شەڕی دامغان (١٧٢٩)
| شەڕی دامغان (١٧٢٩) | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| بەشێک لە جەنگی سەفەوی و ھۆتاکی | |||||||||
 | |||||||||
| |||||||||
| شەڕکەرەکان | |||||||||
 ئیمپراتۆریەتیی ھۆتاک |
 سەفەوییەکان | ||||||||
| فەرماندە و سەرکردەکان | |||||||||
|
ئەشرەف ھۆتاک |
نادر شا لووتفعەلی خان | ||||||||
| ھێز | |||||||||
| ٤٠٬٠٠٠ | نزیکەی ٣٠٬٠٠٠ | ||||||||
| زەرەر و زیانە گیانییەکان | |||||||||
| ١٢٬٠٠٠ کوژران | ٣٬٠٠٠ کوژران | ||||||||
شەڕی دامغان (بە فارسی: نبرد دامغان)یان شەڕی میھاندوست (بە فارسی: نبرد مھماندوست) لە ٢٩ی ئەیلوول تا ٥ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٧٢٩ لە نزیک شاری دامغان شەڕ کراوە.[١][٢] لە ئەنجامدا سەرکەوتنێکی گەورە بوە بۆ نادر[٣][٤][٥][٦] و ئەو ئیمپراتۆریەتیی سەفەوی کە توانیان ھۆتاکەکان لە ئێران دەربکەن،[٧][٨] دوای ئەم شەڕە شا تەھماسبی دووەم گەڕایەوە بۆ سەر تەخت.[٩][١٠] دوای شەڕەکە شەڕێکی دیکە لە مورچە-خۆرت کە گوندێکە لە نزیک شار ئیسفەھان. ھێزەکانی نادر لە ھەردوو شەڕەکەدا سەرکەوتوو بوون، ئەمەش وایکردنی بنەماڵەی غیلزای ئەفغانی بوو لە ماوەیەکی کورتدا،[١١][١] و ھەروەھا دوای ئەم شەڕانە نەمانەوەیان لەسەر تەختی ئێران. ھۆتاکییەکان بە ناچاری گەڕانەوە بۆ خاکی خۆیان کە ئێستا لە باشووری ئەفغانستانە.[١٢]
شەڕی دامغان باڵادەستی سیستەمی سەربازی نادری سەلماند کە وابەستەی تۆپخانە بوو بە بەراورد بەو سیستەمە کۆنەی کە تەنیا لەسەر بنەمای سوارە بوو کە ئەفغانییەکان بەکاریان دەھێنا. سەرەڕای دۆڕاندنی ئەم شەڕە، ھۆتاک ھەوڵیدا لە شەڕی مورچە-خۆرتدا بگەڕێتەوە و پشتی بە دەمانچە و تۆپچیەکانی عوسمانییەکان بەست؛ بەڵام لە شەڕی مورچە خۆرت ئەشرەف ھۆتاکی بە سوپای باڵای نادر دۆڕا. ھۆتاک لە ساڵی ١٧٣٠ کوژرا و نادر لە ساڵی ١٧٣٨دا سەرکەوتوو بوو لە ڕووخاندنی ئیمپراتۆریەتیی ھۆتاکی.[١٢][٨]
پێشبینی
[دەستکاری]ئەشرەف لە دوای کودەتایەک لە دژی سەرۆکەکەی پێش خۆی، مەحموود ھۆتاک، سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێنابوو لە شەڕەکەدا لەگەڵ عوسمانییەکان کە بە ھێزێکی زۆر کەمترەوە زاڵ بوو بەسەر سوپایەکی باڵای تورکیادا و ڕازی بوو بە یەکلاکردنەوەیەک کە ڕۆژاوای ئیمپراتۆرییەتی سەفەوی پێشووی ئێرانی دابەشکرد لەگەڵ نەیارەکەی عوسمانی کە لە دوای ئەوە پشتیوانی تورکیای دەستەبەر کرد و… قبوڵکردن وەک فەرمانڕەوای شەرعی ئێران.
لەم نێوەندەدا، نادر و تەحماسپ لە باکووری ڕۆژھەڵات ھەڵمەتیان ئەنجامدابوو، بنکەیەکیان دروست کردبوو کە لێیەوە تەحەدای ئیدیعای ئەشرەف بکەن لەسەر حوکمڕانییە تازە دەستکەوتووەکەی. ئەشرەف بە بیستنی ڕێپێوانی نادر بۆ سەر ھێرات، لە مانگی ئابی ساڵی ١٧٢٩ بە کۆمەڵێکی ٣٠ ھەزار کەسی لە ئیسفەھانەوە بەڕێکەوت، بە ھیوای داگیرکردنی خۆراسان نادر شەڕی لەگەڵ ئەفغانە عەبدالییەکان لە ڕۆژھەڵات دەکرد. نادر ھێراتی ملکەچ کرد و گەڕایەوە بۆ مەشاد پێش ئەوەی ئەشرەف بتوانێت خوراسان داگیر بکات. نادر بە بیستنی نزیکبوونەوەی ئەشرەف، چەکدارەکانی کۆکردەوە بۆ ئەوەی لە ١٢ی ئەیلوولی ١٧٢٩دا لە ڕێگەی سەبزەوارەوە بڕۆن.
