شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)

شەڕی سۆران و عوسمانی (١٨٣٣-١٨٣٥)
	بەشێک لە شۆڕشی ڕەواندز، ململانێکانی کورد-عوسمانی
	; میرنشینی سۆران لە لووتکەی دەسەڵاتیدا (١٨٣٥)
ڕێکەوت	١٨٣٣–١٨٣٥
شوێن	ئەناتۆڵیا، میزۆپۆتامیا
ئەنجام	سەرکەوتنی میرنشینی سۆران
شەڕکەرەکان
میرنشینی سۆران	ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی; پشتیوانکراو لەلایەن:; ئیمپراتۆریەتیی نەمسا
فەرماندە و سەرکردەکان
میر محەممەد; بەدرخان بەگ; سەیفەددین بەگ; ڕەسووڵ بەگ	مەحموودی دووەم ڕەشید بەگ; عەلی ڕەزا; بایراقدار بەگ; ھێلموت مۆلتکە; ;
ھێز
زیاتر لە ١٠،٠٠٠ سوارچاک; زیاتر لە ٢٠،٠٠٠-٤٠،٠٠٠ سەربازی پیادە;	سوپای سێ ئەیالەت (سێواس، مووسڵ و بەغدا);
زەرەر و زیانە گیانییەکان
نەزانراو	قوڕس (وە سەربازەکان ماندوو و بێھێز ببوون)

شەڕی سۆران و عوسمانی یان یەکەم شەڕی سۆران و عوسمانی لە ساڵی ١٨٣٣ ڕوویدا، دوای ئەوەی میر محەممەدی ڕەواندوز میرنشینە کوردییەکانی دراوسێی داگیرکرد. پاشان سەربەخۆییی ڕاگەیاند و شکستی بەسەر عوسمانییەکاندا ھێنا بە ڕێگریکردن لە ھەموو ھێرشەکانی عوسمانییەکان لە نێوان ساڵانی ١٨٣٣ بۆ ١٨٣٥.^[١]

سەرچاوەی ململانێکان

ناوەندی کێشکردنی ڕاپەڕینەکانی کورد لە سەدەی نۆزدەھەمدا لە ناوچە شاخاوییەکانی باشووری کوردستاندا چڕبووەوە. دوای پاشەکشەی میرنشینی بابان، میر محەمەد دەسەڵاتی خۆی فراوانتر کرد، فەرمانڕەواییی میرنشینی سۆران کە کەوتبووە نێوان زێی گەورە و سنووری ئێران، کە «بەڵێنی دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردیی گرتە ئەستۆ».^[١]

زەمینەی جیۆپۆلەتیکی لەبار بوو: لاوازیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە لە شەڕی دژی ڕووسیا سەریھەڵدا، لە کاتێکدا سەربازەکانی لە دژی ھێزەکانی محەممەد عەلی پادشای میسر کۆکرابوونەوە کە یاخیببوون لە دەسەڵاتی ناوەندی.^[١]

میر محەممەد بە ئیلھام وەرگرتن لە مۆدێلی میسری، بەرنامەیەکی فراوانی مۆدێرنیزاسیۆنی لە ڕەواندزی پایتەختەکەی دەستپێکرد. کارگەی چەکی لەوێ دامەزراند بۆ بەرھەمھێنانی تفەنگ و تەقەمەنی و تۆپ. زیاتر لە دوو سەد تۆپی لە ناوخۆدا دروست کرد کە بەشێکیان تا ئێستاش لە ڕەواندز و لە مۆزەخانەکانی بەغدا پارێزراون. لە ھەمان کاتدا سوپایەکی ئاساییی ڕاھێنراوی باشی دروستکرد کە نزیکەی ١٠ ھەزار سوارە و ٢٠ ھەزار پیادەی تێدابوو.

تا کۆتاییی مانگی ئایاری ساڵی ١٨٣٣، سەربازەکانی دەسەڵاتیان بەسەر بەشێکی زۆری باشووری کوردستاندا دامەزراندبوو- بە ناوچەکانی سۆران ، بادینان و مووسڵیشەوە- و ھاوپەیمانییان لەگەڵ میرەکانی میرنشینی بۆتان مسۆگەر کرد.^[١]^[٢]^[٣]

پاشان میر محەممەد بە گرتنی پارێزگای دیاربەکر درێژەی بە فراوانبوونی خۆی دا.^[٤]

