سین شار ئیشکون

سین-شار-ئیشکون 𒁹𒀭𒌍𒌋𒌋𒃻𒌦
پادشای ئاشوور پادشای بابل پادشای گەردوون
پادشای ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ
فەرمانڕەوایی	٦٢٧–٦١٢ پ.ز
پێشوو	ئاشوور ئێتیل ئیلانی
جێگر	ئاشوور ئوبالیتی دووەم (ئاشوور) نەبوپلاسەر (بابل)
ھاوسەر	ئانا تاشمێتوم تاکلاک (؟)
منداڵ(ەکان)	ئاشوور ئوبالیتی دووەم (؟)
ئەکەدی	سین-شار-ئیشکون سین-شاررو-ئیشکون
خانەدان	شانشینی سارگۆنی
باوک	ئاشووربانیپاڵ
دایک	لیبالی شەرات
مردن	ئابی ٦١٢ پ.ز نەینەوا

سین-شار-ئیشکون (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ:𒁹𒀭𒌍𒌋𒌋𒃻𒌦، بە واتای "سین پادشای دامەزراندووە") پادشای پێش کۆتای ئاشوور بووە، لە مردنی براکەی و پادشای پێش خۆی ئاشوور ئیتێل ئیلانی لە ساڵی ٦٢٧ پێش زایین تا مردنی لە شەڕی نەینەوا لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین حوکمڕانیی کردووە.

جێگاگرتنەوەی براکەی لە بارودۆخێکی نادیاربوو، بەڵام مەرج نییە بە توندوتیژی بووبێ و پێناچێت براکەی خۆی کوشتبێت، سین-شار-ئیشکون دەستبەجێ و ڕاستەوخۆ دوای بوون بە پادشا ڕووبەڕووی ڕاپەڕینی یەکێک لە سەرۆک ژەنەڕاڵەکانی براکەی بووەوە، سین-شومو-لیشیر، کە ھەوڵیدا تەختی پادشایەتی بۆ خۆی دەستبەسەردا بگرێت. ھەرچەندە سین-شومو-لیشیر تاڕاددەیەک بە خێرایی شکستی ھێنا، بەڵام ئەو ناسەقامگیرییەی کە بەھۆی ڕاپەڕینەکەیەوە دروست بوو، لەگەڵ حوکمڕانییەکی نابەردەوام لە بابل لە باشوور (نە سین-شار-ئیسکون و نە سین-شومو-لیشیر بە فەرمی خۆیان وەک پادشای بابل ڕانەگەیاندبوو) واتا بابل پادشای نەبوو و سەرۆکایەتی نەدەکرا و ئیمپراتۆریەتەکە لە دۆخێکی نا سەقامگردا بوو، ڕەنگە ئەوە بووبێت کە نەبوپلاسەر، باشوورییەک کە ڕەچەڵەکەکەی ناڕوونە، بۆ ئەوەی ھەڵبستێتەوە و دەست بەسەر دەسەڵاتدا بگرێت لە بابل. بێتواناییی سین-شار-ئیشکون لە شکستپێھێنانی نەبوپلاسەر، سەرەڕای ھەوڵە دووبارەبووەوەکانی لە ماوەی چەند ساڵێکدا، ڕێگەی بە نەبوپلاسەر دا دەسەڵات بچەسپێنێت و ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ پێکبھێنێت، و سەربەخۆییی بابلی گەڕاندەوە دوای زیاتر لە سەدەیەک لە حوکمڕانیی ئاشوورییەکان.

ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ، و ئیمپراتۆریەتیی تازە پێکھێنراوی ماد لەسەر دەستی کەیخەسرەو، پاش ئەوە ھێرشیان کردە سەر ناوچەی دڵی ئاشوور. لە ساڵی ٦١٤ پێش زایین، مادەکان ئاشووریان گرت، کە دڵ و پایتەختی ئایینیی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور بوو، لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین سوپایە یەکگرتووەکانیان ھێرشیان کردە سەر نەینەوا و بە شێوەیەکی دڕندانە گرتیان و نەینەوای پایتەختی ئاشووریان ڕووخاند. چارەنووسی سین شار ئیشکون نادیارە بەڵام گریمانە دەکرێت کە لە بەرگریکردن لە پایتەختەکەیدا مردبێت. دوای ئەو لەلایەن پادشا ئاشوور-ئوبالیتی دووەمەوە جێگای گیرایەوە، کە لەوانەیە کوڕەکەی بێت، کە ئەوەی لە سوپای ئاشوورییەکاندا مابووەوە لە شاری حەڕاندا کۆیکردەوە.

