بۆ ناوەڕۆک بازبدە

شەڕی ئێران و عوسمانی (١٨٢١–١٨٢٣)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
شەڕی ئێران و عوسمانی (١٨٢١–١٨٢٣)
بەشێک لە شەڕەکانی ئێران و عوسمانی
ڕێکەوت١٠ی ئەیلوولی ١٨٢١ – ٢٣ی تەممووزی ١٨٢٣
شوێن
سنووری ئێران و عوسمانی؛ ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا و عێراق
ئەنجام

بێ ئەنجام[١][٢][٣]

شەڕکەرەکان
فەرماندە و سەرکردەکان
فەتحعەلی شا
عەبباس میرزا
محەممەد عەلی
مووسا خەمیس
ئیحسان خان		 مەحموودی دووەم
داوود پاشا
محەممەد ئەمین
خوسرەو محەممەد

شەڕی عوسمانی و ئێران لە ساڵانی ١٨٢١–١٨٢٣ یان شەڕی عوسمانی و قاجاڕی، لە ساڵی ١٨٢١ تاوەکوو ساڵی ١٨٢٣ لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئێرانی قاجاڕی ڕوویدا.[٤]

پێشینە

[دەستکاری]

گرژییەکانی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بەھۆی داڵدەدانی خەڵکی ھۆزە یاخیبووەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ئێران لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە پەرەی سەند.[٥] پرسەکانی تایبەت بە ھۆزە سنوورییەکانی کورد وەک ھۆزەکانی حەیدەران و سیپکی پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دوو ئیمپراتۆریەتەیان ئاڵۆزتر کردبوو. بۆ نموونە ئێران ھەڵمەتێکی سەربازیی لە دژی دەروێش پاشای موحافزی وان دەستپێکرد، کاتێک ڕەتیکردەوە ئەو کوردە سیپکییانە بگەڕێنێتەوە کە پەنایان بردبوو بۆ عوسمانییەکان و لە ئەردیش نیشتەجێ ببوون.[٦]

شەڕی عوسمانی و ئێران کە لە ساڵی ١٨٢١ دەستی پێکرد، بەشێک بوو لە زنجیرەیەک شەڕی نێوان ھەردوو ئیمپراتۆریەتەکە، کە دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەرییەکانی زلھێزە بیانییەکان، بەتایبەتی بەڕیتانیا و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا.[٧] ئێرانییەکان و عوسمانیەکان لە چوارچێوەی کایەی نفووزی خۆیاندا بوون و بەرەو ڕکابەرییەکانیان ڕاکێشران. ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا ھەوڵی دەدا فشار بخاتە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە ئەو کاتە لەگەڵ یۆنانیەکان لە شەڕدا بوو.[٥]

شەڕەکە

[دەستکاری]
سوارچاکێکی فارس جگەرە دەکێشێت (نامەکانی قەوقاز و گورجستان)

عەبباس میرزا شازادەی جێنشینی ئێران بە ھاندانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا ھێرشی کردە سەر ئەرمەنستانی ڕۆژاوا و ناوچەکانی دەوروبەری پارێزگای ئازەربایجانی ئێران.[٥] لە ١٠ی ئەیلوولی ساڵی ١٨٢١ ھێزەکانی ئێران لە تەبرێزەوە بەرەو سنوور ڕێپێوانیان کرد.[٨] لە ١٦ی ئەیلوولدا، ھێزەکانی ئێران لە گووربوڵاک سنووریان بەزاند و لە تشرینی دووەمی ١٨٢١دا ھەڵیانکوتایە سەر قەڵای بایزید و ڕێگاکانی دابینکردنی ئێرانیان مسۆگەر کرد. لەگەڵ ڕێپێوانەکەی سوپای ئێران بۆ ناو ناوچەکە، بە دوای عەشیرەتەکانی حەیدەراندا دەڕۆیشتن، کە بەرەو دیاربەکر ھەڵدەھاتن.[٩]

