شانشینی ڕۆم

شانشینی ڕۆم Regnum Romanum
→   →   → ٧٥٣–٥٠٩ پێش زایین ←
شوێنی شانشینی ڕۆم گەشەکردنی ناوچە دێرینەکانی شاری ڕۆما
پایتەخت	ڕۆما
زمان(ەکان)	لاتینیی کۆن
ئایین	ئایینی دێرینی ڕۆم
حکوومەت	پاشایەتیی ھەڵبژێردراو
پاشا
- ٧٥٣–٧١٦ پێش زایین	ڕۆمولوس
- ٧١٥–٦٧٢ پێش زایین	نوما پۆمپیلیوس
- ٦٧٢–٦٤٠ پێش زایین	تولوس ھۆستیلیوس
- ٦٤٠–٦١٦ پێش زایین	ئانکوس مارکیوس
- ٦١٦–٥٧٨ پێش زایین	تارکوینیوس پریسکووس
- ٥٧٨–٥٣٤ پێش زایین	سێرڤیوس تولیوس
یاساداڕێژ	ئەنجومەنی پیرانی ڕۆم کۆڕی گشتیی کوریاتا
سەردەم	سەردەمی ئاسن
- دامەزراندنی ڕۆما	٧٥٣ پێش زایین
- ڕووخانی پاشایەتیی ڕۆم	٥٠٩ پێش زایین
ئەمڕۆکە بەشێکە لە	ئیتاڵیا ڤاتیکان

شانشینی ڕۆم (بە لاتینی: Regnum Romanum) یان سەردەمی پاشایەتیی ڕۆما، سەرەتاییترین قۆناغی مێژووی ڕۆمای کۆن بوو کە تێیدا شارەکە و ناوچەکانی دەوروبەری لەلایەن پاشاکانەوە فەرمانڕەوایی دەکران. بەپێی نەریتی مێژوویی، شانشینی ڕۆم بە دامەزراندنی شاری ڕۆما لە دەوروبەری ساڵی ٧٥٣ پێش زایین لەسەر گردی پالاتین بە درێژایی ڕووباری تیبەر لە ناوەندی ئیتاڵیا دەستی پێکرد، و بە ڕووخانی پاشاکان و دامەزراندنی کۆماری ڕۆمانی لە دەوروبەری ٥٠٩ پێش زایین کۆتایی پێھات.

بەھۆی نەمانی بەڵگەنامە و نووسراوە ھاوچەرخەکان، زانیارییەکی کەم لەسەر ئەم قۆناغە بە دڵنیایی زانراوە. ئەو گێڕانەوانەی کە لە سەردەمی کۆمار و ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمدا لەسەر ئەم سەردەمە نووسراون، زیاتر لەسەر نەریتی دەمەودەم و ئەفسانەکان بنیات نراون و ڕادەی دروستیی مێژووییان جێگەی مشتومڕە.

سەرچاوە و دامەزراندن

پارچە تابلۆی گڵینی ڕازاوە، سەدەی شەشەمی پێش زایین لە مەکۆی ڕۆمانیدا دۆزراوەتەوە

شوێنی دامەزراندنی شانشینی ڕۆم (کە دواتر بوو بە کۆمار و پاشان ئیمپراتۆریەت) شوێنێکی گونجاو بوو کە بوارێکی پەڕینەوەی بەسەر ڕووباری تیبەر لە ناوەندی ئیتاڵیا پێشکەش دەکرد. گردی پالاتین و گردەکانی دەوروبەری پێگەیەکی سەربازیی پارێزراویان لەناو دەشتێکی فراوان و بەپیتدا دەستەبەر دەکرد، کە ئەمەش ھۆکارێکی سەرەکی بوو بۆ گەشەکردن و سەرکەوتنی شارەکە.