سەرەڕای کەوتنی کارەساتبارانەی ئاشوور لە سەردەمی پادشادا، ھیچ شتێک نەبووە کە بڵێت سین-شار-ئیشکون لە چاو پادشا جەنگاوەرەکانی پێش خۆی کەمتر لێھاتوو بووبێت یان پادشایەکی خراپ بووبێت. ئەو ھەمان تاکتیکەکانی پێشووی بەکارھێناوە و پێدەچێت ھێزەکانی خۆی بە شێوەیەکی عەقڵانی و ستراتیژی بەکارھێنابێ، بە تەواوی ھاوتەریب لەگەڵ شەڕی نەریتیی ئاشووریدا شەڕی کردووە. ئەوەی کە ئاشووری مەحکوم کرد، ڕەنگە لەبری ئەوە نەبوونی پلانێکی بەرگریی کاریگەر بووبێت بۆ ناوچەی دڵی ئاشوور، کە لە ماوەی پێنج سەد ساڵدا داگیر نەکرابوو، ئەمەش مانای ئەوە دەگەیەنێت کە بەھۆی ئەوەشەوە ئاشوور بەرگرییەکی بەھێزی لە ناوخۆدا دروست نەدەکرد — ھەمیشە سەرنجیان لەسەر ھێرشکردنە سەر دەرەوە بوو، نەک پاراستنی ناوەوە. لەگەڵ ناچاربوونی ڕووبەڕووبوونەوەی دووژمنێک کە ئامانجی لەناوبردنی ڕاستەوخۆی ئاشوور بوو نەک تەنھا داگیرکردنی.

حوکمڕانی

بەرزبوونەوە بۆ سەر تەخت و ڕاپەڕینەکەی سین-شومو-لیشیر

شوێنی ھەندێک شارە گەورەکانی میزۆپۆتامیا

لە ناوەڕاستی ساڵی ٦٢٧ پێش زایین، کوڕی ئاشووربانیپاڵ و جێنشینی ئاشوور ئێتیل ئیلانی کۆچی دواییی کرد، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە سین شار ئیشکونی برای ئاشوور ئیلانی بۆ سەر تەختی ئاشوورییەکان بەرزبێتەوە. ھەرچەندە لەلایەن چەند مێژوونووسێکەوە پێشنیار کراوە، بەڵام ھیچ بەڵگەیەک نییە بۆ سەلماندنی ئەو بیرۆکەیەی کە ئاشوور-ئیتیل-ئیلانی لە کودەتایەکدا لەلایەن براکەیەوە لە پۆستەکەیدا لابراوە. لە نووسراوەکانی سین شار ئیشکوندا باس لەوە دەکرێ کە لە چەند کەسێک لە "ھاوتاکانی" (واتە براکانی) لەلایەن خوداوەندەکانەوە بۆ پاشایەتی ھەڵبژێردراوە.

ھەروەھا بە نزیکەیی لە ھەمان کاتدا لەگەڵ ئاشوور-ئیتیل-ئیلانیدا مرد پاشای وەسیلی بابل، کاندالانو، کە بووە ھۆی ئەوەی سین-شار-ئیشکونیش ببێتە فەرمانڕەوای بابل، وەک لە نووسراوەکانی ئەو لە شارەکانی باشووری وەک نیپوور، ئورووک، سیپار و خودی بابلدا سەلمێنراوە. حوکمڕانیی سین-شار-ئیشکون لە بابل زۆری نەخایاند و نزیکەی یەکسەر لە دوای ھاتنی بۆ سەر تەخت، ژەنەڕاڵ سین-شومو-لیشیر یاخی بوو. سین-شومو-لیشیر لە سەردەمی ئاشوور-ئیتیل-ئیلانیدا کەسایەتییەکی سەرەکی بووە لە ئاشوور، چەندین ڕاپەڕینی دامرکاندووە و لەوانەیە سەرکردەی دی فاکتۆی وڵاتەکە بووبێت. ڕەنگە سەرھەڵدانی پاشایەکی دیکە پێگەی خۆی بخاتە مەترسییەوە و بەو پێیەش وای لێکردبێت ڕاپەڕین و ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات بۆ خۆی بدات.

سین-شومو-لیشیر بە سەرکەوتوویی دەستی بەسەر ھەندێک شاردا گرت لە باکووری بابل، لەوانەش نیپوور و خودی بابل و بۆ ماوەی سێ مانگ لەوێ حوکمڕانیی دەکرد پێش ئەوەی سین-شار-ئیشکون شکستی پێبھێنێت. ھەرچەندە ھەردووکیان لەوێ کۆنترۆڵیان کردووە، بەڵام ڕوون نییە کە ئایا سین-شار-ئیشکون و سین-شومو-لیشیر لە ڕاستیدا ئیدیعای نازناوی "پادشای بابل"یان کردووە (یان تەنیا "پادشای ئاشوور"یان بەکارھێناوە)، بەو مانایەی کە بابل دەیتوانی جۆرێک لە حوکمڕانیی نێوانیان ئەزموون بکات. مێژوونووسانی مۆدێرن بە شێوەیەکی تایبەت ھەردوو سین-شومو-لیشیر و سین-شار-ئیشکون لە لیستەکانی پادشاکانی بابلدا دەخەنە ڕوو، ھەروەک چۆن ھەندێک لە لیستە کۆنەکانی پادشاکانی بابل.

