سوکرێ
سوکرێ
Sukri, Chuquisaca, Charcas | |
|---|---|
 ئاڵا .png) مۆر | |
| ناسناو(ەکان): La Ciudad de los cuatro Nombres(شاری چوار ناوەکە) Ciudad Blanca de América (شاری سپی ئەمریکا) Ilustre Ciudad (شاری بەشکۆ) | |
| دروشم(ەکان): Aqui nació la Libertad(«ئازادی لێرە لەدایک بوو») | |
| ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Location_map لە ڕیزی 522:Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/Bolivia" does not exist. | |
| پۆتانەکان: 19°02′51″S 65°15′36″W / 19.04750°S 65.26000°Wپۆتانەکان: 19°02′51″S 65°15′36″W / 19.04750°S 65.26000°W | |
| وڵات | بۆلیڤیا |
| بەش | بەشی چوکیساکا |
| پارێزگا | پارێزگای ئۆرۆپێزا |
| دامەزرێنراوە | ١٥٣٨
|
| دامەزرێنەر | پێدرۆ ئانزوورێس وەک لا پلاتا |
| ھاوناو | ئانتۆنیۆ خۆسێ دی سوکرێ |
| دەسەڵات | |
| • جۆر | حکوومەتی خۆسەری شارەوانی |
| • سەرۆکی شارەوانی | فاتیما ئێلڤا تاردۆ کیرۆگا |
| ڕووبەر | |
| • سەرجەم | ١٧٦٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٦٨٣ میلی چوارگۆشە) |
| بەرزایی | ٢٧٩٠ مەتر (٩٬١٥٠ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (سەرژمێریی ٢٠٢٤) | |
| • سەرجەم | ٢٩٦،١٢٥ |
| • پلە | شەشەم |
| سەرناوی دانیشتوو | Capitalino (a) Sucrense |
| ناوچەی کاتی | UTC−٠٤:٠٠ (BOT) |
| کۆدی ناوچە | (+٥٩١) ٤ |
| کەشواھەوا | Cwb |
| وێبگە | www |
| Official name | شاری مێژوویی سوکرێ |
| Criteria | Cultural: iv |
| Reference | 566 |
| Inscription | 1991 (15یەم session) |
سوکرێ (گۆکردن بە ئیسپانی: [ˈsukɾe]) بە فەرمی La Ilustre y Heroica Sucre «سوکرێی بەشکۆ و قارەمان»[١] پایتەختی یاساییی بۆلیڤیایە،[٢] پایتەختی بەشی چوکیساکا و شەشەم پڕدانیشتووانترین شاری بۆلیڤیایە. سوکرێ کە لە بەشی باشووری ناوەڕاستی وڵاتەکەدا ھەڵکەوتووە، لە بەرزیی ٢٬٧٩٠ مەتر (٩٬١٥٠ پێ)دایە، ئەمەش دەیکات بە دووەم بەرزترین پایتەخت لە جیھاندا دوای کیتۆ.[ئ] ئەم بەرزییە تاڕادەیەک زۆرە کەشواھەوایەکی کوێستانیی نیمچەگەرمێن دەبەخشێت بە شارەکە بە پلەی گەرمی فێنک لە بەدرێژایی ساڵ. لە ماوەی سەدەکاندا، شارەکە چەندین ناوی جیاوازی لێنراوە، لەوانە لا پلاتا، چارکاس، و چوکیساکا.[٣] ئەمڕۆ، ناوچەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە بنەچەی گەلی کێچوایە، لەگەڵ ھەندێک کۆمەڵگە و کاریگەرییەکانی گەلی ئایمارا.
