شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان
| شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان | |
|---|---|
 | |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٠٨٠ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն |
| ئایین | کڵێسای ڕووسوولی ئەرمەن |
| زمانی فەرمی | ئەرمەنستانی ناوەڕاست، زمانی لاتینی، فەڕەنسیی کۆن، یۆنانی سەدەی ناوەڕاست |
| کیشوەر | ئاسیا |
| پایتەخت | تارسوس، کۆزان |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٠′٠″N ٣٥°٣٠′٠″E |
| شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت | پاشایەتی |
| پۆستی سەرۆکی دەوڵەت | پێڕستی پاشاکانی شانشینی کیلیکیای ئەرمەنستان |
| زمانەکان | ئەرمەنستانی ناوەڕاست، زمانی لاتینی، فەڕەنسیی کۆن، یۆنانی سەدەی ناوەڕاست |
| کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٣٧٥ |
| ڕووبەر | ٤٠٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| ئایینی فەرمی | مەسیحییەت، کڵێسای ئەرمەنی کاتۆلیکی، کڵێسای ڕووسوولی ئەرمەن |
 | |
شانشینی ئەرمەنیی کیلیکیا، کە هەروەها بە ئەرمەنستانی بچووک یان ئەرمەنستانی نوێ ناسراوە، و پێشتریش بە میرنشینی ئەرمەنیی کیلیکیا دەناسرا، دەوڵەتێکی ئەرمەنی بوو کە لە سەدەکانی ناوەڕاستی باڵادا لەلایەن ئەو پەنابەرە ئەرمەنییانەوە پێکهێنرا کە لە دەست داگیرکاریی سەلجووقییەکان بۆ سەر ئەرمەنستان هەڵاتبوون. ئەم شانشینە کەوتبووە دەرەوەی بەرزایییەکانی ئەرمەنستان و جیاواز بوو لە شانشینی ئەرمەنستانی سەردەمی دێرین، و چەقەکەی لە ناوچەی کیلیکیا بوو لە باکووری ڕۆژاوای کەنداوی ئەسکەندەروونە.[١]
بنەچەی ئەم شانشینە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو میرنشینەی کە لە دەوروبەری ساڵی ١٠٨٠ لەلایەن شانەدانی ڕووبینییەکانەوە دامەزرا، کە پێدەچێت لقێک بن لە شانەدانی گەورەتری باگراتوونی کە لە کاتە جیاوازەکاندا تەختی ئەرمەنستانیان بەدەستەوە بووە. پایتەختەکەیان لە سەرەتادا لە تەرسووس بوو، و دواتر گواسترایەوە بۆ سیس. کیلیکیا هاوپەیمانێکی بەهێزی خاچپەرستە ئەورووپییەکان بوو، و خۆی وەک قەڵایەکی مەسیحییەت لە ڕۆژهەڵاتدا دەبینی. هەروەها وەک خاڵێکی ناوەندیی بۆ بەرهەمهێنانی چاندی ئەرمەنی خزمەتی دەکرد، چوونکە خودی ئەرمەنستانی ڕەسەن لەو کاتەدا لە ژێر داگیرکاریی بێگانەدا بوو. گرنگیی کیلیکیا لە مێژوو و دەوڵەتداریی ئەرمەنیدا هەروەها بە گواستنەوەی بارەگای کاتۆلیکۆسی کڵێسای نێردراوی ئەرمەنی (ئەپۆستۆلیک)، کە سەرکردەی ڕۆحیی گەلی ئەرمەنییە، بۆ ئەو ناوچەیە دەسەلمێنرێت.[٢][٣]
