شەریفەتی مەککە

شەریفەتی مەککە
٩٦٧–١٩١٦
بە عەرەبی: شرافة مکة بە ئینگلیزی: Sharifate of Mecca
نەخشەیەکی ساڵی ١٦٩٥ی شەریفەتی مەککە
وڵات	لە ژێر دەسەڵاتی خەلافەتی عەباسی (٩٦٧–٩٦٩) دەوڵەتی فاتیمی (٩٦٩–١١٧١) خەلافەتی عەباسی (١١٧١–١٥١٧): (دەوڵەتی ئەییووبی (١١٧١–١٢٥٤)) (مەمالیکەکان (١٢٥٤–١٥١٧)) ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (١٥١٧–١٨٠٣) یەکەم دەوڵەتی سعودیە (١٨٠٣–١٨١٣) ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (١٨١٣–١٩١٦)
پایتەخت	مەککە
دەسەڵات
• جۆر	خانات
زمان و ئایین
• زمان	عەرەبی
• ئایین	ئیسلام(سوننە و شیعەی زەیدی)
شەریف
• (٩٦٧–٩٨٠)	جەعفەری کوڕی محمد
• (١٩١٦)	حوسێن بن عەلی

شەریفەتی مەککە (بە عەرەبی: شرافة مکة، بە ڕۆمانی: شەرەفات مەککە) یان میرنشینی مەککە. دەوڵەتێک بوو، نیمچە سەروەر بوو بۆ زۆربەی بوونی خۆی، لەلایەن شەریفی مەککە حوکمڕانی دەکرا. شەریف لە نەوەی حەسەنی کوڕی عەلی، نەوەکەی محەممەد. لە سەرچاوە ڕۆژئاواییەکان شازادەی مەککە بە شەریفی گەورە ناسرابوو، بەڵام عەرەبەکان ھەمیشە ناوی "ئەمیر"یان بەکارھێناوە.

شەریفەت لە نزیکەی ساڵی ٩٦٧ تا ١٩١٦ بوونی ھەبووە، ئەو کاتە بووە بە شانشینی حیجاز. لە ساڵی ١٢٠١ ەوە نەوەکانی قەتەدای باوکی شەریفییەکان بە یەک لە دوای یەک نەشکاو تا ساڵی ١٩٢٥ فەرمانڕەوایی مەککە و مەدینە و تیھامایان کردووە. لە بنەڕەتدا میرنشینی شیعەی زەیدییە، شەریفەکانی حەسەنی لە کۆتاییەکانی مەمالیکەکان یان سەرەتای سەردەمی عوسمانیدا خۆیان گۆڕیوە بۆ ڕێوڕەسمی شافیعی ئیسلامی سوننە.

خزمە حوسێنییەکانیان کە بە شێوەیەکی نەریتی فەرمانڕەوایی مەدینەیان دەکرد، ئیعتیرافیان بە شیعیەتی دوانزە دەکرد. ھەردوو شەریفی حەسەنی لە مەککە و شەریفەکانی حوسێنی لە مەدینە لە سەردەمی مەمالیکەکاندا بوونەتە سوننە، لەگەڵ ئەوەشدا سەرچاوەی مەمالیکەکان و عوسمانی ئاماژە بە بەردەوامیی ھاوسۆزی شیعە لە نێو حەسەنی و حوسێنییە دەسەڵاتدارەکان دەکەن دوای گۆڕینی بۆ سوننە. ئینسایکلۆپیدیستی میسری ئەلقەلقەشندی بە دەوڵەتێکی بەدەوی وەسفی کردووە، بەو پێیەی ھاوشێوەی دراوسێ و ڕکابەرەکەیە لە باکوور کە شەریفەتی مەدینە.

مێژووی پێش عوسمانی

لە بنەڕەتدا شەریفەکانی مەککە بە گشتی خۆیان لە تێوەگلان لە ژیانی گشتیدا بەدوور گرتبوو. ئەم دۆخە لە نیوەی دووەمی سەدەی دەیەمدا گۆڕانی بەسەردا ھات، لەگەڵ سەرھەڵدانی تەریقەتی قەرماتی. قەرماتیەکان ھەڵکوتانە سەر ھۆزەکانیان بەرەو عێراق و سووریا و بەشێکی زۆری عەرەبستان ئاراستە کرد و ھاتنی زیارەتکارانیان بۆ مەککە پچڕاند.