سوکرێ گرنگییەکی نیشتمانیی گەورەی ھەیە و ناوەندێکی پەروەردەیی و حکوومییە، ھەروەھا شوێنی دادگای باڵای دادوەریی بۆلیڤیایە. کەشواھەوا خۆشەکەی و کەمیی ڕێژەی تاوان[٤] شارەکەیان لە نێوان بیانییەکان و بۆلیڤییەکاندا بە ھەمان شێوە دڵخواز کردووە.[٥] جێی سەرنجە، سوکرێ یەکێک لە باشترین پارێزراوترین ناوەندە مێژووییەکانی شارە ئیسپانییە داگیرگە و کۆمارییەکان لە نیوەگۆی ڕۆژاوادا لەخۆدەگرێت - ھاوشێوەی شارەکانی وەک کوزکۆ و کیتۆ. ئەم کەلەپوورە تەلارسازییە و مێژووە ھەزاران ساڵەی ناوچەی چارکاس بووەتە ھۆی دەستنیشانکردنی سوکرێ وەک شوێنەواری کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ. شارەکە لە مێژووی بۆلیڤیادا شوێنێکی گرنگی ھەبووە لەوەی کە ناوەندێکی گرنگ بووە لە Real Audencia de Charcas، و دواتر وەک یەکەم پایتەختی بۆلیڤیا پێش دابەزینی گرنگیی زیو وەک کاڵایەکی کانزایی نێونەتەوەیی. ھەندێک گرژیی ناوچەیی بەھۆی گواستنەوە مێژووییەکەی ئەرکەکانی پایتەخت بۆ لا پاز ماوەتەوە، و تەنانەت ئەمڕۆش ئەم بابەتە ڕۆڵێکی گرنگ لە کولتووری ناوخۆیی و ئایدۆلۆژیای ڕامیاریدا دەگێڕێت.
مێژوو
[دەستکاری]بەر لە داگیرکاریی ئیسپانی، سوکرێ شارۆچکەیەکی ئینکا بوو بە ناوی چووکویساکا،[٦] ناوێک کە تا ئەمڕۆش وەک ناوێکی جێگرەوە بۆ شارەکە ماوەتەوە. ناوی «چووکویساکا» پێدەچێت لە وشە کێچواکانی «چووقی»، بە واتای «کانزای گرانبەھا» یان «زیو»، و «شاقا» یان «ساقا»، بە واتای «زۆری»، «کۆمەڵێک»، یان «کۆمەڵە شتێکی بچووک» وەرگیرابێت،[٧] کە بەم شێوەیە وەردەگێڕدرێتە سەر «کۆمەڵێک کانزای گرانبەھا» یان «کۆمەڵێک زیو».
چووکویساکا پایتەختی پارێزگای وامانیی چارکا بوو، کە دوای ئەوەی تۆپا ئینکا یووپانکی شانشینی ئایمارای داگیر کرد کە لە بنەڕەتدا ناوچەکەیان ئاوەدان کردبووەوە و زمانی کێچوای بەسەریاندا سەپاند، دامەزرا.[٨] بەپێی گوتەی ئینکا گارسێلاسۆ دێ لا ڤێگا، فەرمانڕەوای ئینکا لە کاتی مانەوەی لە چارکا پێشوازی لە باڵیۆزانی شانشینی تووکمان (تووکومان) کردووە.[٩] بەھۆی پاشخانی جەنگاوەریانەوە، چارکاکان لە ئەرکە جۆراوجۆرەکانی دەوڵەت بەدەر کران و زۆریان وەک سەرباز خزمەتیان دەکرد،[١٠] کە ژمارەیەکی زۆریان لەلایەن واینا قاپاکەوە بۆ ھەڵمەتەکانی باکوور کۆ کرانەوە. لە کاتی جەنگەکانی واینا قاپاک لە ئیکوادۆری ئێستادا، چێریگوانییەکانی ئاخێوەری گوارانی لە پاراگوایەوە ھێرشیان کردە سەر سنووری چارکاس، کە لەلایەن گرووپێک لە گەڕیدە ئەورووپییەکانەوە یارمەتی دەدران. ھەرچەندە چێریگوانییەکان لەلایەن ئەو فەرماندەیانەی واینا قاپاک لە کیتۆوە ناردبوونی تێک شکێنران،[١١] بەڵام پێدەچێت کونسکیستادۆری پورتوگالی ئالێکسۆ گارسیا یەکەم ئەورووپی بێت کە لە ساڵی ١٥٢٥دا پەیوەندی لەگەڵ چارکاس کردبێت.