لە ساڵی ١١٩٨، بە تاجیگارکردنی لیۆی یەکەم، پاشای ئەرمینیا لە شانەدانی ڕووبینی، ئەرمەنستانی کیلیکیا بوو بە شانشینێک. لە ساڵی ١٢٢٦، تاجەکە گواسترایەوە بۆ شانەدانی ڕکابەری هێتوومی لە ڕێگەی دووەم مێردی ئیزابێلای کچی لیۆ، کە هێتوومی یەکەم بوو. کاتێک مەغۆلەکان ناوچە بەرفراوانەکانی ئاسیای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان داگیرکرد، هێتووم و فەرمانڕەوا یەک لە دوای یەکەکانی هێتوومی هەوڵی دروستکردنی هاوپەیمانییەکی ئەرمەنی-مەغۆلییان دا دژی دووژمنە هاوبەشە موسڵمانەکان، کە دیارترینیان مەمالیکەکان بوون. لە سەدەکانی سێزدە و چواردەدا، دەوڵەتە خاچپەرستەکان و ئیلخانییەکانی مەغۆل لێک هەڵوەشانەوە، و شانشینی ئەرمەنستانیان بێ هیچ هاوپەیمانێکی ناوچەیی بەجێهێشت. دوای هێرشە بێوچانەکانی مەمالیکەکانی میسر لە سەدەی چواردەدا، شانشینی ئەرمەنیی کیلیکیا، کە ئەوکات لەژێر فەرمانڕەوایی شانەدانی لوزینان بوو و تێوەگلاو بوو لە ململانێیەکی ناوخۆییی ئایینی، لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٣٧٥دا ڕووخا.[٤][٥]
کارلێکە بازرگانی و سەربازییەکان لەگەڵ ئەورووپییەکاندا کاریگەرییە ڕۆژاوایییە نوێیەکانی هێنایە ناو کۆمەڵگەی ئەرمەنیی کیلیکیاوە. زۆرێک لە لایەنەکانی ژیانی ئەورووپای ڕۆژاوا لەلایەن چینە خانەدانەکانەوە وەرگیران، لەوانە سوارچاکی، مۆدەکانی جلوبەرگ، و بەکارهێنانی نازناو، ناو و زمانی فەڕەنسی. سەرەڕای ئەوەش، ڕێکخستنی کۆمەڵگەی کیلیکیا لە سیستمە نەریتییەکەیەوە گۆڕا بۆ ئەوەی لە دەرەبەگایەتیی ڕۆژاوایی نزیکتر بێتەوە. خودی خاچپەرستە ئەورووپییەکان شارەزایییەکانیان خواست، وەک توخمەکانی دروستکردنی قەڵای ئەرمەنی و نژیاروانیی کڵێسا. ئەرمەنستانی کیلیکیا لە ڕووی ئابوورییەوە گەشەی کرد، بە جۆرێک کە بەندەری ئایاس وەک ناوەندێک بۆ بازرگانیی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا خزمەتی دەکرد.[٦][٧]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ https://archive.org/stream/landmarksinarmen00dalerich/landmarksinarmen00dalerich_djvu.txt
- ↑ Edwards, Robert W. (1987). The Fortifications of Armenian Cilicia, Dumbarton Oaks Studies No.23. Washington D. C.: Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University. pp. vii–xxxi, 3–288. ISBN 0884021637.
- ↑ Kurdoghlian, Mihran (1996). Պատմութիւն Հայոց [History of Armenia] (in Armenian). Vol. II. Athens: Հրատարակութիւն ազգային ուսումնակաան խորհուրդի [Council of National Education Publishing]. pp. 43–44.
- ↑ Der Nersessian. "The Kingdom of Cilician Armenia", pp. 645–653.
- ↑ Ghazarian, Jacob G. (2000). The Armenian Kingdom in Cilicia during the Crusades: The Integration of Cilician Armenians with the Latins (1080–1393). Routledge. pp. 54–55. ISBN 0-7007-1418-9.
- ↑ Bournoutian, Ani Atamian. "Cilician Armenia" in The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Ed. Richard G. Hovannisian. New York: St. Martin's Press, 1997, pp. 283–290. ISBN 1-4039-6421-1.
- ↑ https://web.archive.org/web/20101123210554/http://globeweeklynews.com/cilician_kingdom.htm
 | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (ئازاری ٢٠٢٦) |