تا ئەو کاتەی ئەشرەف گەیشتە سێمنان و گەمارۆی دا ھێزەکەی بۆ ٤٠ ھەزار کەس گەشەی کردبوو بە بەراورد بە ھێزی مەزەندەکراوی نادر کە ٢٥ ھەزار کەس بوو. بەجێھێشتنی ھێزێکی نیشانە بۆ دەستپێکردنەوەی گەمارۆدانی سێمنان ئەشرەف بەرەو ڕۆژھەڵات بەرەو شەھرود ڕۆیشت و بەشێکی فەرماندەییەکەی نارد بۆ پێشەوە بۆ گەڕان و لەناوبردنی تۆپخانەکانی نادر. یەکەم پێکدادانی چەک لە نێوان ھەردوولا لە شەڕێکی بچووک بەڵام دڕندانە ڕوویدا لە باشووری ڕۆژھەڵاتی شەھرود کە تێیدا ١٤ ئەفغانی کران بە دیل و بۆ لێکۆڵینەوە بردرانە نادر. نادر تا ئێوارە بەردەوام بوو لە فشارخستنە پێشەوە، لەوێشەوە دەستی کرد بە کەمپکردن لە ڕۆژھەڵاتی گوندێکی ناڕوون بە ناوی میھمەندووست. ئەو شەوە تەحماسپ بەڵێنی پێدا دەستی خوشکەکەی لە ھاوسەرگیریدا بێت ئەگەر نادر لە ڕۆژی دواتردا سەرکەوتن بەدەستبھێنێت لە شەڕدا.[١٣]
دوای شەڕەکە
[دەستکاری]ئەشرەف ١٢ ھەزار کوژراوی[١٣] بەجێھێشت و بەپەلە بەرەو ڕۆژاوا ڕۆیشت لە ھەوڵێکی ھێمنانەیدا بۆ ئەوەی لە کاتی خۆیدا زیانەکانی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دواتر پڕبکاتەوە. گرەو لەسەر بۆسەیەک کرد کە لە دەوروبەری دەروازەی خوار دای نا. لەم نێوەندەدا، نادر و تەھماسپ لەسەر ئەوەی کە لە دوای میھمەندووستدا چ ڕێبازێک بگرنەبەر، ناکۆکییان لەسەر دروست بوو، چونکە نادر (ڕەنگە بە ناڕاستگۆیی) بانگەشە بۆ گەڕانەوەی بۆ مەشاد دەکرد بۆ ئەوەی دووبارە چەسپێنێتەوە، ئەمەش بووە ھۆی دڵتەنگییەکی زۆری تەحماسپی. لە ڕاستیدا تەھماسب ئەوەندە تووشی شڵەژان بوو بەھۆی ڕاکێشانی پێی نادرەوە کە لە ناڕەزایەتییەکدا لە کەمپەکە ھاتە دەرەوە، ئەمەش وای کرد نادر نێردراوی ئاشتەوایی بنێرێت و بانگھێشتی پاشا بکەن بۆ گەڕانەوە بۆ ناو سوپا ھەرچەندە نادر لە تاران بەجێی دەھێڵێت پێش ئەوەی زیاتر ھەڵمەتەکە دەستپێبکاتەوە.[١٢]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 Calcutta Review (بە ئینگلیزی). Calcutta University Press. ١٨٨٥. لاپەڕە ٤٢٣–٤٢٤.
- ↑ «DĀMḠĀN». Encyclopaedia Iranica (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Melville، Charles (٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢). Persian Historiography: A History of Persian Literature (بە ئینگلیزی). Bloomsbury Publishing. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٥٧٧٣-٦٥٧-٤.
- ↑ BOER، Jan van (١٨٥٤). Kreuz und Halbmond. Geschichte der russischtürkischen Kämpfe vom Beginn bis zur Jetztzeit … Mit Portraits und Karten (بە ئەڵمانی). لاپەڕە ٢٦٠.
- ↑ Curzon، George Nathaniel (١٨٩٢). Persia and the Persian Question (بە ئینگلیزی). Longmans, Green. لاپەڕە ٢٨٨.
- ↑ Krusiński، Tadeusz Jan (١٨٤٠). The Chronicles of a Traveller: Or, A History of the Afghan Wars with Persia, in the Beginning of the Last Century, from Their Commencement to the Accession of Sultan Ashruf (بە ئینگلیزی). J. Ridgway.
- ↑ Mass، Kelly. Persian Empires: Persia's Influence on Civilization Through the Ages (2 in 1) (بە ئینگلیزی). Efalon Acies.
- 1 2 «Afghan interlude | Soviet occupation, Soviet withdrawal, mujahideen | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Allvensleben، L. von (١٨٧٢). Allgemeine Weltgeschichte (بە ئەڵمانی). Alb. A. Wenudikt. لاپەڕە ٥٢٠.
- ↑ Chahryar، Adle؛ M، Baipakov, Karl؛ Irfan، Habib؛ UNESCO (٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣). History of civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century (بە ئینگلیزی). UNESCO Publishing. لاپەڕە ٢٦١. ژپنک ٩٧٨-٩٢-٣-١٠٣٨٧٦-١.
{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر) - ↑ Syed، Muzaffar Husain؛ Akhtar، Syed Saud؛ Usmani، B. D. (١٤ی ئەیلوولی ٢٠١١). Concise History of Islam (بە ئینگلیزی). Vij Books India Pvt Ltd. لاپەڕە ٢١٢. ژپنک ٩٧٨-٩٣-٨٢٥٧٣-٤٧-٠.
- 1 2 3 Axworthy، Michael (٢٤ی ئازاری ٢٠١٠). Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant (بە ئینگلیزی). Bloomsbury Publishing. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٥٧٧٣-٣٤٧-٤.
- 1 2 J P Ferrier (١٨٥٨). History Of The Afghans. لاپەڕە ٦٠–٦١.
