سولەیمانی قانوونی، و ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی بە سەرکردایەتیی تەھماسبی یەکەم. دەستکەوتە زەوینییەکانی عوسمانی لە ئاشتیی ئاماسیەدا چەسپێنران.
پێشینە
[دەستکاری]جەنگەکە بەھۆی ناکۆکییەکانی سەر خاک لە نێوان ھەر دوو ئیمپراتۆریەتەکەدا سەری ھەڵدا، بەتایبەتی کاتێک بەگی بەدلیس بڕیاری دا خۆی بخاتە ژێر پاراستنی فارسی.[٩] ھەروەھا، تەھماسب پارێزگاری بەغدای تیرۆر کرد کە لایەنگری سلێمان بوو. سەرەڕای ئەوەش، پارێزگاری سەفەویی ئازەربایجان، عولامە سووڵتان، ھەڵھات بۆ لای عوسمانییەکان و ئاگاداری کردنەوە لە ململانێ بەردەوامەکانی فارسەکان لەگەڵ ئۆزبەکەکان و ھەروەھا لەگەڵ ھۆزە جۆراوجۆرەکانی دیکەدا. [١٠]
لە بەرەی دیپلۆماسیدا، سەفەوییەکان خەریکی وتووێژ بوون لەگەڵ ھابسبورگەکەکان بۆ پێکھێنانی ھاوپەیمانیی ھابسبورگ-فارس کە لە دوو بەرەوە ھێرش بکاتە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.[٩]
دوو ھەڵمەتەکەی عێراق (١٥٣٢–١٥٣٤)
[دەستکاری]پەلامارەکانی عوسمانی ھەر لە ساڵی ١٥٣٢ دەستی پێ کرد. سەدری ئەعزەم ئیبراھیم پاشا بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردە سەر عێراقی سەفەوییەکان، بەدلیسی دووبارە گرتەوە، و لە ١٥ی تەممووزی ١٥٣٤دا بەرەو گرتنی تەورێز ڕۆیشت. [١٠] لەوێ، خودی سلێمان چوو بۆ لای، و پاشان لە کانوونی یەکەمی ١٥٣٤دا بەغدایان گرت.[٩] تەھماسب، کە لە سەرەتادا لە ھەڵمەتێکدا بوو دژی ئۆزبەکەکان لە ڕۆژھەڵات، سوپاکانی بەرەو ڕۆژاوا پەلە پێ کرد بەڵام ناچاری ڕووبەڕووبوونەوەیەکی گەورە نەبوو، ستراتیژی ھەراسانکردنی کاروانە پێداویستییەکانی عوسمانی و زەوی سووتاوی گرتە بەر. [١٠]
دووەم ھەڵمەتی عوسمانی (١٥٤٨–١٥٤٩)
[دەستکاری]لە سەردەمی سەدری ئەعزەم ڕۆستەم پاشا، عوسمانییەکان ھەوڵیان دا بۆ یەکجار و بۆ ھەمیشە شا بشکێنن، سلێمان لە ساڵانی ١٥٤٨–١٥٤٩دا دەستی بە دووەم ھەڵمەت کرد. ئەمجارە، ئەڵقاس میرزا کە برای باوکیی تەھماسب بوو و ھەڵھاتبوو، یارمەتیی دا و ھێزێکی ٤٠،٠٠٠ سوارەی پێدرا بۆ داگیرکردنی فارس. [١١] دیسانەوە، تەھماسب ڕامیاریی زەوی سووتاوی گرتە بەر و ئەرمەنستانی وێران کرد.
لەو کاتەدا، پاشای فەڕەنسا فرانسوای یەکەم، دوژمنی ھابسبورگەکان، و سلێمانی قانوونی لە چوارچێوەی ھاوپەیمانیی فەڕەنسا-عوسمانیدا بەرەو پێش دەچوون، کە لە ساڵی ١٥٣٦دا بە فەرمی کرا، بۆ ئەوەی ھاوسەنگیی ھەڕەشەی ھابسبورگ ڕابگرن. لە ساڵی ١٥٤٧دا، کاتێک سلێمان ھێرشی کردە سەر فارس، فەڕەنسا باڵیۆزی خۆی گابریێل دی لوێتزی نارد تا لە ھەڵمەتەکەیدا لەگەڵی بێت.[١٢] گابریێل دی لوێتز ڕاوێژی سەربازیی دا بە سلێمان، وەک کاتێک کە ڕاوێژی پێدا لەسەر جێگیرکردنی تۆپخانە لە کاتی گەمارۆدانی وان. [١٢] لە ھەمان کاتدا، ھێزە پورتوگالییەکان یارمەتیی فارسەکانیان دا بۆ بردنەوەی شەڕێک لە نزیک فورات دژی عوسمانییەکان بە ژمارەیەکی دیاریکراو لە سەرباز و بیست تۆپ. [١١]
سلێمان دەستکەوتی ھەبوو لە تەورێز، ئەرمەنییەکانی ژێر دەسەڵاتی فارس، ئامادەیییەکی بەردەوامی لە پارێزگای وان لە ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ مسۆگەر کرد، و ھەندێک قەڵای لە گورجستان گرت.