دوای ھەڵمەتە سەرکەوتووەکەی عەبباس میرزا لە زستاندا، زۆربەی ھێزەکانی بۆ تەورێز کشاندەوە لەکاتێکدا مۆڵگە سەربازییەکانی شار و شارۆچکە بەرچاوەکان بەجێھێشت.[١٠] تورکەکان دەستیان کرد بە ڕێکخستنی ھێرشی پێچەوانە، کە لە ژێر دەستی سەرعەسکەری نوێ، محەممەد ئەمین ڕەئووف پاشا ڕێکخرابوو. ئەوان پلانیان دانابوو کە مۆڵگە سەربازییەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ بشکێنن و ڕایانماڵن و بەشێک لە ئازەربایجان داگیر بکەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە کۆکردنەوەی ھێزەکانی ئێران بکەن و بەمەش مەرجی ئاشتی لەگەڵ عوسمانی ناچاری بکەن.[١٠] بەڵام قەڵای تۆپراککالێ بە ھۆی ھەڵکەوتە ستراتژییەکەیەوە لەبەردەم پلانەکانی عوسمانیدا وەستا. سەردارەکەی ئەریوان بەردەوام ھێرشی دەکردە سەر پێگەکانی عوسمانی لە دەوروبەری تۆپراککالێ، ئەمەش کاتێکی بەنرخی بە عەبباس میرزا دەدا بۆ وەرگرتنەوەی ھێزەکان بۆ ڕزگارکردنی قەڵاکە. شەڕی دەرەنجام لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٢٢ بۆ عوسمانییەکان شکستێک بوو، بەڵام ئێرانییەکان نەیانتوانی سوود لە سەرکەوتنەکانیان وەربگرن.[١٠]

ئەو ڕێگایەی کە محەممەد عەلی میرزا لە کاتی گەمارۆدا پەیڕەوی کرد

ھێرشی پێچەوانەی دووەم لەلایەن والیی عوسمانی (پارێزگار)ی بەغدا، داوود پاشا ڕێکخرا، کە ھێرشی کردە سەر ئێران. لەشکرکێشییەکە سەرکەوتوو نەبوو و لەلایەن سوپای قاجاڕییەوە بە سەرپەرشتیی کوڕە گەورەکەی شا، شازادە محەمەد عەلی میرزا، شکێنرا.[١١] عوسمانییەکان پاشەکشەیان کرد بۆ خاکی خۆیان، لە کاتێکدا ئێرانییەکان شارەزووریان بە درێژاییی ڕووباری سیروان گرت، بە پشتیوانی کوردانی فەیلی و لوڕە فەیلییەکان کە بەرەی عوسمانییان تێکشکاند و ناچاریان کردن زیاتر پاشەکشە بکەن بۆ کەرکووک.[١٢] محەمەد عەلی میرزا سلێمانیی گرت و دوای گرتنی سامەڕا، بە ٤٠ ھەزار ھێزی پیادە و تۆپخانە گەمارۆی بەغدای دا. پاشەکشەی عوسمانی لێرە کۆتاییی ھات، بەو پێیەی داوود پاشا بەسەرکەوتوویی بەرگریی لە شارەکە کرد بە ٣٩٠٠ پیادە و ٨٨٠٠ سوارەوە، ئەمەش وایکرد قاجاڕەکان نەتوانن بەغدای لە ڕوو ستراتیژییەوە گرنگ بگرن. بە تێکەڵکردنی لەگەڵ کاریگەرییەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی کۆلێرا، لە کۆتاییدا محەمەد عەلی میرزا ناچار بوو گەمارۆکە ھەڵبگرێت.[١٢][١٣][١٤][١٥][١٦][١٧] محەمەد عەلی میرزا خۆی لە کاتی گەمارۆدا تووشی نەخۆشییەکە بوو، و لە ٢٢ی تشرینی دووەمدا کۆچی دواییی کرد، کاتێک لە شاری تیسفۆن بوو.[١٢][١٨]

دەرئەنجام

[دەستکاری]

ئاشتی تا پەیمانی ئەرزڕۆم دوای دوو ساڵ نەھاتە ئاراوە؛[١٩] ھەردوو لایەن دانیان نا بەو سنوورانەی پێشوو کە لە پەیمانی زەھاودا لە ساڵی ١٦٣٩ دامەزرابوون،[٢٠] و شەڕ بەبێ ھیچ گۆڕانکارییەکی خاکی تەواوبوو. ھەروەھا لە پەیماننامەکەدا ھاتبوو، کە دەبێت گەرەنتیی گەیشتن بە زیارەتی فارس بۆ شوێنە پیرۆزەکانی مەککە و مەدینە لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بدرێ.[٥]

