شارۆچکەی عەربەت
عەربەت
شاری سێ دەروازە | |
|---|---|
شارۆچکە | |
  عەربەت شوێنی عەربەت لە عێراق و هەرێمی کوردستان | |
| پۆتانەکان: 35°25′45″N 45°34′50″E / 35.42929°N 45.58043°Eپۆتانەکان: 35°25′45″N 45°34′50″E / 35.42929°N 45.58043°E | |
| وڵات |  عێراق |
| هەرێم |  ھەرێمی کوردستان |
| پارێزگا | پارێزگای سلێمانی |
| قەزا | قەزای سلێمانی |
| ناحیە | ناحیەی تانجەرۆ |
| دامەزراندن | ١٩٢٥ |
| دەسەڵات | |
| • بەڕێوەبەری ناحیە | دابان عارف |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢١) | |
| • سەرجەم | ٣٠٠٠٠ |
| ناوچەی کاتی | UTC+٣ (UTC+٣) |
| کۆدی تەلەفۆن | +٩٦٤ |
| وێبگە | پەڕەی فەرمی فەیسبووک |
عەربەت شارۆچکەیەکە لە پارێزگای سلێمانی لە هەرێمی کوردستانی عێراق. ئەم شارۆچکەیە دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی سلێمانی و نزیکەی ١٧ کیلۆمەتر لە ناوەندی شاری سلێمانییەوە دوورە. شارۆچکەی عەربەت بەشێکە لە ناحیەی تانجەرۆ و سەر بە قەزای سلێمانییە.
جوگرافیا
[دەستکاری]عەربەت لە ناوچەیەکی شاخاوی هەڵکەوتووە و دەوروبەری بە زنجیرە چیاکانی زاگرۆس دەورە دراوە. ئاووهەوای ناوچەکە بە گشتی مامناوەندییە، بە هاوینی گەرم (٣٠-٤٥° سەدی) و زستانی سارد و بارانی (٠-١٠° سەدی). ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە لە نێوان ٥٠٠-٧٠٠ ملم دایە[١]. بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافییەوە، خاکی ناوچەکە بەپیتە و بۆ کشتوکاڵ گونجاوە.
مێژوو
[دەستکاری]مێژووی شارۆچکەی عەربەت دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٥، کاتێک بوو بە ناحیە. بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان، ئەم ناوچەیە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دانیشتوانێکی کەمی هەبووە، بەڵام لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەهۆی کۆچکردنی خەڵکی گوندەکانی دەوروبەر بۆ ئەم ناوچەیە، ژمارەی دانیشتوانەکەی زیادی کردووە[٢].
لە ساڵانی ١٩٧٠-کاندا، بەهۆی سیاسەتی بەعەرەبکردن و ڕاگواستنی گوندەکان، ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانی گوندەکانی دەوروبەر ناچار کران ڕوو لە عەربەت بکەن و نیشتەجێ بن. لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان، عەربەت گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و بوو بە یەکێک لە گرنگترین شارۆچکەکانی دەوروبەری سلێمانی.
ناوی "عەربەت" لە زمانی کوردیدا واتای "شوێنی بنەماڵە" یان "جێگای حەوانەوە" دەگەیەنێت[٣]. هەندێک سەرچاوەی مێژوویی ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوەکە لە وشەی "عەڕابە" یان "عەڕابانە"وە هاتووە کە ئامێرێکی گواستنەوە بووە لە کۆندا[٤].
دانیشتوان
[دەستکاری]زۆربەی دانیشتوانی عەربەت بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن کە بەشێکە لە زمانی کوردی. زۆربەی دانیشتوانەکەی موسڵمانن. بەپێی دوایین سەرژمێری (٢٠٢١)، ژمارەی دانیشتوانی عەربەت نزیکەی ٣٠,٠٠٠ کەسە[٥].
کارگێڕی
[دەستکاری]شارۆچکەی عەربەت لە ڕووی کارگێڕییەوە دەکەوێتە ناحیەی عەربەت کە سەر بە قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانییە. ناحیەکە پێکهاتووە لە شارۆچکەی عەربەت وەک ناوەند و ٧٥ گوندی دەوروبەر. بەڕێوەبەری ناحیەکە "دابان عارف"ە کە لە لایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە دامەزراوە[٦].
ئابووری
[دەستکاری]ئابووری شارۆچکەی عەربەت پشت دەبەستێت بە چەند بوارێکی سەرەکی:
- **کشتوکاڵ**: بەهۆی خاکی بەپیت و ئاووهەوای گونجاوەوە، کشتوکاڵ یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی دانیشتوانی ناوچەکە. بەرهەمە سەرەکییەکان بریتین لە گەنم، جۆ، سەوزە و میوە. ڕووبەری زەوی کشتوکاڵی لە ناوچەکەدا نزیکەی ٣,٠٠٠ هێکتارە[٧].