سەرھەڵدانی بابل لە سەردەمی نەبوپلاسەر

نامەیەک کە لەلایەن سین-شار-ئیشکونەوە بۆ دووژمنی سەرەکیی خۆی، نەبوپلاسەری بابل نووسیویەتی، کە تێیدا وەک پادشای بابل دەیناسێت و داوای لێدەکات ڕێگەی پێبدرێت شانشینی خۆی بپارێزێت. ڕەسەنایەتی نامەکە بابەتی مشتومڕە.

چەند مانگێک دوای ڕاپەڕینی سین شومو لیشیر، ڕاپەڕینێکی تر لە بابل دەستی پێکرد. بەرپرسێک یان ژەنەڕاڵێک بە ناوی نەبوپلاسەر، کە لەوانەیە ئەو ناسەقامگیرییە سیاسییەی کە بەھۆی ڕاپەڕینی پێشووەوە و بەردەوامیی نێوان حوکمڕانی لە باشووردا دروستبوو بەکاریبھێنێت، ھێرشی کردە سەر ھەردوو نیپوور و بابل. سوپاکانی نەبوپلاسەر شارەکانیان لە پارێزگارەکان وەرگرت کە لەلایەن سین-شار-ئیشکونەوە لەوێ بەجێمابوون بەڵام وەڵامی ئاشوورییەکان خێرا بوو و لە تشرینی یەکەمی ساڵی ٦٢٦ پێش زایین، سوپای ئاشوور نیپووریان گرتەوە و نەبوپلاسەریان لە ئورووک گەمارۆدا. ھەوڵێکی ھاوکاتی ئاشوورییەکان بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی خودی بابل، کە دوا چالاکیی ئاشوورییەکان بوو لە دژی شارەکە، لەلایەن پارێزگارێکی نەبوپلاسەرەوە بەرپەرچدرایەوە و ھێرشەکەی ئورووکیش شکستی ھێنا.

لە دوای ھێرشە دژە ھێرشە شکستخواردووەکەی ئاشوورییەکان، نەبوپلاسەر لە ٢٣/٢٢ی تشرینی دووەمی ساڵی ٦٢٦ پێش زایین بە فەرمی تاجی پادشای بابلی لەسەر دانرا و بابلی وەک شانشینی سەربەخۆ گەڕاندەوە. لە ساڵانی ٦٢٥-٦٢٣ پێش زایین، ھێزەکانی سین-شار-ئیشکون جارێکی دیکە ھەوڵیان دا نەبوپلاسەر شکست پێ بھێنن، کە لە باکووری بابل ھەڵمەتێکیان ئەنجامدا. سەرەتا ئەم ھەڵمەتانە سەرکەوتوو بوون؛ لە ساڵی ٦٢٥ پێش زایین ئاشوورییەکان شاری سیپاریان گرت و ھەوڵی داگیرکردنەوەی نیپوور لەلایەن نەبوپلاسەرەوە شکستی ھێنا. ھەروەھا یەکێکی دیکە لە ڕاپەڕینەکان چەند شارێکی بابلی وەک دێر بوو کە ڕاپەڕین و پەیوەندییان بە نەبوپلاسەرەوە کرد. سین شار ئیشکون بە درککردن بەو مەترسییەی کە ئەمە دروستی دەکرد، خۆی سەرکردایەتیی ھێرشێکی بەرپەرچدانەوەی گەورەی کرد کە لە ساڵی ٦٢٣ پێش زاییندا ئورووک بە سەرکەوتوویی کۆنترۆڵکرایەوە.