لە ساڵی ٩٣٠ ھێرشبەرانی قەرمەتی مەککەیان داگیرکرد، و بەردی ڕەشی پیرۆزیان لە کەعبە دزی، ئەمەش خەلیفەی عەباسییان لە بەغدا بە سەختی شەرمەزار کرد. قەرەمەتییەکان لە ساڵی ٩٥١ بەردی ڕەشیان گەڕاندەوە و لەگەڵ بەغدا ڕێککەوتن، لە بەرامبەر پارە بۆ پاراستنیان، ھێرشەکانیان بۆ سەر کاروانە حاجییەکان وەستاند، بەڵام درێژکردنەوەی دەسەڵاتی قەرەمەتییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی نۆیەمدا بە شێوەیەکی کاریگەر ڕێگاکانی نێوان عێراق و مەککەی پچڕاند.

لە ئەنجامدا شارە پیرۆزەکان ڕوویان لە میسر کرد کە زۆربەی دانەوێڵەکانیان لێ وەرگرتبوو، بۆ پشتیوانی؛ لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەبو ئەلمیسک کافوردا کە بە ناو وەسیلەیەکی عەباسی بوو بەڵام بە شێوەیەکی دی فاکتۆ سەربەخۆ بوو، تەنانەت ئیختیاری خەلافەی عەباسی بۆ ناردنی تاجێکی ڕێوڕەسمی، شەمسە، بۆ ئەوەی لەبەردەم کەعبەدا ھەڵواسرا، لەلایەن فەرمانڕەوای میسرەوە دەستی بەسەردا گیرا.

وەک ڕێکارێک بۆ بەرزکردنەوەی سەلامەتی حاجیان یەکێک لە شەریفەکانی مەککەی ھەڵبژارد، و لە نزیکەی ساڵی ٩٦٤دا وەک ئەمیری مەککە دامەزراند. دەسەڵاتی میسر بەسەر شوێنە پیرۆزەکانی موسڵمانان دوای داگیرکردنی میسری فاتمیەکان لە ساڵی ٩٦٩ پتەوتر بوو، کاتێک خەلیفە فاتمییەکان سەلامەتی ڕێگاکانی حەجیان گەڕاندەوە و ساڵانە دیاری دەوڵەمەندیان بۆ شەریفەکانی حیجاز دەنارد.

لە ساڵی ١٠١٢ ئەمیری مەککە ئەبوولفوتح ئەلحەسەن خۆی بە خەلیفە ڕاگەیاند، بەڵام لە ھەمان ساڵدا ڕازی کرا دەستبەرداری نازناوەکەی بێت. یەکەم فەرمانڕەوای سولەیح(بَنُو صُلَیْح) لە ساڵی ١٠٦٢دا تەواوی یەمەنی داگیرکرد، و بەرەو باکوور ڕۆیشت بۆ داگیرکردنی حیجاز. بۆ ماوەیەک میرەکانی مەککەیان دانا. لەگەڵ دەستپێکردنی زیندووبوونەوەی دەسەڵاتی سوننە لە دوای ساڵی ١٠٥٨، میرەکانی مەککە پێگەیەکی ناڕوونیان لە نێوان فاتیمیەکان و سەلجوقییەکانی ئەسفەھان پاراست. دوای ئەوەی سەلاحەدین، فاتیمیەکانی لە ساڵی ١١٧١ ڕووخاند، ئەیوبیەکان ئاواتەخوازی دامەزراندنی سەروەری خۆیان بوون بەسەر مەککەدا.

تا نزیکەی ساڵی ١٢٠٠ شەریفێک بە ناوی قەتادەی کوڕی ئیدریس دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت و لەلایەن سوڵتانی ئەیوبیەوە وەک میر ناسێندرا. بوو بە یەکەمی خانەدانێک بەناو قەتادە کە میرنشینەکەیان بەدەستەوە بوو تا لە ساڵی ١٢٢٥دا ھەڵوەشایەوە. سوڵتانییەتی مەمالیکەکان سەرکەوتوو بوو لە دەستبەسەرداگرتنی حیجاز، و کردی بە پارێزگایەکی ئاسایی ئیمپراتۆریەتەکەیان لە دوای ساڵی ١٣٥٠.