گێڕانەوە نەریتییەکەی مێژووی ڕۆم کە لە ڕێگەی مێژوونووسانی وەک لیڤی، پلوتارک و دیۆنیسیۆسی ھالیکارناسۆسەوە گەیشتووەتە دەستمان، باس لەوە دەکات کە حەوت پاشا لە ماوەی دوو سەدەی یەکەمدا فەرمانڕەوایی ڕۆمایان کردووە. لە کاتی ھێرشی گالەکان بۆ سەر ڕۆما دوای شەڕی ئالیا لە ٣٩٠ پێش زایین، زۆربەی بەڵگەنامە مێژووییەکانی شارەکە لەناوچوون، بەھۆیەوە لێکۆڵەرە نوێیەکان بە وریاییەوە لەم گێڕانەوانە دەڕوانن.

پاشایەتی و دەسەڵاتەکان

پاشاکانی ڕۆما لە دوای ڕۆمولوس، لەلایەن خەڵکی ڕۆماوە بۆ تەواوی ژیانیان ھەڵدەبژێردران و تەنیا پشتیان بە ھێزی سەربازی نەدەبەست بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، جگە لە پاشای کۆتایی (تارکوینیوس سوپێربوس) کە بە زەبری ھێز حوکمی کرد.

نیشانەکانی دەسەڵاتی پاشای ڕۆما بریتی بوون لە: دوازدە پاسەوانی لکتۆر کە تەوری دارینەیان (فاسیس) ھەڵدەگرت، مافی دانیشتن لەسەر کورسیی فەرمیی کورول، پۆشینی تۆگای وەنەوشەیی، پێڵاوی سوور و تاجی سپی لەسەر سەر.

دەسەڵاتی جێبەجێکار

پاشا خاوەنی دەسەڵاتی باڵای سەربازی، دەسەڵاتی جێبەجێکار و دادوەری بوو لە ڕێگەی دەسەڵاتی ئیمپێریۆم (Imperium) کە لە سەرەتای پاشایەتییەکەیدا لەلایەن کۆڕی گشتیی کوریاتاوە پێی دەبەخشرا. پاشا وەک فەرماندەی گشتیی تەواوی سوپای ڕۆم کاری دەکرد و مافی دانانی تەواوی بەرپرسانی دەوڵەتی ھەبوو. پاشا ھەروەھا فەرماندەیەکی بۆ پاسەوانانی تایبەتیی خۆی دادەنا کە جێگری پاشا بوو، لەگەڵ پارێزگارێکی شار بۆ بەڕێوەبردنی ڕۆما لە کاتی نەبوونیدا.

دەسەڵاتی ئایینی

پاشا سەرۆکی باڵای ئایینیی دەوڵەت بوو و نێوەندگیریی نێوان خەڵک و خوداوەندەکانی دەکرد. کۆنترۆڵی ڕۆژژمێری ڕۆمی لە دەستدا بوو و سەرپەرشتیی مەراسیمە ئایینییەکانی دەکرد و بەرپرسانی ئایینیی دەستنیشان دەکرد. پاشا نوما پۆمپیلیوس پۆستی پاپای گەورەی ئایینی (پۆنتیفێکس ماکسیموس)ی دامەزراند کە بنەماکانی ئایینی دێرینی ڕۆمی ڕێکخست.

ھەڵبژاردنی پاشا

کاتێک پاشایەک کۆچی دوایی دەکرد، ڕۆما دەچووە قۆناغی سەردەمی وەستاو (Interregnum). دەسەڵاتی دەوڵەت دەگەڕایەوە بۆ ئەنجومەنی پیران؛ ئەنجومەنەکە یەکێک لە ئەندامانی خۆی وەک فەرمانڕەوای کاتی (Interrex) بۆ ماوەی پێنج ڕۆژ دەستنیشان دەکرد تا پاشایەکی نوێ پێشنیار بکات. ئەم پرۆسەیە بەردەوام دەبوو تا کاندیدێکی گونجاو دەدۆزرایەوە. پاش پەسەندکردنی لەلایەن ئەنجومەنی پیرانەوە، کاندیدەکە دەخرایە بەردەم کۆڕی گشتیی گەل تا دەنگی لەسەر بدەن. دوای دەنگدان، نیشانەی ڕەزامەندیی خوداوەندەکان لە ڕێگەی ئۆگورەکانەوە (پیاوانی ئایینی) وەردەگیرا و دەسەڵاتی باڵای پێ دەبەخشرا.

