سندۆرێ

سندۆرێ
وڵات	عێراق
دابەشکاریی کارگێڕی	عێراق
پۆتانی شوێن	٣٦°٥٥′٠″N ٤٣°٤′٠″E
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

سندۆرێ (بە عیبری: סונדור)، گوندێک بوو لە ھەرێمی کوردستان دەکەوێتە نزیکەی ٧٠ میل لە باکووری مووسڵ نزیک دھۆک، لەسەر ڕێگای ئامێدی. لە بنەڕەتدا گوندێکی مێژوویی مەسیحی بووە، بەڵام دواتر بووەتە شارۆچکەیەکی کشتووکاڵی کە جوولەکەکانی کورد تێدا نیشتەجێن.

مێژوو

لە سەردەمە کۆنەکاندا، مەسیحییەکان نیشتەجێی گوندەکە بوون، پاشان دوای ئەوەی ئەوان جێیان ھێشت، کورد و جوولەکەکان تێیدا نیشتەجێ بوون.

لە ساڵی ١٨٤٩، سندۆرێ وەک گوندێکی فراوان وەسف کراوە کە زیاتر لە ١٠٠ خێزانی جوولەکەی تێدابووە، لەگەڵ بوونی چەند خێزانێکی کورد. لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، گوندەکە بە تەواوی بووە جوولەکەنشین. ھەموو زەوییەکانی گوندەکە موڵکی جوولەکەکان بوو کە کاریان لە کێڵگە و ڕەزەکاندا دەکرد و ھەرمێ، قۆخ، ھەنار و سێویان دەچاند.

لە ساڵی ١٩٣٣، نزیکەی ٦٠ خێزانی جوولەکە لەوێ بوون. لە ساڵی ١٩٣٤، بن تسیۆن ئیسرائیلی بۆی دەرکەوت کە ژمارەی دانیشتووان گەیشتووەتە ٨٠٠ کەس و نووسیوویەتی «سندۆرێ دەوڵەتێکی تایبەت بە خۆیەتی، ئەمە گوندێکی جوولەکەیە، کۆمارێکی جوولەکەیی خاوەن ئۆتۆنۆمییە.» لە ساڵی ١٩٣٥، واڵتەر شوارتز سەردانی گوندەکەی کرد و ڕاپۆرتێکی وردی پێشکەش کرد. ئاماژەی بەوە کرد کە تەنھا جوولەکەی تێدا نیشتەجێیە، و زەوییەکان و ڕەزەکان لە بارودۆخێکی باشدان و بەرھەمی باشیان ھەیە.

مۆردەخای زاکن، کە لێکۆڵینەوەی لە مێژووی جوولەکەکانی کورد لە سەدەکانی پێشوودا کردووە، ھۆکاری جیاوازیی ڕاپۆرتەکانی دەربارەی گوندی سندۆرێ ڕوون کردەوە، کە ھەندێکیان گوندەکەیان وەک تەواو جوولەکەنشین وەسف کردووە، لەکاتێکدا ھەندێکی تر باسیان لە بوونی کوردی موسڵمان کردووە کە لە پەراوێزی گوندەکەدا ژیاون. وا دیارە ئەو کوردانەی کە لە ڕۆژی شەممەدا کاریان دەکرد، جوولەکەکانیان بێزار کردووە، بۆیە دانیشتووە جوولەکەکان داوایان لە دادوەرێکی مووسڵ کردووە فەرمان بە کوردەکان بکات لە گوندەکە بچنە دەرەوە. کوردەکان ڕازی بوون، بەڵام دەبوو جوولەکەکان ماڵەکانیان بکڕنەوە، و ئەوانیش ئەو کارەیان کرد.

دوای ئەوەی عێراق لە ساڵی ١٩٣٢ سەربەخۆیی وەرگرت، بارودۆخی جوولەکەکان دەستی بە خراپبوون کرد.

لە تەممووزی ١٩٤١، گۆڤاری "جوویش دایجست" بڵاوی کردەوە کە سەرۆکی گوندەکە ئارەزووی خۆی دەربڕیوە کە پەنجا خێزانە نیشتەجێکەی ئەوێ "گوندەکەیان بفرۆشن و کۆچ بکەن بۆ فەلەستین."

لەکاتی داگیرکاریی ھاوپەیمانان بۆ عێراق و لە پاشخانی ڕووداوی فەرھووددا، ھێرشە جیاجیاکان دژی جوولەکەکان بە درێژایی جەنگی جیھانیی دووەم بەردەوام بوو. لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٢، ئاژاوەگێڕیی دژە جوولەکە بووە ھۆی کوژرانی ھەشت جوولەکە لە گوندەکە.

لە ساڵی ١٩٤٣، فرێدریش سیمۆن بۆدنھایمەر بۆ ئێوارەیەک سەردانی سندۆرێی کرد. بۆی دەرکەوت کە کەشوھەواکە بەھۆی "ھەڵوێستی دوژمنکارانەی گوندە کوردەکانی دراوسێ" شێواوە. ھەروەھا ئیدیعای کرد کە جوولەکەکان نەیانتوانیوە زەوییەکانیان بفرۆشن، چونکە کوردەکان دەیانوت: "بەم زووانە بە خۆڕایی دەستی بەسەردا دەگرین!"

لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٤٨، بارودۆخی جوولەکەکانی عێراق، کە وەک زایۆنیست وێنا دەکران، خراپتر بوو. ئازادیی ھاتوچۆیان سنووردار کرا و زۆرێکیشیان کارەکانیان لەدەستدا. لە ساڵی ١٩٤٩، ھێشتا نزیکەی ١٠٠ خێزان لە سندور دەژیان.

لە ٩ی ئازاری ١٩٥٠، یاسایەک دەرچوو کە جوولەکەکانی وەک بیانیی بێ پارێزگاری وێنا دەکرد. زۆری نەخایاند جوولەکەکانی ناوچە گوندنشینەکان ڕووبەڕووی سەختیی ئابووریی زیاتر بوونەوە و ھەستیان بە ھەڕەشەیەکی گەورەتر دەکرد. لە سەرەتای مانگی حوزەیران، ڕاگەیەندرا کە گوندەکانی دراوسێ ھەڕەشەی کوشتنی دانیشتووانی سندۆرێیان کردووە ئەگەر جێی نەھێڵن. دانیشتووانی گوندەکە لە یەکەمین شەپۆلەکانی ئەو جوولەکانە بوون کە لە لادێکانەوە بەرەو بەغدا بەڕێکەوتن بۆ ئەوەی ناوی خۆیان بۆ کۆچکردن تۆمار بکەن.

لە ماوەی چەند ساڵی دواتردا، ئەو ٥٠٠ جوولەکەیەی کە لە سندۆرێ مابوونەوە، کۆچیان کرد بۆ ئیسرائیل. لە ئیسرائیل، دانیشتووەکانی پێشووی سندۆرێ مۆشاڤی (کۆمەڵگەی کشتوکاڵی) سدێ تروومۆتیان دامەزراند.

سەردان بۆ سندۆرێ، ١٩٣٤. دیدار لەگەڵ جوولەکەکانی کوردستان

بەنزیوونی ئیسرائیلی سەردانی سندۆرێ دەکات، ساڵی ١٩٣٤

خەڵکی جووی سندۆرێ ١٩٣٤

بەنزیوونی ئیسرائیلی لەگەڵ پیاوێکی جوو تەمەنی ١٠٢ ساڵە لە سندۆرێ