سەگی کێویی ئەفریقی

سەگی کێویی ئەفریقی (بە ئینگلیزی: African wild dog، ناوی زانستی: Lycaon pictus)، کە زۆرجار بە سەگی نەخشێنراو یان گورگی نەخشێنراویش ناودەبرێت، جۆرێکە لە سەگی کێوی کە تەنھا لە ئەفریقا دەژی. ئەم ئاژەڵە بە فەرووە ناوازەکەی کە لە پەڵەی ڕەش، زەرد، و سپی پێکدێت، و ھەروەھا بە ڕەفتارە کۆمەڵایەتییە زۆر پێشکەوتووەکەی ناسراوە.

ئەوان بە یەکێک لە کارامەترین و سەرکەوتووترین ڕاوکەرەکانی ئەفریقا دادەنرێن، بەڵام بەداخەوە بەھۆی لەناوچوونی ژینگە و ململانێ لەگەڵ مرۆڤدا، ژمارەیان زۆر کەم بووەتەوە و لە لیستی ئەو ئاژەڵانەدایە کە مەترسیی لەناوچوونیان لەسەرە.

دۆخی پاراستن
مەترسیی لەسەرە (EN)
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	شیردەرەکان (Mammalia)
خێزان	Canidae
ڕەگەز	Lycaon
جۆر	L. pictus
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Lycaon pictus
نووسەری دوانی	(Temminck, 1820)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

ناو و پۆلێنکاریی

ناوی زانستیی ئەم ئاژەڵە، Lycaon pictus، واتایەکی وەسفیی جوانی ھەیە. Lycaon لە زمانی یۆنانییەوە وەرگیراوە و بە واتای "گورگئاسا" دێت، و pictus لە زمانی لاتینییەوە وەرگیراوە و بە واتای "نەخشێنراو" دێت. ئەمە تەنھا جۆری زیندووی ڕەگەزی Lycaonـە.

سەرەڕای ئەوەی کە پێی دەوترێت "سەگ"، بەڵام لە ڕووی بۆماوەییەوە لە ڕەگەزی سەگ و گورگ (Canis) جیاوازە و پەیوەندییەکی دووری لەگەڵیاندا ھەیە.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

• فەروو: دیارترین تایبەتمەندیی سەگی کێویی ئەفریقی، فەرووەکەیەتی. ھیچ دوو سەگێک ھەمان نەخشیان نییە، کە ئەمەش وەک پەنجەمۆر بۆیان کار دەکات.
• گوێ: گوێی گەورە و خڕیان ھەیە کە نەک تەنھا بۆ بیستنی نایاب بەکاریدەھێنن، بەڵکو یارمەتیی فێنککردنەوەی جەستەشیان دەدات لە گەرمای ئەفریقادا.
• جەستە: جەستەیەکی باریک و ماسولکەیییان ھەیە و قاچیان درێژە، کە بۆ ڕاوکردنی درێژخایەن ساز کراوە.
• ددان: ددانیان زۆر بەھێزە و تایبەتمەندە بۆ شکاندنی ئێسقان.
• قاچ: یەکێک لە جیاوازییە سەرەکییەکانیان لەگەڵ سەگەکانی تردا ئەوەیە کە ھەر قاچێکیان تەنھا چوار پەنجەی ھەیە، لە کاتێکدا سەگەکانی تر پێنج پەنجەیان ھەیە.

ڕەفتاری کۆمەڵایەتی و ڕاوکردن

سەگی کێویی ئەفریقی یەکێکە لە کۆمەڵایەتیترین شیردەرەکان. ئەوان لە پۆلی گەورەدا دەژین کە لە نێوان ٦ بۆ ٢٠ ئەندام پێکدێت و لەلایەن جووتێکی باڵادەستەوە (ئەلفا) سەرکردایەتی دەکرێن.

ڕاوکردن

سەگە کێوییە ئەفریقییەکان (Lycaon pictus)، کە بە گورگە نەخشێنراوەکانیش ناسراون، ڕووبەڕووی ڕانێک ئاسکی ڕیشدار دەبنەوە لە بیابانی کالاھاریدا. وێنەکە لە کاتی چاودێریکردنیان لەلایەن دامەزراوەی 'Working with Wildlife' لە ئەفریقای باشوور گیراوە.