ھەرچەندە خاکەکانی ئینکا لە باشووری کوسکۆ بۆ کونسکیستادۆر دیێگۆ دێ ئەلماگرۆ تەرخان کرابوون، بەڵام ھیچ تۆمارێک نییە کە ئەو سەردانی چووکویساکا و خاکی چارکاسی کردبێت لە کاتی گەشتەکەیدا بۆ کۆلاسووێیۆ لە ١٥٣٥. دوای کوژرانی ئەلماگرۆ لە ساڵی ١٥٣٨، فرانسیسکۆ پیزارۆ براکانی گۆنزالۆ پیزارۆ و ھێرناندۆ پیزارۆی نارد بۆ چارکاس بۆ داواکردنی ناوچەکە. ھێرناندۆ پیزارۆ لەگەڵ ئیمپراتۆر پاوڵوو ئینکا گەشتیان کرد بۆ چووکویساکا. لە کاتی سەردانەکەیاندا، چاویان بە کۆنسارا کەوت، کە گەورەی سەرەکی ناوچەی چارکاس بوو. کۆنسارا زانیاری گرنگی لەبارەی سەرچاوەکانی چارکا دابین کرد، لەوانە کانگاکانی زیو لە پۆرکۆ، کانگاکانی زێڕ لە چیوتا مارکا، کانگاکانی مس لە ئایتاکارا، و کانگاکانی تەنەکە لە چایانتا.[٦] نشینگەکە بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن دیێگۆ مێندێزەوە داگیر کرا، لەژێر فەرمانی دیێگۆ دێ ئەلماگرۆ ٢، لە کاتی ڕاپەڕینی ئەلماگرۆی دووەم دژی پیزارۆ و حکوومەتی ئیسپانیا.[١٢]
دامەزراندنی ئیسپانیی سوکرێ لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٥٣٨ لەژێر ناوی «سیوداد دێ لا پلاتا دێ لا نویڤا تۆلێدۆ» (شاری زیوی تۆلێدۆی نوێ) لەلایەن پێدرۆ ئانزوورێس، مارکێزی کامپۆ ڕێدۆندۆ ڕووی دا. لە ساڵی ١٥٥٩دا، پاشای ئیسپانیا فیلیپی دووەم «ئۆدیێنسیا دێ چارکاس»ی لە لا پلاتا دامەزراند کە دەسەڵاتی بەسەر ناوچەیەکدا ھەبوو کە پاراگوای، باشووری ڕۆژھەڵاتی پێروو، باکووری چیلی و ئەرژەنتین، و بەشێکی زۆری بۆلیڤیای ئێستا دەگرێتەوە. «ئۆدیێنسیا دێ چارکاس» بەشێک بوو لە جێگری پاشایەتی پێروو تا ساڵی ١٧٧٦، کاتێک گوازرایەوە بۆ جێگری پاشایەتی ڕیۆ دێ لا پلاتای نوێی دامەزراو. لە ساڵی ١٦٠١دا دێری ڕێکۆلێتا لەلایەن فرانسیسکۆیییەکانەوە دامەزرا. لە ساڵی ١٦٠٩دا، پلەی ئەسقەفایەتی لە شارەکەدا دامەزرا. لە ساڵی ١٦٢٤دا زانکۆی سانت فرانسیس خاڤیێری چووکویساکا دامەزرا.