ڕەنگە لە کۆتاییدا سین شار ئیشکون سەرکەوتوو بووبێت ئەگەر ڕاپەڕینێکی دیکە نەبووایە، کە لەلایەن ژەنەڕاڵێکی ئاشوورییەوە لە پارێزگاکانی ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتەکەدا لە ساڵی ٦٢٢ پێش زایین سەرکردایەتیی دەکرا. ئەم ژەنەراڵە کە ناوەکەی نادیارە، سوودی لە نەبوونی سین-شار-ئیشکون و سوپای ئاشوور وەرگرت بۆ ڕێپێوانکردن بۆ سەر نەینەوا، و بە پەلە لەگەڵ سوپایەکی ڕێکخراودا چاویان بەیەک کەوت کە بەبێ شەڕ خۆیان ڕادەست کرد و بە سەرکەوتوویی دەستیان بەسەر تەختی ئاشووریدا گرت. تەسلیمبوونی سوپاکە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە یاخیبووەکە ئاشووری بووە و لەوانەیە تەنانەت ئەندامی بنەماڵەی پاشایەتیش بووبێت، یان لانیکەم کەسێک بووبێ کە وەک پاشاش قبوڵکراو بێت. بە شێوەیەکی تێگەیشتووانە سین-شار-ئیشکون بەھۆی ئەم پێشھاتەوە تووشی ترس و دڵەڕاوکێ بوو، وازی لە ھەڵمەتەکەی لە بابل ھێنا و ھەرچەندە دوای سەد ڕۆژ لە شەڕی ناوخۆ بە سەرکەوتوویی شکستی بە دەستبەسەرداگرتن ھێنا، بەڵام نەبوونی سوپای ئاشوور وایکرد بابلییەکان دوا بنکەی ئاشووری کە مابوونەوە لە بابل لە ساڵانی ٦٢٢-٦٢٠ پێش زایین داگیر بکەن. گەمارۆی بابلییەکان بۆ ئورووک تا مانگی تشرینی یەکەمی ٦٢٢ پێش زایین دەستی پێکردبوو و ھەرچەندە کۆنترۆڵی شارە کۆنەکە لە نێوان ئاشوور و بابلدا دەگۆڕا، بەڵام تا ساڵی ٦٢٠ پێش زایین بە تووندی لە دەستی نەبوپلاسەردا جێگیر بوو. ھەروەھا نیپوور لە ساڵی ٦٢٠ پێش زایین داگیرکرا و نەبوپلاسەر ئاشوورییەکانی لە بابل پاشەکشە پێکرد. ھەرچەندە بە سەرکەوتوویی سوپای ئاشووری دەرکردبوو، بەڵام ھێشتا لایەنە لایەنگرە ئاشوورییەکان لە ھەندێک شاری بابلدا بوونیان ھەبوو، بۆ نموونە لە ئوور و نیپوور، تاوەکوو ساڵی ٦١٧ پێش زایین، ئەمەش وایکرد چەسپاندنی تەواوی کۆنترۆڵی نەبوپلاسەر لە باشووردا خاو بێت. شەڕ لە بابل لە دوا قۆناغەکانی ململانێی ناوچەییدا بارودۆخی لە ھەندێک شوێندا ھێندە بێھیوا کرد کە دایک و باوک منداڵەکانیان دەفرۆشت بە کۆیلایەتی بۆ ئەوەی لە برسێتیدا نەمرن.

شەڕکردن لە ئاشوور

لە کاتێکدا کە پێناچێت بە شێوەیەکی ئەرێنی وەرگیرابێت، بەڵام ڕەنگە کۆتاییی ھاتنی دەسەڵاتی ئاشوورییەکان لە بابلدا وەک شتێکی گرنگ بۆ ئاشوورییەکان لەو کاتەدا سەیر نەکرابێت. ھەموو جۆرە شەڕێک لە بابل ڕوویدابوو و ھێشتا دەرئەنجامەکەی یەکلاکەرەوە نەبوو، ئەمەش تایبەتمەندیی ململانێکانی پێشووی ئاشووری و بابلی بوو لە سەردەمی ئاشووریی نوێدا. لە ڕاپەڕینەکانی پێشوودا، بابلییەکان ھەندێک جار بە شێوەیەکی کاتی دەستی باڵایان بەدەستھێنابوو و ھیچ ھۆکارێک نەبوو بۆ ئەوەی بڵێین سەرکەوتنی نەبوپلاسەر جگە لە ناڕەحەتییەکی کاتی ھیچی تر نەبووبێت.

لە ساڵی ٦١٦ پێش زایین، نەبوپلاسەر بۆ یەکەمجار چووە ناو خاکی ئاشوورەکانەوە و سوپاکانی بە درێژایی ڕووباری فورات بەرەو خاکەکانی سووریای ئێستا بەڕێوەبرد. لەکاتی ڕێپێوانەکەیدا، شاری ئاشووری ھیندانۆی گرت و گەیشتە ڕووباری بەلیخ ، لەوێ ھێزێکی ئاشووری لە نزیک شاری گابلینو شکستی پێھێنرا. پاشان نەبوپلاسەر پاڵی بە باکوورەوە نا و گەیشتە ڕووباری خابوور. ئاشوورییەکان بە خێرایی خۆیان کۆکردەوە بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ ھەڕەشەکەدا بکەن. کاتێک زانی کە دۆخەکە خراپە، ھاوپەیمانی ئاشوورییەکان، فیرعەون پسامتیکی یەکەمی میسر، سەربازەکانی خۆی بردە ڕێپێوانێک بۆ یارمەتیدانی سین-شار-ئیشکون. پسامتیک لە چەند ساڵی ڕابردوودا ھەڵمەتی دامەزراندنی باڵادەستی بەسەر دەوڵەت-شارە بچووکەکانی شامدا کردبوو و لە بەرژەوەندیی ئەودا بوو کە ئاشوور وەک دەوڵەتێکی پارێزەر لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی خۆی و دەوڵەتانی بابلی و ماد لە ڕۆژھەڵاتدا مایەوە. ھەڵمەتێکی ھاوبەشی میسر و ئاشووری بۆ گرتنی شاری گابلینو لە تشرینی یەکەمی ساڵی ٦١٦ پێش زایین ئەنجامدرا، بەڵام بە شکست کۆتاییی ھات کە دوای ئەوە ھاوپەیمانانی میسر لە ڕۆژئاوای فورات مانەوە، تەنھا پشتگیرییەکی سنوورداریان پێشکەش کرد. پاشان ھەردوو ئاشوورییەکان و بابلییەکان کشانەوە، ھەرچەندە بابلییەکان ھیندنووسیان پاراست و فوراتی ناوەڕاستیان کۆنترۆڵکردبوو، سەرکەوتنێکی ستراتیژیی گەورە و ڕەنگە یەکەم ھەنگاو بووبێت لە پلانی نەبوپلاسەر بۆ بەرپەرچدانەوەی ئەگەری داگیرکردنی بابل لەلایەن ئاشوورییەکان. ئەوەی کە نەبوپلاسەر لە ھەمان کاتدا کە ئاشوورییەکان کشایەوە، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە بابلییەکان ھێشتا ئامادە نەبوون لەشکرکێشییەکی تەواو بۆ سەر ئاشوور ئەنجام بدەن و پلانەکانیان لەم کاتەدا تەنیا بۆ دەستەبەرکردنی سەربەخۆییی بابل بووە، نەک بۆ داگیرکردن و لەناوبردنی ئاشوور.

