شاھەنشا
شاھەنشا یان شای شایان یان پاشای پاشاکان [n ١] نازناوێکی ئیمپراتۆری بوو کە بە پلەی یەکەم لەلایەن فەرمانڕەواکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و نیمچەکیشوەری ھیندستانەوە بەکاردەھێنرا. بە شێوەیەکی گشتی پەیوەست دەکرێت بە ئێرانەوە (کە مێژووییانە لە ڕۆژاوادا بە فارس ناسراوە[٨])، بەتایبەتی ئیمپراتۆریەتییەکانی ھەخامەنشی و ساسانی، نازناوەکە لە بنەڕەتدا لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی ناوەڕاست لەلایەن پاشا توکولتی-نێنورتای یەکەم (فەرمانڕەوایی ١٢٣٣–١١٩٧ پ.ز) ناسێندرا و دواتر لە ژمارەیەک شانشین و ئیمپراتۆریەتیی جیاوازدا بەکارھێنرا، لەوانە فارس کە پێشتر باسکرا، شانشینە یۆنانییە جۆراوجۆرەکان، ھیندستان، ئەرمەنستان، گورجستان، و ئەسیوپیا.
نازناوەکە بە گشتی وەک ھاوتای ئیمپراتۆر دەبینرێت، کە ھەردوو نازناوەکە لە ڕووی شکۆوە لە نازناوی پاشا بەرزترن، ئەمەش لە ئیمپراتۆرەکانی ڕۆمانی و ڕۆمانی ڕۆژھەڵاتی کۆتاییی سەردەمی کۆنەوە سەرچاوە دەگرێت کە شاھەنشاکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانییان وەک ھاوتاکانی خۆیان دەبینی. دوا فەرمانڕەواکانی کە نازناوی شاھەنشایان بەکارھێناوە، ئەوانەی خێزانی پەھلەوی لە ئێرانی پەھلەوی (١٩٢٥–١٩٧٩)، ھەروەھا نازناوەکەیان بە «ئیمپراتۆر» دەزانی. فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆریەتیی ئەسیوپیا نازناوی نێگوسە نێگەست (بە واتای وشە «شای شایان»)یان بەکاردەھێنا، کە بە ڕەسمی بە «ئیمپراتۆر» وەرگێڕدراوە. «سوڵتانی سوڵتانەکان» ھاوتای سوڵتانیی شای شایانە و بە ھەمان شێوە، خاقان دەتوانێت بە واتای «خانی خانەکان» بێت. دواتر، جۆرە نزمترەکانی وەک «ئەمیر ئەلئومەرا» («ئەمیری ئەمیرەکان») و «بەیلەربەی» («بەگی بەگەکان») دەرکەوتن.
لە ئایینی جووداییزمدا، مێلێخ مالخێی ھامێلاخیم («شای شایانی شایان») وەک ناوێکی خودا بەکارھات. «شای شایان» (بە یۆنانیی کۆن: βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων) ھەروەھا چەندین جار لە کتێبی پیرۆزدا بۆ ئاماژەدان بە عیسای مەسیح بەکارھاتووە، بەتایبەتی لە یەکەم نامەی تیمۆتی و دووجار لە پەرتووکی بینین.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Handy 1994، لاپەڕە 112.
- ↑ King of kings in Media and Urartu.
- ↑ Yücel 2017، لاپەڕەکانی 331–344.
- ↑ Olbrycht 2009، لاپەڕە 165.
- ↑ Dédéyan، Gérard (٢٠٠٣). Les Arméniens entre Grecs, Musulmans et Croisés: étude sur les pouvoirs arméniens dans le Proche-Orient méditerranéen (1068-1150) (بە فەرەنسی). Fundação Calouste Gulbenkian. لاپەڕە ٥٣١.
- ↑ Pinkerton 1811، لاپەڕە 124.
- ↑ Dejene 2007، لاپەڕە 539.
- ↑ Yarshater 1989.
 | ئەم ئێران وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
- ↑ Akkadian: šar šarrāni;[١] بە عیبری: מֶלֶךְ מְלָכִים, romanized: melek mĕlakîm; Old Persian: Xšāyaθiya Xšāyaθiyānām;[٢] Middle Persian: šāhān šāh;[٣] Modern بە فارسی: شاهنشاه, romanized: Šâhanšâh; بە Ancient Greek: Βασιλεὺς Βασιλέων, romanized: Basileùs Basiléōn;[٤] بە ئەرمەنی: արքայից արքա, romanized: ark'ayits ark'a;[٥] بە Sanskrit: महाराजाधिরাজ, romanized: Mahārājadhirāja; داڕێژە:Lang-ka, Mepet mepe;[٦] بە Ge'ez: ንጉሠ ነገሥት, romanized: Nəgusä Nägäst[٧]
<ref> بۆ گرووپێک بەناوی «n» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="n"/> نەدۆزرایەوە