شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)

شانشینی ئەرمەنستان
دامەزران	٥٥٣ پێش زایین
ناو بە زمانی فەرمی	Մեծ Հայք
ئایین	Armenian mythology، دینی زەردەشتی، مەسیحییەت
زمانی فەرمی	زمانی ئەرمەنی، زمانی ئارامی، زمانی یۆنانی
کیشوەر	ئاسیا
وڵات	تورکیا
پایتەخت	وان، Tigranocerta، ئارتاشات، Arshakavan
پۆتانی شوێن	٣٨°٣٠′٧″N ٤٣°٢٥′٠″E
شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت	پاشایەتی ڕەھا
لە دوای	Sasanian Armenia
جێگەی دەگرێتەوە	Satrapy of Armenia
زمانەکان	زمانی ئارامی، زمانی ئەرمەنی
کۆتاییھاتن	١ی کانوونی دووەمی ٠٤٢٨
ڕووبەر	٥٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

شانشینی ئەرمەنستانی گەورە یان بە سادەیی ئەرمەنستانی گەورە (بە ئەرمەنی: Mets Hayk؛ بە لاتینی: Armenia Maior)، کە ھەندێک جار لە سەردەمی تیگرانی دووەمدا بە ئیمپراتۆرییەتیی ئەرمەنستان ناودەبرێت، شانشینێکی ئەرمەنی بوو لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن کە لە ٣٣١ی پ. ز تا ٤٢٨ی ز بوونی ھەبووە. مێژووەکەی دابەشکراوە بەسەر دەسەڵاتی یەک لەدوای یەکی سێ خانەدانی پاشایەتیدا: ئۆرۆنتید (٣٣١–٢٠٠ی پ. ز)، ئارتاخیاد (١٨٩ی پ. ز – ١٢ی ز)، و ئەشکانی (٥٢–٤٢٨).

ڕەگی ئەم شانشینە دەگەڕێتەوە بۆ ساتراپیی ئەرمەنستان سەر بە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی، کە لە خاکەکانی ئورارتوو (٨٦٠–٥٩٠ی پ. ز) پێکھاتبوو دوای ئەوەی لەلایەن مادەکانەوە لە ساڵی ٥٩٠ی پ. ز داگیرکرا. ساتراپییەکە لە ساڵی ٣٢١ی پ. ز لە سەردەمی خانەدانی ئۆرۆنتیددا بوو بە شانشین دوای داگیرکردنی فارس لەلایەن ئەسکەندەری گەورەوە، کە دواتر وەک یەکێک لە شانشینە ھێلینیستییەکانی ئیمپراتۆریەتیی سلووکی تێکەڵ کرا.

لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتیی سلووکیدا (٣١٢–٦٣ی پ. ز)، تەختی ئەرمەنستان دابەش بوو بۆ دوو بەش—ئەرمەنستانی گەورە و سۆفین—کە ھەردووکیان لە ساڵی ١٨٩ی پ. ز گوازرانەوە بۆ ئەندامانی خانەدانی ئارتاخیاد. لە کاتی فراوانبوونی ڕۆژھەڵاتی کۆماری ڕۆمادا، شانشینی ئەرمەنستان، لەژێر دەسەڵاتی تیگرانی گەورەدا، لە ساڵانی ٨٣ بۆ ٦٩ی پ. ز گەیشتە لووتکە، دوای ئەوەی سۆفینی گرتەوە و ناوچەکانی تری ئیمپراتۆرییەتیی سلووکیی داڕماوی داگیرکرد، کە بەمە بەفەرمی کۆتایی بە بوونی ھێنا و ئەرمەنستانی بۆ ماوەیەکی کورت کردە ئیمپراتۆرییەت، تا ئەو کاتەی لە ساڵی ٦٩ی پ. ز لەلایەن ڕۆماوە داگیرکرا. پاشاکانی دیکەی ئارتاخیاد وەک پاشکۆی ڕۆما حوکمڕانییان دەکرد تا لە ساڵی ١٢ی زایینیدا لەسەر کار لادران بەھۆی ئەگەری دڵسۆزییان بۆ ڕکابەرە سەرەکییەکەی ڕۆما لە ناوچەکەدا، کە پارتیا بوو.

لەکاتی جەنگەکانی ڕۆما-پارتیا، خانەدانی ئەشکانیی ئەرمەنستان دامەزرا کاتێک تیرداتی یەکەم، ئەندامی خانەدانی ئەشکانیی پارتیا، لە ساڵی ٥٢دا وەک پاشای ئەرمەنستان ڕاگەیەندرا. لە زۆربەی مێژووەکەیدا لەم ماوەیەدا، ململانێیەکی توند لەسەر ئەرمەنستان ھەبوو لە نێوان ڕۆما و پارتیا، و ئاغاکانی ئەرمەنستان دابەش ببوون بەسەر بەرەی لایەنگری ڕۆما، لایەنگری پارتیا یان بێلایەن. لە ١١٤ بۆ ١١٨، ئەرمەنستان بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆر تراجاندا. شانشینی ئەرمەنستان زۆرجار وەک دەوڵەتێکی پاشکۆ یان ژێردەستە لە سنووری دوو ئیمپراتۆرییەتە گەورەکە و جێگرەوەکانیان، واتە ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و ساسانی، خزمەتی دەکرد. لە ٣٠١/٣١٤ز، تیرداتی سێیەم مەسیحییەتی وەک ئایینی فەرمیی دەوڵەتی ئەرمەنستان ڕاگەیاند، کە ئەمەش شانشینی ئەرمەنستانی کردە یەکەم دەوڵەت لە مێژوودا کە بە فەرمی مەسیحییەت لە باوەش بگرێت.

لە ساڵی ٣٨٧، ئەرمەنستان دابەشکرا بۆ ئەرمەنستانی بیزەنتی و ئەرمەنستانی فارسی. کۆتا پاشای ئەشکانیی ئەرمەنستان لە ساڵی ٤٢٨ز لەسەر کار لادرا، کە کۆتایی بە دەوڵەتداریی سەربەخۆی ئەرمەنستان ھێنا تا سەرھەڵدانی ئەرمەنستانی بەگراتوونی لە سەدەی نۆیەمدا.