سندرۆمی تۆرێت
سندرۆمی تۆرێت یان نیشانەکانی تۆرێت (بە ئینگلیزی: Tourette's syndrome یان بە کورتکراوەی: TS) تێکچوونێکی دەماریی-گەشەکردنی باوە کە لە سەردەمی منداڵی یان ھەرزەکاریدا دەست پێدەکات.[١] ئەم سندرۆمە بە چەندین «تیکی جووڵەیی» و لانیکەم یەک «تیکی دەنگی یان ڕستەیی» دەناسرێتەوە. تۆرێت شێوازێکی توندتری تێکچوونەکانی تیکە.[٢][٣]
نیشانەکان و جۆرەکانی تیک
[دەستکاری]تیکە باوەکانی ئەم سندرۆمە ئەمانەن:
- تیکە جووڵەیییەکان: ترپاندنی چاو، جووڵاندنی دەموچاو، کۆکە و پاککردنەوەی گەروو.[٤]
- تیکە دەنگییەکان: بۆنکردنی شتەکان بە دیاری، دروستکردنی دەنگی ناخۆش، یان لە حاڵەتی دەگمەندا کۆپرۆلالیا (Coprolalia - وتنی کتوپڕی وشەی نەشیاو یان قەدەغەکراو).
ئەم تیکانە وەکوو پێویستییەکی ناچاری لە ماسولکەکاندا دروست دەبن، بەڵام نەخۆش دەتوانێت بۆ ماوەیەکی کاتی کۆنتڕۆڵیان بکات. تیکەکان لە ڕووی شوێن، ڕێژە و دووبارەبوونەوەوە دەگۆڕێن. ئەم سندرۆمە ھیچ کاریگەرییەکی لەسەر ئاستی ژیری (IQ)یان تەمەنی مرۆڤ نییە.
بڵاوبوونەوە و دەستنیشانکردن
[دەستکاری]پێشتر وا بیر دەکرایەوە کە تۆرێت نەخۆشییەکی زۆر دەگمەن و سەیرە، بەڵام ئەمڕۆ ھاتووەتە سەلماندن کە نزیکەی ١٪ی منداڵان و ھەرزەکارانی تەمەن قوتابخانە تووشی ئەم سندرۆمە دەبن. ھیچ تاقیکردنەوەیەکی تایبەت (وەک پشکنینی خوێن یان تیشک) بۆ ناسینەوەی نییە. زۆربەی حاڵەتەکان سووکن و لەگەڵ تێپەڕبوونی تەمەنی ھەرزەکاریدا تیکەکان کەم دەبنەوە.
زۆرجار ئەم سندرۆمە لەگەڵ تێکچوونەکانی تری وەک کەم سەرنجی-بێشڵەژانی (ADHD) و وەسواسی فیکری-کرداری (OCD) بە یەکەوە لە نەخۆشەکەدا دەردەکەون.[٥]
چارەسەر و مێژوو
[دەستکاری]ھیچ چارەسەرێکی بنبڕکەر یان دەرمانێکی تەواو کاریگەر بۆ ئەم سندرۆمە نییە. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا دەرمان پێویست نییە و «چارەسەری ڕەفتاری» (Behavior therapy) وەک ھێڵی یەکەمی کۆنتڕۆڵکردن بەکاردێت.[٦]
سندرۆمەکە لەلایەن دەمارناسی فەڕەنسی ژان مارتین شارکۆ، بە ناوی قوتابییەکەیەوە «ژۆرژ ژیل دۆ لا تۆرێت» ناونرا، کە لە ساڵی ١٨٨٥دا ڕاپۆرتێکی لەسەر ٩ نەخۆشی تووشبوو بڵاوکردەوە. ھۆکاری سەرەکی نەخۆشییەکە نەزانراوە، بەڵام پێدەچێت تێکەڵەیەک بێت لە ھۆکاری بۆماوەیی و ژینگەیی، کە دەبێتە ھۆی تێکچوونی فەرمانی گرێ بنچینەیییەکانی مێشک (Basal ganglia).[٧][٨]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Dale RC (کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «Tics and Tourette: a clinical, pathophysiological and etiological review». Curr. Opin. Pediatr. (Review). ٢٩ (6): ٦٦٥–٦٧٣. doi:١٠.١٠٩٧/MOP.٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٥٤٦. PMID ٢٨٩١٥١٥٠. S2CID ١٣٦٥٤١٩٤.
- ↑ Martino D، Pringsheim TM (شوباتی ٢٠١٨). «Tourette syndrome and other chronic tic disorders: an update on clinical management». Expert Rev Neurother (Review). ١٨ (2): ١٢٥–١٣٧. doi:١٠.١٠٨٠/١٤٧٣٧١٧٥.٢٠١٨.١٤١٣٩٣٨. PMID ٢٩٢١٩٦٣١. S2CID ٢٠٥٨٢٣٩٦٦.
- ↑ Jankovic J (ئەیلوولی ٢٠١٧). «Tics and Tourette syndrome» (PDF). Practical Neurology: ٢٢–٢٤. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ «Definitions and classification of tic disorders. The Tourette Syndrome Classification Study Group». Arch. Neurol. (Research support). ٥٠ (10): ١٠١٣–١٠١٦. تشرینی یەکەمی ١٩٩٣. doi:١٠.١٠٠١/archneur.١٩٩٣.٠٠٥٤٠١٠٠٠١٢٠٠٨. PMID ٨٢١٥٩٥٨. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Robertson MM، Eapen V، Singer HS، et al. (شوباتی ٢٠١٧). «Gilles de la Tourette syndrome» (PDF). Nat Rev Dis Primers (Review). ٣ (1) 16097. doi:١٠.١٠٣٨/nrdp.٢٠١٦.٩٧. PMID ٢٨١٥٠٦٩٨. S2CID ٣٨٥١٨٥٦٦. لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Dure LS، DeWolfe J (٢٠٠٦). «Treatment of tics». Adv Neurol (Review). ٩٩: ١٩١–١٩٦. PMID ١٦٥٣٦٣٦٦.
- ↑ Gilles de la Tourette G، Goetz CG، Llawans HL (١٩٨٢). «Étude sur une affection nerveuse caractérisée par de l'incoordination motrice accompagnée d'echolalie et de coprolalie». Advances in Neurology: Gilles de la Tourette Syndrome. ٣٥: ١–١٦. As discussed at Black KJ (٣٠ی ئازاری ٢٠٠٧). «Tourette syndrome and other tic disorders». eMedicine. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئابی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی ئابی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
- ↑ Robertson MM، Reinstein DZ (١٩٩١). «Convulsive tic disorder: Georges Gilles de la Tourette, Guinon and Grasset on the phenomenology and psychopathology of Gilles de la Tourette syndrome» (PDF). Behavioural Neurology. ٤ (1): ٢٩–٥٦. doi:١٠.١١٥٥/١٩٩١/٥٠٥٧٩١. PMID ٢٤٤٨٧٣٥٢. لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