لە مانگی ئازاری ساڵی ٦١٥ پێش زایین، نەبوپلاسەر شکستێکی گەورەی بە سوپای ئاشوورییەکان ھێنا لە کەنارەکانی دیجلە و پاڵیان پێوەنان بۆ زێی بچووک. ئەم سەرکەوتنە کۆنترۆڵی ئاشوورییەکانی لەسەر ئەو ناوچەیە لاواز کرد کە لە دەوروبەری ناوەڕاستی ڕووباری دیجلە کە لە نێوان ھەردوو شانشینەکەدا ھەڵکەوتبوو، بەو مانایەی کە ئێستا بابلییەکان ئەو خاکانەیان کۆنترۆڵکرد کە ڕاستەوخۆ ھاوسنوور بوون لەگەڵ خودی دڵی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوورییەکان.

ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ئاشووری

کەوتنی نەینەوا لە نووسینی جۆن مارتن (١٨٢٩)

لە مانگی ئایاری ساڵی ٦١٥ پێش زایین، نەبوپلاسەر و بابلییەکان ھێرشیان کردە سەر ئاشوور کە ناوەند و پایتەختی ئایینیی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوورە و باشووریترین شاری ئیمپراتۆریەتیی ئاشووربوو کە مابووەوە. سین شار ئیشکون بە خێرایی سوپاکەی کۆکردەوە و ھێرشی پێچەوانەی کردە سەر و گەمارۆی ئاشووری ھەڵگرت و نەبوپلاسەری ناچار کرد پاشەکشە بکات بۆ شاری تکریت. لەوێدا سین شار ئیشکون گەمارۆی نەبوپلاسەری دا، بەڵام لە کۆتاییدا ناچار بوو گەمارۆدانەکە ھەڵبگرێت. ھەرچەندە ململانێکان گۆڕابوو بۆ ئاشوور کە ببێتە بەرگریکارەکە، بەڵام لەم خاڵەدا ھێشتا شەڕەکە بەپێی پراکتیکی ستانداردی میزۆپۆتامیا دەکرا، ھێرش و ھێرشی دژە ھێرش (پێچەوانە) و پاشەکشە و ھیچ لایەنێک متمانە و ئامرازی ناچارکردنی ڕووبەڕووبوونەوەی یەکلاکەرەوەیان نەبوو. سەرەڕای شکست و پاشەکشەی بەردەوام، سوپای ئاشوور بە ھێز و توانای جێگیرکردنی خێرا مایەوە.

لە کۆتایییەکانی ساڵی ٦١٥ پێش زایین یان لە ساڵی ٦١٤ پێش زایین مادەکان لە سەر دەستی پادشا کەیخەسرەو چوونە ناو ئاشوور و ناوچەی دەوروبەری شاری ئەرابخایان داگیرکرد وەک ئامادەکارییەک بۆ ھەڵمەتێک دژی سین-شار-ئیشکون. ھەرچەندە سەرچاوەی پێشووتر زۆرن کە باس لە پەیوەندییەکانی ئاشوور و میدیا دەکەن، بەڵام ھیچیان لە قۆناغی پێش لەشکرکێشیی کەیخەسرەوەوە نەپارێزراون و بەم پێیەش، چوارچێوەی سیاسی و ھۆکارەکانی ھێرشە لەناکاوەکە نادیارە. ڕەنگە، شەڕی نێوان بابل و ئاشوور ئابووریی مادەکانی تێکدابێت و ئیلھامبەخش بووبێت بۆ دەستێوەردانێکی ڕاستەوخۆ.