ئەنجومەنی پیران

بەپێی نەریت، ڕۆمولوس دوای دامەزراندنی ڕۆما، ئەنجومەنی پیرانی دامەزراند بە دەستنیشانکردنی ١٠٠ کەس لە پیاوە ناودار و دەوڵەمەندەکان کە پێیان دەگوترا پاترێس (باوکان) و نەوەکانیان بوونە چینی پتریکییەکان (ئەرستۆکراتەکان). دواتر ئەندامانی ئەنجومەنەکە زیادی کرد بۆ ٣٠٠ کەس. ئەنجومەنی پیران وەک دەستەیەکی ڕاوێژکاری بۆ پاشا کاری دەکرد و مافی پەسەندکردن یان ڤیتۆکردنی ئەو یاسایانەی ھەبوو کە پاشا پێشنیاری دەکردن.

پێڕستی پاشاکانی ڕۆما

ساڵ	پاشا	زانیاری و دەستکەوتە سەرەکییەکان
٧٥٣–٧١٦ پێش زایین	ڕۆمولوس	دامەزرێنەری ڕۆما؛ دامەزراندنی ئەنجومەنی پیران و سوپا و دەزگا ئایینییەکان.
٧١٥–٦٧٢ پێش زایین	نوما پۆمپیلیوس	چاکسازیی ئایینی و دروستکردنی پەرستگای جانوس؛ دانانی ڕۆژژمێری دوازدە مانگی.
٦٧٢–٦٤٠ پێش زایین	تولوس ھۆستیلیوس	وێرانکردنی ئەلبا لۆنگا و لکاندنی دانیشتووانەکەی بە ڕۆماوە؛ دروستکردنی باڵەخانەی کوریا ھۆستیلیا بۆ ئەنجومەنی پیران.
٦٤٠–٦١٦ پێش زایین	ئانکوس مارکیوس	دروستکردنی بەندەری ئۆستیا، دروستکردنی یەکەم پردی دارین بەسەر ڕووباری تیبەر و یەکەم زیندان لەسەر گردی کاپیتۆلین.
٦١٦–٥٧٨ پێش زایین	تارکوینیوس پریسکووس	یەکەم پاشای بەڕەچەڵەک ئیتروسکی؛ دروستکردنی مەکۆی گەورە (سیرکوس ماکسیموس) و ئاوەڕۆی گەورە (کلوئاکا ماکسیما).
٥٧٨–٥٣٤ پێش زایین	سێرڤیوس تولیوس	ئەنجامدانی یەکەمین سەرژمێری؛ دامەزراندنی کۆڕی گشتیی سەدەکان و دروستکردنی دیواری سێرڤیوس لە دەوری شارەکە.
٥٣٤–٥٠٩ پێش زایین	تارکوینیوس سوپێربوس	پاشای کۆتایی ڕۆما؛ تەواوکردنی پەرستگای جووپیتەر؛ ڕووخانی پاشایەتی و دامەزراندنی کۆماری ڕۆمانی.

ڕۆمولوس

نەخشەی تۆپۆگرافیی ڕۆما لە کاتی دامەزراندنیدا لە ٧٥٣ پێش زایین

ڕۆمولوس بەپێی ئەفسانە کوڕی ڕیا سیلڤیا و خوداوەند مارس بوو، و یەکەم پاشا و دامەزرێنەری ڕۆما بوو. دوای ئەوەی لەگەڵ ڕیموسی برای دەسەڵاتیان لە ئەلبا لۆنگا گەڕاندەوە بۆ باپیرەیان، بڕیاریان دا شارێک لە شوێنی ڕزگاربوونی سەردەمی منداڵییان دروست بکەن. دوای کوژرانی ڕیموس لە کێشەیەکدا، ڕۆمولوس شارەکەی لەسەر گردی پالاتین دروست کرد و ڕێگەی بە ھەموو کەسێک دا، لەوانەش کۆیلە و ھەڵاتووەکان، وەک ھاووڵاتی لە شارەکەدا نیشتەجێ ببن.

