بۆ ناوەڕۆک بازبدە

سوریانییەکان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
  • سوریانییەکان
  • ܣܽܘܪ̈ܝܳܝܶܐ
  • Sūryōyē
Flag of the Syriac-Arameans
ناوچەکان بە ژمارەی دانیشتووانی بەرچاو
خاکی نیشتمان
 تورکیا25,000[١]
 سووریا300,000[٢]
 عێراق139,581[٣]
تاراوگەجیاواز
 سوێد150,000[٤][٥]
 ئەڵمانیا120,000[٦][٧]
 ویلایەتە یەکگرتووەکان106,000[٨][٩]
 ھۆلەند30,000[١٠]
 لوبنان25,000[١١]
 بەلجیکا15,000[١٢]
 ئیسرائیل15,000[١٣]
ئایین
بە زۆری مەسیحیەتی سوریانی
زۆرینە ئۆرسۆدۆکسی سوریانی
کەمینەیەکی بچووک پرۆتێستانت | ئیسلامی سوننە

سوریانییەکان (بە سوریانی: ܣܽܘܪ̈ܝܳܝܶܐ/ܐܳܪ̈ܳܡܳܝܶܐ، بە لاتینی: Suryoye/Oromoye)، کە زۆرجار بە ئارامییەکان یان سوریانی-ئارامییەکان ناودەبرێن،[١٤][١٥] کەمینەیەکی نەتەوەیین کە خەڵکی ڕەسەنی مێزۆپۆتامیا و شامن (لیڤانت)،[١٦][١٧][١٨][١٩][٢٠][٢١] و یەکێک لە ناوەندە مێژووییەکان و دیارترین شوێنی بنەڕەتییان توور عەبدینە، ناوچەیەک لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیای ئێستا.[٢٢][٢٣] ئارامییەکان دوای گۆڕینی ئایینیان بۆ مەسیحییەت گۆڕانکارییان لە ناوی خۆیاندا کرد؛ ئەوان دەستیان کرد بە ناساندنی خۆیان وەک سوریانی بۆ ئەوەی خۆیان لە باوباپیران و پەیوەندییە بتپەرستەکان جیا بکەنەوە.[٢٤][٢٥][٢٦]

سوریانییەکان بە زمانی ئارامی دەدوێن، کە شێوەزارەکانی دابەش دەبن بەسەر سێ جۆری سەرەکیدا: توورۆیۆ، کە باوترینە، و سوورێت، کە شێوەیەکن لە ئارامیی نوێ (نیۆ-ئارامی)، و سوریانیی کلاسیک ("کتۆبۆنۆیۆ")، کە زمانێکی ئارامیی ناوەڕاستی ئاینییە (لیتروژی).[٢٧][٢٨][١٥] نزیکەی ھەموو ئەو سوریانیانەی لە توور عەبدین ماونەتەوە، ھەروەھا ھەندێک لەوانەی کۆچیان کردووە بۆ ئەستەمبوڵ، بەردەوامن لە قسەکردن بە توورۆیۆ، کە پێی دەڵێن "سوریۆیۆ"، "توورۆیۆ"، یان "سوورایێت" (سوریانی). زۆرێک لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و تاراوگە (دیاسپۆرا) ھەروەھا کار دەکەن بۆ پاراستنی زمانەکە و گواستنەوەی بۆ منداڵەکانیان.[٢٩][٣٠]

سوریانی-ئارامییەکان،[ئ] ھەرچەندە کاریگەری بەعەرەبکردنیان لەسەر بووە، توانیویانە ناسنامەی خۆیان بپارێزن. لەکاتێکدا زۆرێکیان عەرەبییان لە ژیانی ڕۆژانەدا پەیرەو کردووە، کۆمەڵگە گوندنشینەکان لە ناوچەکانی وەک توور عەبدین بەردەوام بوون لە قسەکردن بە شێوەزارەکانی ئارامیی نوێ، و سوریانیی کلاسیک وەک زمانێکی ئاینی و وێژەیی (ئەدەبی) مایەوە. ئەوانەی بوون بە موسڵمان بە خێرایی بەعەرەب کران، و لە ئەنجامدا، ھیچ کۆمەڵگەیەکی سوریانیی موسڵمان بوونی نییە.[٣١]