لە مانگی تەممووز یان ئابی ساڵی ٦١٤ پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر شارەکانی نەمروود و نەینەوا و بە سەرکەوتوویی شاری تاربیسویان داگیرکرد. پاشان ئاشووریان گەمارۆدا. ئەم گەمارۆیە سەرکەوتوو بوو و مادەکان دڵ پایتەختی کۆنی ئاشووریان گرت و تاڵانیان کرد و زۆرێک لە دانیشتووانی ئاشووریان کوشت. گوزەرانی دڕندانەی ئاشوور وەک شۆکێک بۆ خەڵک لە سەرانسەری ڕۆژھەڵاتی نزیکدا ھات. تەنانەت مێژوونامەکانی بابلیش کە دووژمنایەتیی ئاشوور دەکەن، باس لە مادەکان دەکەن کە دڕندەیییەکی ناپێویست بوون و باس لەوە دەکەن کە "شکستێکی ترسناکیان بەسەر گەلێکی گەورەدا گەیاندووە و تاڵانیان کردووە". نەبوپلاسەر تەنھا دوای ئەوەی تاڵانکردنەکە دەستیپێکردبوو گەیشتە ئاشوور و لەگەڵ کەیخەسرەو کۆبووەوە و ھاوپەیمانی لەگەڵیدا کرد و پەیمانێکی دژە ئاشووری واژۆکرد. پەیماننامەی نێوان بابلییەکان و مادەکان لە ڕێگەی ھاوسەرگیریی کوڕ و میراتگری نەبوپلاسەر، نەبووخەد نەسر و کچەکەی کەیخەسرەو، ئەمیدیا مۆر کرا. سەرەتای زستان دوای ڕووخانی ئاشوور بەو مانایە بوو کە دواتر ھەردوو ماد و بابلی گەڕانەوە بۆ زێدی خۆیان، خۆیان بۆ ھەڵمەتی زیاتر لە ساڵی داھاتوودا ئامادە دەکرد. پێدەچێت ئاشوورییەکان سەختیی دۆخەکەیان دانپێدانەنابێت چوونکە ئەو وەستانەیان لە شەڕەکەدا بەکارنەھێناوە بۆ ئەوەی بکەونەوە ناو پێگەی بەرگری و ئامادەکارییان بۆ بکەن. دانیشتووانی ئەوێ لەبری ئەوەی زیانەکانی نەمروود چاک بکەنەوە، دیوارەکانیان زیاتر ھەڵوەشاندەوە بۆ ئەوەی خۆیان بۆ کاری نۆژەنکردنەوەی داھاتوو ئامادە بکەن (کە ھەرگیز ڕوونادات).

لە ھەوڵێکدا بۆ ئەوەی دووژمنەکان لە ئاشوور دوور بخاتەوە، سین شار ئیشکون لە ساڵی ٦١٣ پێش زایین ھێرشی کردە سەر ھێزەکانی نەبوپلاسەر لە ناوەڕاستی فورات، کە لەو کاتەدا بە سەرکوتکردنی یاخیبوونی ھۆزێکی ناوخۆیی کە لەلایەن ئاشوورییەکانەوە پشتیوانی دەکرا، داگیرکرابوو. سین شار ئیشکون بە سەرکەوتوویی شاری گەمارۆدراوی ھۆزەکەی ڕاھیلو ڕزگار کرد، بەڵام سوپای نەبوپلاسەر پێش ئەوەی شەڕێک ڕووبدات پاشەکشەی کرد. لە دەوروبەری ئەم کاتەدا، سین شار ئیشکون کە وادیارە دواجار ئەو کارەساتەی دانپێدانا کە خەریک بوو بەسەر شانشینەکەیدا بێت، نامەیەکی بۆ نەبوپلاسەر نارد و ھەوڵیدا ئاشتی دروست بکات. سین شار ئیشکون داوای لە نەبوپلاسەر کرد کە خۆی لە خوێنڕشتنی زیاتر بەدوور بگرێت و نووسیویەتی کە "دڵی توڕەییی خۆی بێدەنگ ئارام بکاتەوە". نەبوپلاسەر حەزی لێ نەبوو؛ سین شار ئیشکون زۆر چاوەڕێی کرد و چیتر شتێک نەبوو کە بتوانێت پێشکەشی بکات کە بابلییەکان و مادەکان نەتوانن لە شەڕدا بۆ خۆیان وەریبگرن. وەڵامێکی توند نێردرا، کە تێیدا نەبوپلاسەر ڕایگەیاند کە "ڕەگ و ڕیشەی نەینەوا ھەڵدەکێشم و بناغەی خاکەکە دەسڕمەوە". ئەو لەوحە ڕەسەنانەی کە ئەم پیتانەیان تێدایە نەپارێزراون، دەقی ناسراو لەبری ئەوە لە لەوحەکان وەرگیراوە کە لە سەردەمی سلووکییەکاندا دروستکراون، چەند سەدەیەک دواتر. ئایا نامەکان بە تەواوی کۆپی ڕەسەنن، کۆنترن، ئۆڕجیناڵن، یان ھەڵبەستراون، جێگەی مشتومڕە.