جددە بوو بە بنکەیەکی مەمالیکەکان بۆ ئۆپەراسیۆنەکانیان لە دەریای سوور و زەریای ھیندی، ئەمەش وایکرد کە جێدەبێتەوە لە شوێنی یەنبەع وەک ناوەندی سەرەکی بازرگانی دەریایی لە کەنارەکانی حیجاز. [[مەمالیکەکان] بە یاریکردن بە ئەندامانی ماڵی شەریفییەکان بەرامبەر یەکتر، توانیان پلەیەکی بەرزی کۆنترۆڵی مەککە بەدەستبھێنن.

سەردەمی عوسمانی

لە سەردەمی عوسمانیدا میرنشینەکە بۆماوەیی نەبووە، و جێنشینی خۆی قەرزاری کاندیدکردنی ڕاستەوخۆ بوو لەلایەن باب ئەلعالی عوسمانیەوە. سیستەمێکی دووانەی حکومەت بەسەر مەککەدا بۆ زۆربەی ئەم ماوەیە ھەبووە. دەسەڵاتی حوکمڕانی لە نێوان میری ئەندامی ئەشرەف یان نەوەکانی محەمەد و وەلی یان والی عوسمانیدا ھاوبەش بوو. ئەم سیستەمە تا ڕاپەڕینی عەرەبی ساڵی ١٩١٦ بەردەوام بوو. جگە لە میرەکانی مەککە، ئیدارەی عوسمانی لە حیجاز سەرەتا لەسەر دەستی والی میسر و پاشان والیەکانی جدە بوو. ئەیالەتی جددە دواتر گۆڕدرا بۆ ویلایەتی حیجاز، لەگەڵ حاکمێک لە مەککە.

بۆ زۆربەی سەدەی نۆزدەھەم، باکووریترین شوێنی میرنشینەکە ئەلعولا بووە، لەکاتێکدا سنووری باشوور بەزۆری ئەللیس بووە، ھەندێکجاریش ئەلقونفوزە بووە؛ لە ڕۆژھەڵاتەوە، ھەرگیز لە خەیبەر زیاتر درێژ نەبووەتەوە. شاری مەککە و مەدینە و جدە گەورەترین شارەکانی بوون. بەشێک لە دانیشتوانی ئەم شارانە لە موسڵمانانی غەیرە عەرەب پێکھاتبوون، لەوانە بوخاری، جاوانی، ھیندی، ئەفغانی و ئاسیای ناوەڕاست.

قۆناغی سەرەتایی

ناوچەی ڕۆژئاوا پێشتر لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتانییەتی مەملوکدا بووە تا ئەو کاتەی لە ساڵی ١٥١٧دا لەلایەن عوسمانییەکانەوە داگیرکرا. ھەر لەو ساڵەدا شەریف بەرەکاتی مەککە دانی بە سوڵتانی عوسمانیدا ناوە وەک خەلیفە. کاتێک شەریفەکان سەروەری عوسمانییان قبوڵ کرد، سوڵتان لە پێگەی خۆیان وەک فەرمانڕەوای مەککە پشتڕاستی کردەوە. دەسەڵاتی عوسمانی تەنیا ناڕاستەوخۆ بوو، بەو پێیەی ئەو ڕێکخستنە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی لای میر بەجێھێشت. سوڵتان نازناوی خَادِمُ ٱلْحَرَمَیْنِ ٱلشَّرِیفَیْن ("پارێزەری دوو مزگەوتی پیرۆز")ی گرتە ئەستۆ.

لە ساڵی ١٦٣٠ لافاوێک شاری مەککەی گرتەوە و نزیکەی بە تەواوی کەعبەی لەناوبرد. تا ساڵی ١٦٣٦ نۆژەن کراوەتەوە، لە ساڵی ١٦٨٠ نزیکەی ١٠٠ کەس لە لافاوێکی دیکەدا لە شاری مەککە خنکاون.