پەیماننامەی ئەرزڕۆم، ئەرشیڤی عوسمانییەکان

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ Ateş، Sabri (٣٠ی تەممووزی ٢٠١٥). The Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914. لاپەڕە ٥٤. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٧-٥٤٥٧٧-٩. OCLC ٩٨٠٠٦٨٤٧٦. The culmination of frontier raids carried out by Abbas Mirza and Dawlatshah, the war of 1821–22 was inconclusive, despite Iran's many victories. The emergence of cholera, mutual concerns about Russia's advance, the war in Greece, and pressure from Iranian merchants trading with the Ottoman Empire all helped bring hostilities to an end. Abbas Mirza claimed he had waged the campaign not for land or against the sultan, but in defense of his family's honor; however, Sultan Mahmud II remained upset with Tehran and considered a counter-campaign. Abbas Mirza's pleas to Stratford Canning, the powerful British ambassador in Istanbul, might have changed his mind. Following negotiations between Rauf Pasha and the Iranian envoy, Mirza Mohammad Ali Ashtiyani, on July 28, 1823, the first Treaty of Erzurum was signed.
  2. ↑ Farmanfarmaian، Roxane (٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨). War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ٨٨-٩٧. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٤-١٠٣٠٨-٩.
  3. ↑ Azap, Eralp Yaşar (2023). Şah Mat: 1820–1823 Osmanlı-İran Savaşı (Siyaset–Harekât–Lojistik / Organizasyon). İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş., p. 286. ISBN 978-625-408-517-8.
  4. ↑ Sicker 2001.
  5. 1 2 3 4 Tucker 2010.
  6. ↑ Ateş 2013.
  7. ↑ Sorkhabi 2017.
  8. ↑ Keçeci، Serkan (October 2016). The grand strategy of the Russian Empire in the Caucasus against its southern rivals (1821-1833) (زانستەوتار) (بە ئینگلیزی). The London School of Economics and Political Science (LSE). {{cite thesis}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |date= (یارمەتی) Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne.
  9. ↑ Çiftçi، Erdal (April 2018). Fragile alliances in the Ottoman East: the Heyderan Tribe and the empire, 1820 - 1929 (زانستەوتار) (بە English). Bilkent University. hdl:١١٦٩٣/٤٦٦٥٤. {{cite thesis}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |date= (یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne.
  10. 1 2 3 Farmanfarmaian، Roxane، ed. (٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨). War and peace in Qajar Persia: Implications Past and Present. Routledge. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٤-١٠٣٠٧-٢. OCLC ١٢٩٤٦٣٨٣٧٣.
  11. ↑ «Turko–Iranian War (1821–1823) | Encyclopedia.com». Cengage Group. لە ٢ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە – لەڕێگەی Encyclopedia.com.
  12. 1 2 3 Farrokh، Kaveh (٢٠١١). Iran At War 1500-1988. Osprey Publishing. لاپەڕە ٢٠٤.
  13. ↑ Tekdemir، Arş Gör Aziz (١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩). «XIX. YÜZYILIN İLK ÇEYREĞİNDE OSMANLI-İRAN İHTİLAFLARI VE 1821–1823 SAVAŞI». Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi (بە تورکی) (4): ٨٣. ISSN ١٣٠٨-٦٢٠٠.
  14. ↑ Al-Bustani، Butrus (١٩٧٩). Muhit-ul-muhit: an Arabic-Arabic dictionary (بە عەرەبی). Librairie du Liban. لاپەڕە ٦٥.
  15. ↑ «DAWLATŠĀH, MOḤAMMAD-ʿALĪ MĪRZĀ». Encyclopaedia Iranica (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  16. ↑ Karakuş, Sadık Emre.
  17. ↑ Mufassal Osmanlı Tarihi 6 Cilt Takım. لاپەڕە ٢٨٦٨.
  18. ↑ Hambly، Gavin R. G. (١٩٦٨). «Ch. 4». The Cambridge History of Iran. بەرگی ٧. Cambridge University Press. لاپەڕە ١٦٣.
  19. ↑ Williamson 2008.
  20. ↑ Mikaberidze 2011.

پەراوێزەکان

[دەستکاری]
  • Ateş، Sabri (٢٠١٣). Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914. New York: Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨١١٠٧٠٣٣٦٥٨.
  • Williamson، Graham (٢٠٠٨). «The Turko-Persian War of 1821-1823: winning the war but losing the peace». لە Farmanfarmaian، Roxane (ed.). War and Peace in Qajar Persia: Implications Past and Present. Routledge. ژپنک ٩٧٨١١٣٤١٠٣٠٨٩.
  • Mikaberidze، Alexander (٢٠١١). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. ژپنک ٩٧٨١٥٩٨٨٤٣٣٦١.
  • Sicker، Martin (٢٠٠١). The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire. Praeger.
  • Sorkhabi، Rasoul (٢٠١٧). Tectonic Evolution, Collision, and Seismicity of Southwest Asia: In Honor of Manuel Berberian's Forty-Five Years of Research Contributions. Boulder, Colorado: Geological Society of America. ژپنک ٩٧٨٠٨١٣٧٢٥٢٥٣.
  • Tucker، Spencer C.، ed. (٢٠١٠). A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle. بەرگی III. ABC-CLIO.
  • Ward، Steven R. (٢٠٠٩). Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces. Georgetown University Press.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=شەڕی_ئێران_و_عوسمانی_(١٨٢١–١٨٢٣)&oldid=1599381»