سیستمی ھەڵبژاردن

سیستمی ھەڵبژاردن
لقی	state system
بەشێکە لە	دیموکراسی
لێکۆڵینەوە لەلایەن	psephology
پێڕست	comparison of electoral systems
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

سیستەمی ھەڵبژاردن کۆمەڵێک یاسا و میکانیزمە کە بۆ دیاریکردنی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردن بەکاردێت. سیستەمەکانی ھەڵبژاردن لە سیاسەتدا بۆ ھەڵبژاردنی حکوومەتەکان و ھەروەھا لە شوێنە ناسییاسییەکانی وەک بازرگانی، ڕێکخراوە سوودنەخوازەکان و ڕێکخراوە نافەرمییەکان بەکاردێن. ئەم یاسایانە حوکمی ھەموو لایەنەکانی پرۆسەی دەنگدان دەکەن: کەی ھەڵبژاردنەکان ڕوودەدەن، کێ ڕێگەی پێدراوە دەنگ بدات، کێ دەتوانێت وەک کاندید بوەستێت، ھەر دەنگدەرێک چەند دەنگ دەدات، چۆن دەنگەکان نیشانە دەکرێن و دەخرێنە ناو سندوقەوە، چۆن دەنگەکان دەژمێردرێن یان ھەڵدەسەنگێندرێن، چۆن دەنگەکان وەردەگێڕدرێن بۆ ئەنجامی ھەڵبژاردن (کورسییەکان)، سنوورەکانی خەرجییەکانی بانگەشە، و ھۆکارەکانی تر کە کار دەکەنە سەر پرۆسەکە. ھەڵبژاردنە سیاسییەکان بەپێی دەستوور یان یاساکانی ھەڵبژاردن پێناسە دەکرێن، بە شێوەیەکی ئاسایی لەلایەن کۆمسیۆنەکانی ھەڵبژاردنەوە بەڕێوەدەبرێن، و دەکرێت یەک یان چەند سیستەمێکی ھەڵبژاردن بۆ پلە و پۆستە جیاوازەکان بەکاربھێنن.

ھەندێک سیستەمی ھەڵبژاردن یەک براوە بۆ پۆستێک ھەڵدەبژێرن، وەک سەرۆک وەزیران، سەرۆک یان پارێزگار، لەکاتێکدا ھەندێکی تر چەند براوەیەک ھەڵدەبژێرن، وەک ئەندامانی پەرلەمان یان دەستەی بەڕێوەبەران. لە کاتی ھەڵبژاردنی یاسادانانێکدا، ناوچەکان دەکرێت دابەش بکرێن بۆ بازنەکانی ھەڵبژاردن بە یەک یان چەند نوێنەرێک یان دەنگدەران دەتوانن نوێنەرەکان وەک یەک یەکەی تاقانە ھەڵبژێرن. دەنگدەران دەتوانن ڕاستەوخۆ دەنگ بە کاندیدێکی تاکەکەس بدەن یان بۆ لیستێکی کاندیدەکان کە لەلایەن پارتێکی سیاسی یان ھاوپەیمانییەکەوە پێشنیار کراوە. زۆر گۆڕانکاری لە سیستەمەکانی ھەڵبژاردندا ھەیە.

لێکۆڵینەوەی بیرکارییانە و نۆرماتیڤی یاساکانی دەنگدان دەکەوێتە ژێر لقەکانی ئابوورناسی کە پێی دەوترێت ھەڵبژاردنی کۆمەڵایەتی و دیزاینی میکانیزم، بەڵام پرسیارەکە ھەروەھا بەشداریی بەرچاوی لەلایەن زانایانی سیاسی، فەیلەسووفە شیکارخوازەکان، زانایانی کۆمپیوتەر، و بیرکاریزانانەوە لێکەوتووەتەوە. ئەم بوارە چەندین ئەنجامی سەرەکیی بەرھەمھێناوە، لەوانە تیۆریی مەحاڵبوونی ئارۆ (کە نیشانی دەدات دەنگدانی پلەبەندی ناتوانێت کاریگەریی تێکدەر لابدات) و تیۆریی گیبارد (کە نیشانی دەدات مەحاڵە سیستمێکی دەنگدانی ڕاستەوخۆ دیزاین بکرێت، واتا سیستمێک کە تێیدا ھەمیشە بۆ دەنگدەرێکی ستراتیژی ڕوون بێت کە کام دەنگە بدات).