شەڕی دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی

فراوانبوونی سەربازی و سیاسیی میر محەممەد بە خێرایی سەرنجی لەلایەن باب ئەلعالی ڕاکێشرا. لەبەرامبەردا سوڵتان مەحموودی دووەم فەرمانی ھەڵمەتێکی سەربازیی دا کە بۆ چەقاندن و سەرکوت کردنی بزووتنەوەی کورد داڕێژرابوو. سەربازانی ئیمپراتۆری کە بنکەکەیان لە سێواس بوو، بە سەرۆکایەتیی محەممەد ڕەشید پاشا، کۆکرانەوە، بە پشتیوانیی ھێزی وەلییەکان (پارێزگارەکان)ی مووسڵ و بەغدا.^[١]

شەڕی عوسمانی و سۆران لە ھاوینی ساڵی ١٨٣٤ سەریھەڵدا، بەپێی کاپتن ھێلموت ڤۆن مۆلتکە کە ئەوکات ڕاوێژکاری سەربازیی عوسمانییەکان بوو، شەڕەکە بە تایبەتی چڕ بوو. ڕاپۆرتی دا کە کورد بەرخۆدانێکی قارەمانانەیان ئەنجامدا، سەربازە عوسمانییەکانی ناچار کرد بۆ ماوەی سی بۆ چل ڕۆژ شەڕ بکەن بۆ ئەوەی تەنانەت بچووکترین تەپۆڵکە یان گردیش بگرن. سوپای ئاساییی کورد بە پاڵپشتیی یەکینە سەربازییەکان زیانێکی زۆری بە دووژمنەکانیانی گەیاند.^[١]

سەربازانی عوسمانی کە ماندوو بوون و بێھێز ببوون، شکستیان ھێنا و میر محەممەد کۆنترۆڵێکی کاریگەرانەی خاکەکەی گرتە دەست.^[١]

فەتحەکان

میری ڕەواندز دەستی بەسەر زۆرێک لە میرنشینە کوردییەکانی دراوسێدا گرت و پێشڕەویی کرد بۆ ناوچەی ئامەد. چەندین جار ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی تێکشکاند.^[١]

ئەمانەش ببینە

دووەم شەڕی سۆران و عوسمانی

سەرچاوەکان

1 2 3 4 5 6 7 8 Chaliand، Gérard (١ی کانوونی دووەمی ١٩٨١). Les Kurdes et le Kurdistan (بە فەرەنسی). La Découverte (réédition numérique FeniXX). ژپنک ٩٧٨-٢-٣٤٨-٠٠٨٦٥-٨. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Eppel، Michael (٢٠١٦). A People Without a State: The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism. University of Texas Press. doi:١٠.٧٥٦٠/٣٠٩١١٧. ژپنک ٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Jwaideh (١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (بە ئینگلیزی). Syracuse University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە. {{cite book}}: |یەکەم= missing |یەکەم= (یارمەتی)
↑ Gencer، Fatih (٢٩ی ئابی ٢٠٢٤). «TANZİMAT FERMANI ÖNCESİ DOĞU VİLAYETLERİNE YÖNELİK OSMANLI MERKEZİLEŞME POLİTİKASI». Journal of History School (بە تورکی). ١١ (XXXVI): ١٣٠–١٤٨. doi:١٠.١٤٢٢٥/Joh١٤٠٧. ISSN ١٣٠٨-٥٢٩٨. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[:1-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 Chaliand، Gérard (١ی کانوونی دووەمی ١٩٨١). Les Kurdes et le Kurdistan (بە فەرەنسی). La Découverte (réédition numérique FeniXX). ژپنک ٩٧٨-٢-٣٤٨-٠٠٨٦٥-٨. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[2] Eppel، Michael (٢٠١٦). A People Without a State: The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism. University of Texas Press. doi:١٠.٧٥٦٠/٣٠٩١١٧. ژپنک ٩٧٨-١-٤٧٧٣-٠٩١١-٧. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[3] Jwaideh (١٩ی حوزەیرانی ٢٠٠٦). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (بە ئینگلیزی). Syracuse University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٥٦-٣٠٩٣-٧. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە. {{cite book}}: |یەکەم= missing |یەکەم= (یارمەتی)

[:4-4] Gencer، Fatih (٢٩ی ئابی ٢٠٢٤). «TANZİMAT FERMANI ÖNCESİ DOĞU VİLAYETLERİNE YÖNELİK OSMANLI MERKEZİLEŞME POLİTİKASI». Journal of History School (بە تورکی). ١١ (XXXVI): ١٣٠–١٤٨. doi:١٠.١٤٢٢٥/Joh١٤٠٧. ISSN ١٣٠٨-٥٢٩٨. لە ١٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]