سەرەتا عوسمانیەکان مەککەیان وەک بەشێک لە ئەیالەتی میسر بەڕێوەبرد. میرەکان لەلایەن سوڵتانەوە دەستنیشان دەکران، بە لەبەرچاوگرتنی ھەڵبژاردنی شەریفەکان، ھەروەھا بۆچوونی والییەکانی میسر و دیمەشق و جدە (دوای دامەزراندنی)، ھەروەھا بۆچوونی قازی مەککە. میری مەککە ھەمیشە ھاشمی بووە کە لە بنەماڵەی محەممەدەوە(د.خ) ھاتووە. ئەم دۆخە لە ساڵی ١٨٠٣ کۆتایی ھات، کاتێک وەھابییە بناژۆخوازەکان میری دەسەڵاتداری مەککە، غالب کوڕی موسەعیدیان لە پۆستەکەی لابرد.

لەشکرکێشی سعودیە بۆ سەر حیجاز (١٨٠٢-١٨٠٦)

سعودییەکان لە ساڵانی ١٧٥٠ بەدواوە دەستیان کرد بە ھەڕەشەکردن لەسەر حیجاز. دامەزراندنی ئایینی سعودییەکان بە بەشداریکردن لە عەقیدەی سەلەفی-وەھابی، لە ساڵانی ١٧٤٤-١٧٤٥ وەک بزووتنەوەیەکی ئایینی لە دیرعیە لە نەجد سەریھەڵدا. عەقیدەی ئەوان کەم ھاوسۆزی لە حیجازدا دۆزیەوە و موفتی مەککە بە زاھید ناویان دەبرد. لە ساڵی ١٨٠١ توانیان دوو شارە پیرۆزەکە بگرن، لە ساڵی ١٨٠٣ وەھابیەکان بە سەرۆکایەتی عەبدولعەزیز ئەلسعود ھێرشیان کردە سەر مەککە. شەریف غالب ھەڵات بۆ جدە و دوای ماوەیەکی کەم گەمارۆدرا. شەریف غالب وەک والی سەعوودی ڕەوانەی مەککە کرایەوە.

کۆنتڕۆڵکردنەوەی حیجاز لەلایەن عوسمانیەکانەوە (١٨١١-١٨١٤)

یەکەم توسون پاشا لە ساڵی ١٨١١ سەرکردایەتی سوپای کرد و لە ساڵی ١٨١٢ مەدینە و لە ساڵی ١٨١٣ مەککەی داگیرکرد. دوای مردنی ئیبراھیم پاشا کە لە ساڵی ١٨١٤ لەگەڵ سەردانەکەی شەخسی محەمەد عەلی بۆ حیجاز بوو، دوای دواکەوتنی سەرکەوتن بە بەرخۆدانی دووبارەی سعودیە، پۆستەکەی وەرگرت و توانی تا ساڵی ١٨١٨ وەھابیەکان پاڵ بنێتەوە ناو نەجد. بە ھەواڵی سەرکەوتنەکە، مەحموودی دووەم، ئیبراھیم پاشای بە والی جدە و حەبەش دانا. لە ساڵی ١٨١١ تا ١٨٤٠ بە ناوی عوسمانییەکان فەرمانڕەوای ناوەکی حیجاز بووە. کۆنفرانسی لەندەن لە ساڵی ١٨٤٠ محمد عەلی ناچار کرد لە حیجاز بکشێتەوە.

ویلایەتی حیجاز

لە دوای ساڵی ١٨٧٢ شەریفەت ھاوتەریب بوو لەگەڵ ویلایەتی حیجاز.

دوای ئەوەی حیجاز بۆ عوسمانییەکان گەڕێنرایەوە، ئیدارەی پارێزگاکە ڕێکخرایەوە و بە ناوی ویلایەتی حیجاز ڕێکخرا. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی دوو ئۆرگانی سیاسی و ئیداری ھاوتەریب: میرنشین و ویلایەت. دوای ئەوەی والی دەستی بە نیشتەجێبوونی کرد لە مەککە، ویلایەت بە جۆرێک میرنشینی بردە ناو دەسەڵاتی خۆیەوە، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی دۆخێکی دوو حکومەتی لێکەوتەوە.

چاکسازییەکە دابینکردنی لەدەستدانی نزیک لە سەربەخۆیی میر بوو، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ململانێ لە نێوان میر و والی کە تا کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم بەردەوام بوو. تەنانەت ئەو کاتەش میری مەککە بۆ پۆستێک دابەزێندرا کە ژێردەستەی والی بێت. ئەمیرەکانی مەککە لە ئیدارەی حیجازدا شانبەشانی والییەکان بەردەوام بوون لە قسەکردن. ئەم دووانە پێکەوەژیانێکی نائاسایی ھاوتەریبیان ھەبوو: لە کاتێکدا حوکمڕانییان بەسەر یەک جوگرافیادا دەکرد، دەسەڵاتیان بە شێوەیەکی ئاڵۆز دابەش دەکرد، کە بووە ھۆی دانوستان، ململانێ یان ھاوکارییەکی بەردەوام لە نێوانیاندا.