سێیەم ھەڵمەتی عوسمانی (١٥٥٣–١٥٥٥) و پاشھاتەکان
[دەستکاری]لە ساڵی ١٥٥٣دا عوسمانییەکان، سەرەتا لەژێر دەستی سەدری ئەعزەم ڕۆستەم پاشا، و دواتر خودی سلێمان چوو بۆ لایان، سێیەم و کۆتا ھەڵمەتی خۆیان دژی شا دەستی پێ کرد. پێش ئەوە، ئیسماعیل میرزای سەفەوی، کوڕی دووەمی تەھماسب، بە سەرکەوتوویی ھێرشی کردبووە سەر ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ، پارێزگاری ئەرزڕوومی شکاندبوو و شارەکەی گرتبوو، ھەروەھا ئەخڵات و ئەرجیشی گرتبوو. پاشان سلێمان تا قەرەباغ لە باشووری قەوقاز پێشڕەویی کرد، بەڵام دیسانەوە ھیچ شەڕێکی یەکلاکەرەوە ڕووی نەدا و تەنھا دەستکەوتی کۆ کردەوە. [١١] سەرەڕای ئەوەش، بەھۆی ئەوەی ھەر دوو لایەن بەھۆی جەنگەکەوە شەکەت ببوون، ئاشتیی ئاماسیا لە ٢٩ی ئایاری ١٥٥٥دا واژۆ کرا. [١٣] سلێمان تەورێزی گەڕاندەوە، بەڵام بەغدا، خوارووی مێزۆپۆتامیا، ڕۆژاوای ئەرمەنستان، ڕۆژاوای گورجستان، دەماوەی فورات و دیجلە، و بەشێک لە کەناراوەکانی کەنداوی فارسی بۆ خۆی ھێشتەوە. فارس باقیی ھەموو خاکە باکووریی-ڕۆژاوایییەکانی لە قەوقاز بۆ مایەوە.
بەھۆی پابەندییە زۆرەکانی لە فارس، سلێمان تەنھا توانی پشتگیریی دەریاییی سنووردار بنێرێت بۆ فەڕەنسا لە داگیرکردنی کۆرسیکا (١٥٥٣)ی نێوان فەڕەنسا و عوسمانییەکاندا.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Gábor Ágoston-Bruce Masters:Encyclopaedia of the Ottoman Empire, ISBN 978-0-8160-6259-1, p.280
- ↑ The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520-1566, V.J. Parry, A History of the Ottoman Empire to 1730, ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.
- ↑ The Cambridge history of Islam by Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis p. 330
- ↑ The Cambridge history of Iran by William Bayne Fisher p.384ff
- ↑ "The Reign of Suleiman the Magnificent, 1520–1566", V.J. Parry, "'A History of the Ottoman Empire to 1730'", ed. M.A. Cook (Cambridge University Press, 1976), 94.
- ↑ "A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East", Vol. II, ed. Spencer C. Tucker, (ABC-CLIO, 2010). 516.
- ↑ Ateş، Sabri (٢٠١٣). Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914. Cambridge: Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٠. ژپنک ٩٧٨-١١٠٧٢٤٥٠٨٢.
- ↑ Mikaberidze، Alexander (٢٠١١). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1. ABC-CLIO. لاپەڕە ٦٩٨. ژپنک ٩٧٨-١٥٩٨٨٤٣٣٦١.
- 1 2 3 "The Cambridge history of Islam" by Peter Malcolm Holt, Ann K. S. Lambton, Bernard Lewis p. 330
- 1 2 3 Farrokh 2011، لاپەڕە 45.
- 1 2 3 Farrokh 2011، لاپەڕە 46.
- 1 2 "The Cambridge history of Iran" by William Bayne Fisher p.384"ff"
- ↑ Farrokh 2011، لاپەڕەکانی 46–47.