لە مانگی نیسان یان ئایاری ساڵی ٦١٢ی پێش زایین، لە سەرەتای ساڵی چواردەھەمی نەبوپلاسەر وەک پاشای بابل، سوپای یەکگرتووی ماد و بابل بۆ سەر نەینەوا ڕێپێوانیان کرد. سین-شار-ئیشکون ھێزەکانی کۆکردەوە بۆ ئەوەی وەستانی کۆتاییی لە پایتەختەکەیدا ھەبێت بەڵام بەھۆی قەبارەی گەورەی شارەکەوە چانسێکی کەمی ھەبوو بۆ بەرگریکردن لێی. لە مانگی حوزەیران تا مانگی ئابی ساڵی ٦١٢ پێش زایین، سوپای میدۆ-بابل پایتەختی ئاشوورییان گەمارۆدا و لە مانگی ئابدا دیوارەکان شکێنران، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە وێرانکردنێکی درێژخایەن و دڕندانە ڕووبدات. شارەکە تاڵان کرا، وێناکردنی پاشاکانی ئاشووری جەستەیان بڕاوە و دانیشتوانی تەمەن دە ساڵان بە کۆمەڵ سەربڕدراون پێش ئەوەی ھەموو شارەکە بڕووخێنرێت و بسوتێنرێت. چارەنووسی سین شار ئیشکون بە تەواوی دڵنیا نییە بەڵام بە شێوەیەکی باو قبوڵکراوە کە لە بەرگریکردن لە نەینەوادا مردووە.