ئەوان ڕاوکەرێکی یەکجار سەرکەوتوون و ڕێژەی سەرکەوتنیان دەگاتە نزیکەی ٨٠٪. بە پێچەوانەی زۆربەی پشیلە گەورەکانەوە کە بۆسە دادەنێن، ئەوان پشتیان بە کاری بەکۆمەڵ و ڕاوکردنی درێژخایەن بەستووە. پۆلەکە نێچیرەکەیان بۆ ماوەیەکی دوورودرێژ ڕاودەنێن تا ماندووی دەکەن و دەیگرن. خۆراکی سەرەکییان بریتییە لە: ئاسکە بچووک و مامناوەندەکان (وەک ئیمپالا، کودو، و گازێل)

ئاسکی ڕیشدار (wildebeest)

ھەندێک جار باڵندە و قرترێنەرەکان

پەیوەندیی کۆمەڵایەتی

پەیوەندیی نێوان ئەندامانی پۆلەکە زۆر بەھێزە. ئەوان پێکەوە خواردن دەخۆن، ئاگایان لە بریندار و نەخۆشەکانە، و ھەموو پۆلەکە یارمەتیی بەخێوکردنی توولەکان دەدەن. یەکێک لە ڕەفتارە ناوازەکانیان بریتییە لە "پژمین" وەک شێوازێکی دەنگدان؛ کاتێک پۆلەکە دەیانەوێت بڕیار بدەن کە ئایا کاتی ڕاوکردنە یان نا، دەست دەکەن بە پژمین و ئەگەر ژمارەیەکی دیاریکراو لە ئەندامەکان پژمین، پۆلەکە دەست بە جووڵە دەکات.

زاوزێ و سووڕی ژیان

بە شێوەیەکی گشتی، تەنھا جووتە ئەلفاکە (نێر و مێی باڵادەست) لەناو پۆلەکەدا زاوزێ دەکەن. دوای ماوەی دووگیانییەک کە نزیکەی ٧٠ ڕۆژ دەخایەنێت، مێینەکە لە کونێکی پارێزراودا لە نێوان ٢ بۆ ٢٠ توولەی دەبێت. ھەموو ئەندامانی پۆلەکە یارمەتیی دایکەکە دەدەن لە بەخێوکردنی توولەکاندا، بەتایبەتی لە ڕێگەی ھێنانەوەی خواردن (regurgitation) بۆیان.

ھەڕەشەکان و دۆخی پاراستن

• دۆخی سەگی کێویی ئەفریقی زۆر جێگەی نیگەرانییە و لەلایەن IUCNەوە وەک مەترسی لەسەر (Endangered) پۆلێن کراوە. تەنھا نزیکەی ٦,٦٠٠ سەگی پێگەیشتوو لە سروشتدا ماون. ھۆکارە سەرەکییەکانی ئەم مەترسییە بریتین لە:
• لەناوچوونی ژینگە: گەورەترین ھەڕەشەیە، کە ماڵی سروشتیی ئەم ئاژەڵانەی بچووک کردووەتەوە.
• ململانێ لەگەڵ مرۆڤ: زۆرجار لەلایەن جووتیارانەوە دەکوژرێن چونکە مەترسین بۆ سەر ئاژەڵە ماڵییەکانیان.
• نەخۆشی: نەخۆشییەکانی وەک ھاری و distemper کە لە سەگە ماڵییەکانەوە دەگوازرێنەوە، دەتوانن پۆلێکی تەواو لەناو ببەن. ڕاوکردنی نایاسایی و کەوتنە ناو تەڵەوە.
• ھەوڵی زۆر ھەیە بۆ پاراستنیان لە ڕێگەی دروستکردنی ناوچەی پارێزراو، کەمکردنەوەی ململانێ لەگەڵ مرۆڤ، و پرۆگرامی بەخێوکردن لە دیلیدا.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.