شارەکە لە سەردەمی داگیرکارییدا زۆر شێوازێکی ئیسپانی ھەبوو، شەقامە تەسکەکانی ناوەندی شارەکە بە شێوەی تۆڕ ڕێک خراون، کە ڕەنگدانەوەی کولتووری ئەندەلوسییە کە لە تەلارسازیی خانووە گەورەکانی شارەکە و چەندین خانەقا و کڵێسادا بەرجەستە بووە. سوکرێ وەک مەکۆی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆمانی لە بۆلیڤیا ماوەتەوە، و دیمەنێکی باو ئەندامانی ڕێبازە ئایینییەکانە کە جلی نەریتییان پۆشیوە. بۆ بەشێکی زۆری مێژووی داگیرکارییەکەی، کەشووھەوای مامناوەندی سوکرێ لەلایەن پاشایەتی ئیسپانیا و خێزانە دەوڵەمەندەکانی بەشدار لە بازرگانی زیو کە لە پۆتۆسییەوە دەھاتن، پەسەند بوو. زانکۆی سوکرێ (زانکۆی گەورەی پاشایی و پۆنتیفیکاڵی سانت فرانسیس خاڤیێری چووکویساکا) یەکێکە لە کۆنترین زانکۆکانی جیھانی نوێ.
لە ٢٥ی ئایاری ١٨٠٩دا، بزووتنەوەی سەربەخۆیی بۆلیڤیا بە لێدانی زەنگی باسیلیکای سانت فرانسیسکۆ دەستی پێ کرد. ئەم زەنگە تا ئاستی شکان لێ درا، بەڵام تا ئەمڕۆش دەتوانرێت لە باسیلیکاکەدا بدۆزرێتەوە: یەکێکە لە گرانبەھاترین شوێنەوارەکانی شارەکە. تا سەدەی ١٩ھەم، لا پلاتا ناوەندی دادوەری، ئایینی و کولتووری ناوچەکە بوو. لە تەممووزی ١٨٢٦دا وەک پایتەختی کاتیی پێرووی سەرووی نوێی سەربەخۆ (دواتر بۆلیڤیا) ڕاگەیەندرا.[١٤] لە ١٢ی تەممووزی ١٨٣٩دا، سەرۆک خۆسێ میگێل دێ ڤێلاسکۆ یاسایەکی ڕای گەیاند کە شارەکەی وەک پایتەختی بۆلیڤیا ناو برد، و ناوەکەی گۆڕی بۆ ڕێزلێنان لە ڕابەری شۆڕشگێڕ ئەنتۆنیۆ خۆسێ دێ سوکرێ.[١٤] دوای داکشانی ئابووریی پۆتۆسی و پیشەسازی زیوەکەی، مەکۆی حکوومەتی بۆلیڤیا لە ساڵی ١٨٩٨دا لە سوکرێیەوە بۆ لا پاز گوازرایەوە. زۆر کەس دەڵێن سوکرێ شوێنی دەستپێکردنی بزووتنەوەی سەربەخۆیی ئەمریکای لاتین بوو دژی ئیسپانیا. لەو ڕوانگەیەوە، بۆلیڤیا دوایین خاکی ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانیا بوو لە ئەمریکای باشوور کە سەربەخۆیی خۆی لە ساڵی ١٨٢٥دا بەدەست ھێنا. لە ساڵی ١٩٩١دا، سوکرێ بوو بە شوێنەوارێکی کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Bolivia: Ley de 18 de junio de 1843». LexiVox (بە ئیسپانی). لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Gade، Daniel W. (١٩٧٠). «Spatial Displacement of Latin American Seats of Government: From Sucre to La Paz as the National Capital of Bolivia». Revista Geográfica (73): ٤٣–٥٧. ISSN ٠٠٣١-٠٥٨١. JSTOR ٤٠٩٩٢٠٨٦.
- ↑ «Sucre: Bolivia's Jewel of Colonial Grandeur & Architectural Fusion | LAC Geo». lacgeo.com. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Sucre, Bolivia: Safe Or Not? | ShunCulture». shunculture.com. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ onebagofdreams (٤ی نیسانی ٢٠٢٣). «Sucre, Bolivia: The Ultimate Travel Guide to Exploring the City's Hidden Gems and Local Favorites». One Bag of Dreams (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- 1 2 Platt، Tristán (٢٠٠٦). Qaraqara-Charka: mallku, inka y rey en la provincia de Charcas (siglos XV-XVII) : historia antropológica de una confederación aymara (بە ئیسپانی). Plural editores. ژپنک ٩٧٨-٩٩٩٥٤-١-٣٦٧-٥.