- **بازرگانی**: بەهۆی نزیکی لە شاری سلێمانییەوە، بازرگانی و کڕین و فرۆشتن چالاکییەکی گرنگی ئابووری ناوچەکەیە. بازاڕی ناوەندی عەربەت نزیکەی ٢٠٠ دوکان و شوێنی بازرگانی لەخۆ دەگرێت.
- **پیشەسازی بچووک**: لە ساڵانی دواییدا، چەندین کارگەی بچووک لە ناوچەکەدا دامەزراون کە بوونەتە سەرچاوەی کار بۆ دانیشتوانی ناوچەکە. ناوچەی پیشەسازی عەربەت لە ساڵی ٢٠١٢ دامەزراوە و نزیکەی ٥٠ کارگەی تێدایە[٨].
کەلتوور و شوێنەوارە گرنگەکان
[دەستکاری]چەند شوێنەوارێکی مێژوویی و گەشتیاری لە ناوچەکەدا هەن کە گرنگترینیان:
- **مزگەوتی گەورەی عەربەت**: دروستکراو لە ساڵی ١٩٤٥ و نۆژەنکراوەتەوە لە ٢٠٠٥[٩].
- **تەپەی عەربەت**: شوێنەوارێکی مێژووییە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشووری (~١٠٠٠ پ.ز.) و لێکۆڵینەوەی ئارکیۆلۆجی تێدا کراوە[١٠].
- **گولی عەربەت**: کانیاوێکی سروشتییە کە بە ماددەی گۆگرد دەوڵەمەندە و خەڵکی لە شوێنانی دیکەوە سەردانی دەکەن بۆ چارەسەری نەخۆشی سوودی لێوەردەگرن و پێیان وایە خاسیەتی دەرمانی پزیشکیی هەیە[١١].
کەسایەتییە ناسراوەکان
[دەستکاری]چەندین کەسایەتی ناسراوی کورد خەڵکی عەربەتن یان سەردەمێک لە عەربەت ژیاون، لەوانە:
- **یاریزان و کاپتن کاروان محەمەد (١٩٨٤–)**: یاریزانی تیمی تۆپی پێی کوردستان و کاپتنی پێشووی تیمی یانەی سلێمانی.
- **ئەکتەر و شانۆکار ماهیر حەسەن**: ئەکتەر و شانۆکاری ناسراوی کورد.
- **ژنە سیاسەتەوانی کورد ڕێواس فایەق**: ژنە سیاسەتەوانێکی کورد و سەرۆکی خولی پێنجەمی هەرێمی کوردستان.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ د. سەلام ناوخۆش، "جوگرافیای هەرێمی کوردستان"، ٢٠١٥، لاپەڕە ١٤٢.
- ↑ د. جەمال ڕەشید، "مێژووی شارەکانی کوردستان"، ٢٠١٠، لاپەڕە ٨٩-٩٥.
- ↑ د. جەلیل کاکەوەیس، "فەرهەنگی ناوە کوردییەکان"، ٢٠١٢، لاپەڕە ١١٥.
- ↑ د. فەرهاد پیرباڵ، "مێژووی ناوچەکانی سلێمانی"، بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی، ٢٠١٦، لاپەڕە ٧٨.
- ↑ "سەرژمێری دانیشتوانی هەرێمی کوردستان ٢٠٢١"، دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان، ٢٠٢٢.
- ↑ "دابەشبوونی کارگێڕی هەرێمی کوردستان"، وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ٢٠٢٣.
- ↑ د. ئاکۆ محەمەد، "توێژینەوەیەک لەسەر کشتوکاڵی هەرێمی کوردستان"، گۆڤاری زانکۆی سلێمانی بۆ زانستە کشتوکاڵییەکان، بەرگی ٥، ژمارە ٢، ٢٠٢٠، لاپەڕە ٤٥-٦١.
- ↑ "کردنەوەی ناوچەی پیشەسازی عەربەت"، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ٢٠١٢/٠٩/٠٥، لاپەڕە ٤.
- ↑ محەمەد ڕەئووف، "مزگەوتەکانی ناوچەی سلێمانی"، بڵاوکراوەکانی بەڕێوەبەرایەتی ئەوقافی سلێمانی، ٢٠١٧، لاپەڕە ١٠٣-١٠٦.
- ↑ د. کامەران کۆسرەت & د. کاروان ئازاد، "ڕاپۆرتی لێکۆڵینەوەی ئارکیۆلۆجی تەپەی عەربەت"، گۆڤاری شوێنەواری کوردستان، بەرگی ٣، ژمارە ١، ٢٠١٩، لاپەڕە ٢٢-٣٥.
- ↑ سیروان عەبدولڕەحمان، "کانیاوە سروشتییەکانی هەرێمی کوردستان"، ڕۆژنامەی هاوڵاتی، ٢٠١٨/٠٧/١٢، لاپەڕە ٧.