بۆ دابینکردنی ژن بۆ دانیشتووانی شارەکە، ڕۆمولوس ئاھەنگێکی ڕێکخست و خەڵکی سابینی بانگھێشت کرد، کە تێیدا ڕۆمانییەکان دەستیان دایە ڕفاندنی بەکۆمەڵی ژنانی سابین. ئەم کارە بووە ھۆی ھەڵگیرسانی شەڕ، بەڵام ژنە ڕفێندراوەکان لە کاتی شەڕدا نێوەندگیرییان کرد و شەڕەکە وەستا؛ لە ئەنجامدا ڕۆمانییەکان و سابینەکان لە یەک شانشیندا یەکیان گرت و ڕۆمولوس لەگەڵ پاشای سابین (تیتوس تاتیوس) بە ھاوبەشی فەرمانڕەواییان کرد.

ڕۆمولوس بۆ ماوەی ٣٧ ساڵ حوکمی کرد. بەپێی ئەفسانەکان، لە تەمەنی پەنجاوچوار ساڵیدا لە کاتی پشکنینی سوپاکەیدا لەناو گەردەلوولێکدا ون بوو و خەڵک باوەڕیان وابوو کە بووەتە خوداوەند کویرینوس.

نوما پۆمپیلیوس

دوای مردنی ڕۆمولوس، نوما پۆمپیلیوسی سابینی بەھۆی دادپەروەری و لەخواترسانییەوە لەلایەن خەڵک و ئەنجومەنی پیرانەوە وەک پاشا ھەڵبژێردرا. سەردەمی دەسەڵاتی نوما (٤٣ ساڵ) بە ئاشتی و چاکسازیی ئایینی ناسراوە. ئەو پەرستگای جانوسی دروست کرد و دەرگاکانی پەرستگاکەی لە کاتی ئاشتیدا داخست کە لە تەواوی سەردەمی ئەودا بە داخراوی مانەوە. نوما دەستەی کچانی پاکیزەی ڤێستا (ڤێستاڵ) و قەشەکانی خوداوەندەکانی جووپیتەر و مارسی دامەزراند و مانگەکانی کانوونی دووەم و شوباتی بۆ ڕۆژژمێر زیاد کرد تا ببێتە دوازدە مانگ.

تولوس ھۆستیلیوس

تولوس پاشایەکی جەنگاوەر بوو؛ شەڕی دژی ئەلبا لۆنگا، فیدینای و سابینەکان بەرپاکرد. لە سەردەمی ئەودا شاری ئەلبا لۆنگا بەتەواوی وێران کرا و دانیشتووانەکەی گوازرانەوە بۆ ڕۆما. ئەو باڵەخانەی فەرمیی ئەنجومەنی پیرانی بە ناوی «کوریا ھۆستیلیا» دروست کرد کە بۆ ماوەی ٥٦٢ ساڵ مایەوە. بەپێی گێڕانەوەی لیڤی، تولوس بەھۆی پشتگوێخستنی خوداوەندەکانەوە، لە کۆتایی تەمەنیدا بە بروسکەی جووپیتەر لەگەڵ ماڵەکەیدا سووتێنرا و گیانی لەدەست دا.

ئانکوس مارکیوس

ئانکوس نەوەی نوما پۆمپیلیوس بوو و ھاوشێوەی باپیرەی، پاشایەکی ئاشتیخواز بوو. ئەو گردی یانیکولومی لە بەری ڕۆژئاوای ڕووباری تیبەر قایم کرد و یەکەم پردی دارینی بەسەر ڕووبارەکەدا دروست کرد. ھەروەھا بەندەری ئۆستیای لەسەر دەریای تیرێن دامەزراند و کانەکانی خوێی لە ناوچەکەدا ڕێکخست. لە سەردەمی ئەودا لاتینییە بەزێنراوەکان بۆ سەر گردی ئاڤێنتین گوازرانەوە کە بووە بنەمای دروستبوونی چینی پلێبی (خەڵکی ئاسایی) لە ڕۆمادا.