Y luego desde el dicho pueblo de Auquimarca fue el dicho Hernando Pizarro y los demás capitanes y soldados de Vuestra Majestad, juntamente con el Inca Paullo, hacia Chuquisaca, a donde es ahora la ciudad de La Plata. [...] Y asímismo les honró a los demás caciques de toda esta provincia de los Charcas, por ser los primeros que habían venido a la obediencia de Vuestra Majestad los naturales de los Charcas.
- ↑ Romero، Francisco Carranza (٩ی ئابی ٢٠٢٤). Diccionario Quechua Ancashino - Castellano (بە ئیسپانی). BOD GmbH DE. ژپنک ٩٧٨-٨٤-٨٤٨٩-٠٩٨-٠.
shaqa 1. s.: montón de cosas pequeñas (granos, piojos), cascajo. 2. adj.: amontonado, montón de, cascajoso, shaqa maki: mano con muchas verrugas, shaqa rumi: montón de piedras chicas, cascajo, shaqa naani: camino cascajoso
- ↑ Ellefsen، Bernardo (١٩٧٨). «La dominación Incaica en Cochabamba». Bulletin de l'Institut Français d'Études Andines. ٧ (1): ٧٣–٨٦. doi:١٠.٣٤٠٦/bifea.١٩٧٨.١٥٠٠.
- ↑ Berberián، Eduardo E.؛ Raffino، Rodolfo A. (١٩٩١). Culturas indígenas de los Andes Meridionales (بە ئیسپانی). Alhambra. ژپنک ٩٧٨-٨٤-٢٠٥-٢٠٤٩-٠.
Estando el Inca en la Provincia de Charca, vinieron Embaxadores del reino llamado Tucman, que los Españoles llaman Tucumán, que está docientas leguas de los Charcas, al sueste...
- ↑ «Tras la huella del Inka en Chile - Memoria Chilena». Memoria Chilena: Portal (بە ئیسپانی). لە ١٩ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
Un segundo paso fue privilegiar a un grupo sometido como los Charca, una sociedad aymara parlante que recibió el honor de ser excluida de todos sus trabajos y deberes con el Estado para servir como soldados del Inka.
- ↑ Saignes، Thierry (٢٠٠٧). Historia del pueblo Chiriguano (بە ئیسپانی). Plural editores. ژپنک ٩٧٨-٩٩٩٥٤-١-٠٦٧-٤.
En todo caso, Huayna Capac, muy preocupado, envió desde Quito a su mejor capitán, Yasca, quien volvió al Cuzco with an ejército...
- ↑ Baldivieso، Valentín Abecia (١٩٣٩). ... Historia de Chuquisaca (بە ئیسپانی). Editorial Charcas.
Almagro se en caminó al Cuzco, de donde mandó a la villa de La Plata a Diego-Méndez con algunos caballos e infantes para subordinarla a su gobierno. Las autoridades no pudieron resistir y tuvieron de fugar, habiendo sido capturados Antonio Alvarez y Luis Villanueva, y la ciudad se sometió a Méndez, sacó mucho oro que los vecinos huidos habían dejado oculto en poder de los indios, después pasó a Porco, de donde sacó 60,000 pesos...
- ↑ Guamán Poma (١٦١٥). Guaman Poma, Nueva corónica y buen gobierno (1615). لاپەڕە ١٠٦٩ – لەڕێگەی Royal Library, Denmark website.
- 1 2 Sucre.، Sociedad Geográfica (١٩٠٣). Diccionario geográfico del Departamento de Chuquisaca: contiene datos geográficos, históricos y estadisticos. Impr. "Bolívar" de M. Pizarro. لاپەڕە ٢٩٦–٩٧.
- ↑ ئەگەر لا پاز بژمێردرێت، ئەوا سوکرێ لە پلەی سێیەمدا دەبێت دوای کیتۆ
<ref> بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="kurdish-alpha"/> نەدۆزرایەوە