سوریانییەکان مەسیحین و بە پلەی یەکەم سەر بە باوەڕی ئۆرسۆدۆکسی سوریانین، کە ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵگە مەسیحییە سەرەتایییەکان لە توور عەبدین. ئەم ناوچەیە بەشێکە لە پارێزگای مێردینی مۆدێرن و بە نیشتمانی ڕۆحیی ئۆرسۆدۆکسە سوریانییەکان دادەنرێت، کە لە مێژوودا ڕکابەری کڵێساکانی ڕێوڕەسمی سوریانیی ڕۆژھەڵات بوون.[٣٢][٣٣]

بەھۆی سەدەکان لە چەوساندنەوە و ناسەقامگیری لە نیشتمانی باوباپیرانیان، زۆربەی سوریانییەکان ئێستا لە کۆمەڵگەکانی تاراوگە (دیاسپۆرا) لە سەرانسەری جیھاندا دەژین، بەتایبەتی لە ئەورووپا.[٣٤] شەپۆلەکانی کۆچی بەزۆر بەھۆی چەوساندنەوەی ئایینی و توندوتیژییەوە بووە، لەوانە کوشتارەکانی حەمیدیە، سەیفۆ، و لەم دواییانەشدا، سەرهەڵدانی داعش. ئەم ڕووداوانە بە شێوەیەکی بەرچاو ژمارەی دانیشتووانی سوریانییان لە ڕۆژھەڵاتی نزیک کەم کردەوە و زۆرێکیانی ناچار کرد لە دەرەوەی وڵات ژیانێکی نوێ دەست پێ بکەن.[٣٥]

تێبینییەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ سوریانی-ئارامی ئاماژەیە بۆ لقێکی گەلی ئارامی کە ئایینی مەسیحییان قبوڵ کرد، بنەچەی نەتەوەیی ئارامیی خۆیان پاراست و لە ھەمان کاتدا ناسنامەیەکی ئایینی و ئەدەبیی جیاوازیان پێکھێنا کە ڕەگی لە نەریتی سوریانیدا ھەیە. لە بەرامبەردا، ئارامی ئاماژەیە بۆ گرووپە نەتەوەیییە فراوانەکە، بەبێ ڕەچاوکردنی ئینتیمای ئایینی یان بەستێنی مێژوویی.