تارکوینیوس پریسکووس

پریسکووس یەکەم پاشای ئیتروسکی بوو؛ دوای کۆچکردنی بۆ ڕۆما بووە جێی متمانەی ئانکوس مارکیوس و وەک کوڕی خۆی پەروەردەی کرد. لە کاتی پاشایەتیدا، سنوورەکانی ڕۆمای فراوان کرد و بە تاڵانیی شەڕەکان دەستی کرد بە دروستکردنی شوێنە گشتییە گەورەکان، لەوانەش سیستمی ئاوەڕۆی گەورە (کلوئاکا ماکسیما) کە زۆنگاوەکانی نێوان گردەکانی ڕۆمای وشک کردەوە، و لە شوێنی ئەودا مەکۆی ڕۆمانی (فۆڕەم) دروست کرا. ھەروەھا یاریگای گەورەی سیرکوس ماکسیموسی بۆ پێشبڕکێی گالیسکەکان دروست کرد. پریسکووس دوای ٣٨ ساڵ پاشایەتی لە پیلانگێڕییەکدا لەلایەن کوڕانی ئانکوس مارکیوسەوە کوژرا.

سێرڤیوس تولیوس

سێرڤیوس زاوای پریسکووس بوو و دووەم پاشای بەڕەچەڵەک ئیتروسکی بوو. ئەو یەکەمین سەرژمێریی لە مێژووی ڕۆمدا ئەنجامدا کە خەڵکەکەی بەپێی ئاستی دارایی و سامان دابەش کرد بۆ پێنج چینی ئابووری و کۆڕی گشتیی سەدەکانی (Centuriate Assembly) پێکھێنا. ھەروەھا دیواری بەناوبانگی سێرڤیوسی بە دەوری حەوت گردەکەی ڕۆمادا دروست کرد و پەرستگای دیانای لەسەر گردی ئاڤێنتین بنیات نا. سێرڤیوس دوای ٤٤ ساڵ فەرمانڕەوایی، لە پیلانگێڕییەکدا لەلایەن تولیا (کچەکەی) و تارکوینیوس سوپێربوسی زاوایەوە کوژرا. ئیمپراتۆر کلاودیوس لە سەدەی یەکەمی زایینیدا سێرڤیوسی لەگەڵ کەسایەتیی مێژوویی ئیتروسکی بە ناوی «ماستارنا» بە یەک داناوە.

تارکوینیوس سوپێربوس و ڕووخانی پاشایەتی

نەخشەی ئیتاڵیا لە دەوروبەری ساڵی ٥٠٠ پێش زایین

حەوتەمین و دوا پاشای ڕۆما، لوکیوس تارکوینیوس سوپێربوس (تارکوینی لەخۆبایی) بوو. سەردەمی دەسەڵاتی ئەو بە بەکارھێنانی توندوتیژی، ترساندن و بێڕێزیکردن بە نەریتە کۆنەکان و ئەنجومەنی پیران ناسراوە. ئەو پەرستگای گەورەی جووپیتەری لەسەر گردی کاپیتۆلین تەواو کرد.

گرژییەکان گەیشتنە لوتکە کاتێک سێکستۆس تارکوینیوسی کوڕی پاشا دەستدرێژیی کردە سەر لوکریشیا کە ژنێکی خانەدانی ڕۆمانی بوو؛ لوکریشیا دوای گێڕانەوەی ڕووداوەکە بۆ کەسوکارەکەی، خۆی کوشت تا شەرەفی خێزانەکەی بپارێزێت. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی بەرپابوونی شۆڕشێک بە سەرکردایەتیی لوکیوس یونیوس بروتوس و لوکیوس تارکوینیوس کۆلاتینوس، کە لە ئەنجامدا تارکوینیوس و خێزانەکەی لە ساڵی ٥٠٩ پێش زایین لە ڕۆما وەدەرنران و کۆتایی بە دەسەڵاتی پاشایەتی ھات. بە وەدەرنانی پاشا، کۆماری ڕۆمانی دامەزرا و بروتوس و کۆلاتینوس بوونە یەکەمین کۆنسوڵەکانی ڕۆم.

ئەمانەش ببینە

• ڕۆمای کۆن
• کۆماری ڕۆمانی
• ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم
• مێژووی ئیتاڵیا