سەرچاوەکان

کتێبنامە

• Ahmed، Sami Said (٢٠١٨). Southern Mesopotamia in the time of Ashurbanipal. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. ژپنک ٩٧٨-٣-١١-١٠٣٣٥٨-٧.
• Beaulieu، Paul-Alain (١٩٩٧). «The Fourth Year of Hostilities in the Land». Baghdader Mitteilungen. ٢٨: ٣٦٧–٣٩٤.
• Beaulieu، Paul-Alain (٢٠١٨). A History of Babylon, 2200 BC - AD 75. Hoboken: John Wiley & Sons. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٥١-٨٨٩٩-٩.
• Bertin، G. (١٨٩١). «Babylonian Chronology and History». Transactions of the Royal Historical Society. ٥: ١–٥٢. doi:١٠.٢٣٠٧/٣٦٧٨٠٤٥. JSTOR ٣٦٧٨٠٤٥. S2CID ١٦٤٠٨٧٦٣١.
• Brinkman، J. A. (١٩٧٣). «Sennacherib's Babylonian Problem: An Interpretation». Journal of Cuneiform Studies. ٢٥ (2): ٨٩–٩٥. doi:١٠.٢٣٠٧/١٣٥٩٤٢١. JSTOR ١٣٥٩٤٢١. S2CID ١٦٣٦٢٣٦٢٠.
• Chen، Fei (٢٠٢٠). «A List of Babylonian Kings». Study on the Synchronistic King List from Ashur. BRILL. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٣٠٩٢-١.
• Da Riva، Rocío (٢٠١٧). «The Figure of Nabopolassar in Late Achaemenid and Hellenistic Historiographic Tradition: BM 34793 and CUA 90». Journal of Near Eastern Studies. ٧٦ (1): ٧٥–٩٢. doi:١٠.١٠٨٦/٦٩٠٤٦٤. S2CID ٢٢٢٤٣٣٠٩٥.
• Frahm، Eckhart (١٩٩٩). «Kabale und Liebe: Die königliche Familie am Hof zu Ninive». Von Babylon bis Jerusalem: Die Welt der altorientalischen Königsstädte. Reiss-Museum Mannheim.
• Frahm، Eckart (٢٠١٤). «Family Matters: Psychohistorical Reflections on Sennacherib and His Times». لە Kalimi، Isaac؛ Richardson، Seth (eds.). Sennacherib at the Gates of Jerusalem: Story, History and Historiography. Leiden: Brill Publishers. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٢٦٥٦١-٥.
• Johnston، Christopher (١٨٩٩). «A Recent Interpretation of the Letter of an Assyrian Princess». Journal of the American Oriental Society. ٢٠: ٢٤٤–٢٤٩. doi:١٠.٢٣٠٧/٥٩٢٣٣٢. JSTOR ٥٩٢٣٣٢.
• Lipschits، Oled (٢٠٠٥). The Fall and Rise of Jerusalem: Judah under Babylonian Rule. Eisenbrauns. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٥٠٦-٠٩٥-٨.
• Luckenbill، Daniel David (١٩٢٧). Ancient Records of Assyria and Babylonia Volume 2: Historical Records of Assyria From Sargon to the End. University of Chicago Press.
• Melville، Sarah C. (٢٠١١). «The Last Campaign: the Assyrian Way of War and the Collapse of the Empire». لە Lee، Wayne E. (ed.). Warfare and Culture in World History. New York: New York University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٤٧-٥٢٧٨-٤.
• Myers، P. V. N. (١٩١٤). A General History for Colleges and High Schools. Boston: Ginn & Company.
• Na'aman، Nadav (١٩٩١). «Chronology and History in the Late Assyrian Empire (631—619 B.C.)». Zeitschrift für Assyriologie. ٨١ (1–2): ٢٤٣–٢٦٧. doi:١٠.١٥١٥/zava.١٩٩١.٨١.١-٢.٢٤٣. S2CID ١٥٩٧٨٥١٥٠.
• Oates، Joan (١٩٩٢). «The fall of Assyria (635–609 BC)». The Cambridge Ancient History Volume 3 Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-٣-١١-١٠٣٣٥٨-٧.
• Radner، Karen (٢٠١٩). «Last Emperor or Crown Prince Forever? Aššur-uballiṭ II of Assyria according to Archival Sources». State Archives of Assyria Studies. ٢٨: ١٣٥–١٤٢.
• Reade، J. E. (١٩٧٠). «The Accession of Sinsharishkun». Journal of Cuneiform Studies. ٢٣ (1): ١–٩. doi:١٠.٢٣٠٧/١٣٥٩٢٧٧. JSTOR ١٣٥٩٢٧٧. S2CID ١٥٩٧٦٤٤٤٧.
• Reade، J. E. (١٩٩٨). «Assyrian eponyms, kings and pretenders, 648-605 BC». Orientalia (NOVA Series). ٦٧ (2): ٢٥٥–٢٦٥. JSTOR ٤٣٠٧٦٣٩٣.
• Rowton، M. B. (١٩٥١). «Jeremiah and the Death of Josiah». Journal of Near Eastern Studies. ٢ (10): ١٢٨–١٣٠. doi:١٠.١٠٨٦/٣٧١٠٢٨. S2CID ١٦٢٣٠٨٣٢٢.
• Sack، Ronald H. (٢٠٠٤). Images of Nebuchadnezzar: The Emergence of a Legend (چاپی 2nd Revised and Expanded). Selinsgrove: Susquehanna University Press. ژپنک ١-٥٧٥٩١-٠٧٩-٩.
• Siddal، L. R. (2007). «A Re-Examination of the Title ša reši in the Neo-Assyrian period». لە Azize، Joseph؛ Weeks، Noel (eds.). Gilgames̆ and the World of Assyria: Proceedings of the Conference Held at Mandelbaum House, the University of Sydney, 21–23 July 2004. Peeters Publishers. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٤٢٩-١٨٠٢-٣.
• Tallqvist، Knut Leonard (١٩١٤). Assyrian Personal Names (PDF). Leipzig: August Pries.
• Walton، John H.؛ Matthews، Victor H.؛ Chavalas، Mark W. (٢٠١٢). The IVP Bible Background Commentary: Old Testament. InterVarsity Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٣٠٨-٦٦٠٨-٣.
• Wiseman، Donald J. (٢٠٠٣) [1991]. «Babylonia 605–539 B.C.». لە Boardman، John؛ Edwards، I. E. S.؛ Hammond، N. G. L.؛ Sollberger، E.؛ Walker، C. B. F. (eds.). The Cambridge Ancient History: III Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries B.C. (چاپی 2nd). Cambridge University Press. ژپنک ٠-٥٢١-٢٢٧١٧-٨.
• Woodall، Chris (٢٠١٨). Minor Prophets in a Major Key. Wipf and Stock Publishers. ژپنک ٩٧٨-١-٥٣٢٦-٤٢١٨-٠.
• Yildirim، Kemal (٢٠١٧). «Diplomacy in Neo-Assyrian Empire (1180-609) Diplomats in the Service of Sargon II and Tiglath-Pileser III, Kings of Assyria». International Academic Journal of Development Research. ٥ (1): ١٢٨–١٣٠.

سەرچاوەی وێبی

• «Ashurbanipal». Encyclopaedia Britannica. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
• Mark، Joshua J. (٢٠٠٩). «Ashurbanipal». World History Encyclopedia. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
• «Nahum 3:18». Bible Hub. لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
• Radner، Karen (٢٠١٣). «Royal marriage alliances and noble hostages». Assyrian empire builders. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.

بەستەری دەرەکی

• Daniel David Luckenbill's Ancient Records of Assyria and Babylonia Volume 2: Historical Records of Assyria From Sargon to the End, containing translations of Sinsharishkun's inscriptions.