ھەر لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا باس لە داگیرکردنی حیجاز بە ئینگلیز بە پشتیوانی شەریفەکان دەکرا. ھەروەھا ئینگلیزەکان تەحەدای خەلافەتی سوڵتانیان کرد و بانگەشەی ئەوەیان کرد کە بەریتانیا پێویستە میر دیاری بکات، لەبەرئەوەی چوار ئەوەندەی عوسمانییەکان حوکمڕانی بەسەر موسڵماناندا دەکرد.

شانشینی حیجاز

حوسێن بن عەلی، شەریف و میری مەککە لە ساڵی ١٩٠٨ تا ١٩٢٤ و پاشای حیجاز لە ساڵی ١٩١٦ تا ١٩٢٤

حوسێن بن عەلی، شەریف و میری مەککە لە ساڵی ١٩٠٨ەوە، دوای ڕاگەیاندنی ڕاپەڕینی گەورەی عەرەبی دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی خۆی وەک پاشای حیجاز دانا، و لە ساڵی ١٩١٦ تا ١٩٢٤ بەردەوام بوو لە ھەڵگرتنی ھەردوو پۆستی شەریف و پاشا. ھەروەھا لە کۆتایی دەسەڵاتی خۆیدا بۆ ماوەیەکی کورت ئیدیعای پۆستی خەلیفەی شەریفیان کرد؛ ئەو نەوەی ٣٧ی ڕاستەوخۆی محەممەد(د.خ) بووە، بەو پێیەی سەر بە بنەماڵەی ھاشمییە. ئەندامێکی خێڵی داو عەون (بنو ھاشم) بووە لە میرەکانی قەتەدییەکانی مەککە، وا ھەست دەکرا کە مەیلی یاخیگەرانەی ھەیە و لە ساڵی ١٨٩٣ بانگھێشتی ئەستەمبوڵ کرا و لەوێ لە ئەنجومەنی دەوڵەتدا ھێڵدرایەوە.

لە ساڵی ١٩٠٨ لە دوای شۆڕشی گەنجانی تورک لەلایەن سوڵتانی عوسمانی عەبدولحەمیدی دووەمەوە کرا بە میری مەککە. لە ساڵی ١٩١٦ بە بەڵێنی پشتیوانی بەریتانیا بۆ سەربەخۆیی عەرەب، ڕاپەڕینی گەورەی عەرەبی دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند و لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن بە پێشێلکردنی بنەماکانی ئیسلام و سنووردارکردنی دەسەڵاتی سوڵتان خەلیفە تۆمەتبار کرد. دوای ماوەیەکی کەم لە سەرھەڵدانی ڕاپەڕین، حوسێن خۆی بە "پاشای وڵاتانی عەرەبی" ڕاگەیاند. بەڵام خواستەکانی پان عەرەبیزم لەلایەن ھاوپەیمانانەوە قبوڵ نەکرا، کە تەنھا وەک پاشای حیجاز ناساند.

لە دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، حوسێن ڕەتیکردەوە پەیمانی ڤێرسای پەسەند بکات، ئەمەش وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە جاڕنامەی بالفۆر و دامەزراندنی ئەرکەکانی بەریتانیا و فەرەنسا لە سووریا و عێراق و فەلەستین. دواتر ئامادە نەبوو پەیماننامەی ئینگلیز و ھاشمی واژۆ بکات و بەم شێوەیە خۆی لە پشتیوانی بەریتانیا بێبەش کرد کاتێک شانشینیەکەی لەلایەن ئیبن سعودەوە ھێرشی کرایە سەر. دوای ئەوەی شانشینی حیجاز لەلایەن سوپای ئەلسعود-وەھابی ئیخوانەوە داگیرکرا، لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٢٥ حوسێن تەسلیمی سعودییەکان بوو، بەمەش ھەردوو شانشینی حیجاز و شەریفەتی مەککە کۆتایی ھات.