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ TRT World (٥ی ئابی ٢٠١٩). «Turkish minorities feel upbeat with Republic era's first Syriac church». TRT World. لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  2. ↑ Independent Türkçe (٢٧ی شوباتی ٢٠٢٤). «Süryanice Suriye'de varlık mücadelesi veriyor». Independent Türkçe. لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  3. ↑ «Population Estimates». Shlama Foundation. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  4. ↑ «Edessaskolan: The first and only Syriac school in Europe, the pride of the Syriac European diaspora». SyriacPress. ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  5. ↑ «Statministerns folkmordsbesked kan avgöra kommunvalet – underskatta inte frågan». SVT Nyheter (بە سویدی). ٩ی ئایاری ٢٠١٨. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  6. ↑ «Aramäisch – die Sprache Jesu in Deutschland». DW (بە ئەڵمانی). ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  7. ↑ «Bürgermeister aus Südanatolien: Aramäer will Geflüchtete von der Rückkehr überzeugen – doch dafür müsste er einreisen dürfen». krzbb.de (بە ئەڵمانی). ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  8. ↑ «ACS Demographic and Housing Estimates: Table B04006 – People Reporting Ancestry». United States Census Bureau. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  9. ↑ «Assyrian/Chaldean/Syriac Ancestry by State». Statimetric. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  10. ↑ «Arameeërs in Nederland». Aramese Federatie Nederland (بە هۆڵەندی). ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  11. ↑ «السريان في لبنان… حضور قديم ومستقبل مجهول». Elaph (بە عەرەبی). ٢ی تەممووزی ٢٠٠١. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  12. ↑ «Jette: Ils sont entre dix et quinze mille à vivre en Belgique». Le Soir (بە فەرەنسی). ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣. لە ٤ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  13. ↑ «Aramean Christians, Israel, and Gaza: An interview with Shadi Khalloul». The Catholic World Report. ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٤. لە ٦ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  14. ↑ The Gorgias encyclopedic dictionary of the Syriac heritage. Internet Archive. Piscataway, NJ: Gorgias Press. ٢٠١١. لاپەڕە ٣١. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٣٣-٧١٤-٨.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ئەوانی تر (بەستەر)
  15. 1 2 Marshall، Paul A. (٢٠١٣). Persecuted : the global assault on Christians. Internet Archive. Nashville : Thomas Nelson. لاپەڕە ١٣٨. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٠٢-٠٤٤١-٠. In a meeting with USCIRF in February 2011, the Syriac Orthodox metropolitan Yusuf Cetin verified that his community has only one church in Istanbul, where almost 90 percent of Turkey's twenty thousand Syriacs now live, having been driven by violence from their ancestral areas in the southeast. Also known as Arameans, the Syriacs still speak Aramaic, the language of Jesus.
  16. ↑ «Persecution of Aramean Christians» (بە English). epp group European Parliament. لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  17. ↑ «1st Aramean Young Leadership Programme: The Road to the Future» (بە English). European Youth Centre Strasbourg. لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  18. ↑ Kadari-Ovadia، Shira. «Israeli Court Rules That Aramean Minority Can Choose Jewish or Arab Education» (بە English). لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  19. ↑ «The human rights situation of the Aramean Christians in Turkey and Iraq» (PDF) (بە English). لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  20. ↑ Omtzigt، Pieter؛ Tozman، Markus K.؛ Tyndall، Andrea (٢٠١٢). The Slow Disappearance of the Syriacs from Turkey and of the Grounds of the Mor Gabriel Monastery (بە ئینگلیزی). LIT Verlag Münster. لاپەڕە ٥٧. ژپنک ٩٧٨-٣-٦٤٣-٩٠٢٦٨-٩.
  21. ↑ «Protection of ArameanSyriac Christians» (بە English). ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥. لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە. "Turkey's Native Aramean People: The Case of an Unrecognized Minority"{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  22. ↑ Speliopoulos، Elke B. (٢٠٢٢). «A Home for the 'Wandering Aramean' – In Germany?». Religions 2022, 13(12), 1176. ١٣ (12): ٣. doi:١٠.٣٣٩٠/rel١٣١٢١١٧٦.
  23. ↑ Akopian، Arman (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠). «The Syriacs of Kharberd (Kharput) on the eve of the 1915 Genocide». Hugoye: Journal of Syriac Studies, Vol. 23.2.
  24. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری :302 نەدراوە
  25. ↑ Duval، Rubens (١٩٠٠). La littérature Syriaque (بە french). Princeton Theological Seminary Library. Paris : V. Lecoffre. لاپەڕە ٤.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  26. ↑ «Introduction to Aramean and Syriac Studies». Gorgias Press LLC (بە ئینگلیزی). لاپەڕە ١٦٦–١٦٧. لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  27. ↑ Werner، Arnold. «osnaDocs: IMIS-Beiträge Heft 26 – Themenheft: Sprache und Migration». osnadocs.ub.uni-osnabrueck.de. لاپەڕە ٧٧. لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  28. ↑ Kiraz، George A. «Kthobonoyo Syriac». e-GEDSH.
  29. ↑ «Introduction to Aramean and Syriac Studies». Gorgias Press LLC (بە ئینگلیزی). لاپەڕە ٤٢٨–٤٢٩, ٤٥٠. لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  30. ↑ Wozniak-Bobinska، Marta (٢٠٢٠). Modern Assyrian/Syriac Diaspora in Sweden. لاپەڕە ١٦٩.
  31. ↑ «Introduction to Aramean and Syriac Studies». Gorgias Press LLC (بە ئینگلیزی). لاپەڕە ٣١٠–٣١١. لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  32. ↑ Elke B Speliopoulos، PhD (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢). «A Home for the "Wandering Aramean" – in Germany?». Religions 2022, 13(12), 1176: ٣.
  33. ↑ Becker، Adam H. (٢٠١٥). Revival and Awakening: American Evangelical Missionaries in Iran and the Origins of Assyrian Nationalism (بە ئینگلیزی). University of Chicago Press. لاپەڕە ٤٤. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٢٦-١٤٥٤٥-٧.
  34. ↑ Woźniak-Bobińska، Marta (٢٠٢٠). Modern Assyrian/Syriac Diaspora in Sweden. لاپەڕە ٩٦.
  35. ↑ Elke B Speliopoulos، PhD (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢). «A Home for the "Wandering Aramean" – in Germany?». Religions 2022, 13, 1176: ٥. The situation continued to escalate, despite all efforts to return to peace. These massacres are still only partially recognized and were a driver of immigration to Western Europe, leading to today's diaspora communities.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=سوریانییەکان&oldid=1561614»