سراجەددین ئۆشی
سراجەدین ئۆشی | |
|---|---|
سراج الدین الأوشی | |
| لەدایکبوون | (نەزانراوە) |
| مەرگ | دوای ساڵی ٥٧٥ی کۆچی / ١١٧٩ی زایینی[١] (نەزانراوە) |
| نیشتەجێی | دۆڵی فەرغانە |
| خوێندنگە | زانستە ئیسلامییەکان (فیقھـ، عەقیدە، حەدیس) |
| پیشە | زانای ئیسلام |
| ناسراوە بە | نووسینی قەسیدەی بەدئولئەمالی (قەسیدەی ئەمالی) |
| ئایین | ئیسلام (سوننە) |
سراجەددین ئەبوو محەممەد عەلی کوڕی عوسمان کوڕی محەممەد تەیمی ئۆشی فەرغانی (بە عەرەبی: سِرَاج الدِّین ڕَبُو مُحَمَّد عَلِیّ بْن عُپْمَان بْن مُحَمَّد التَّیْمِیّ الڕُوشِیّ الفَرغَانِیّ) ناسراو بە سراجەدین ئۆشی، یەکێکە لە زانا و فەقیھە دیارەکانی مەزھەبی حەنەفی و خواناسێکی گەورەی ڕێبازی ماتوریدی بوو. ئەو لە سەدەی شەشەمی کۆچی (سەدەی دوازدەیەمی زایینی) ژیاوە.
ژیان و پەروەردە
[دەستکاری]سراجەدین ئۆشی لە شاری ئۆش لە دۆڵی فەرغانە لەدایک بووە، کە ئەمڕۆ دەکەوێتە سنووری وڵاتی قرغیزستان. ئەو ناوچەیە لە سەردەمی ئەودا بەشێک بوو لە دەسەڵاتی دەوڵەتی قەرەخانی و یەکێک بوو لە ناوەندە گەورەکانی زانست و ڕۆشنبیریی ئیسلامی لە ئاسیای ناوەڕاست.
ئۆشی لە ژینگەیەکی زانستیدا گەورە بوو کە ڕێبازی فیقھی حەنەفی و عەقیدەی ماتوریدی تێیدا باڵادەست بوو. ئەو لەلای زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و لە زانستەکانی فیقھـ، عەقیدە، حەدیس و زمانی عەرەبیدا شارەزاییەکی قووڵی بەدەستھێناوە.
کار و بەرھەمەکان
[دەستکاری]سراجەدین ئۆشی چەندین بەرھەمی نووسیوە، بەڵام دیارترین و گرنگترینیان قەسیدەی بەدئولئەمالییە.
قەسیدەی بەدئولئەمالی
[دەستکاری]بەدئولئەمالی (بە عەرەبی: بَدْء الأمالي)، کە بە "قەسیدەی ئەمالی" یان "قەسیدەی یقول العبد"یش ناسراوە، شیعرێکی عەقیدەیی کورتە کە لە نزیکەی ٦٦ دێڕ پێکدێت. ناوی کتێبەکە بە واتای "دەستپێکی ئیملاکان" یان "سەرەتای ھیواکان" دێت. ئۆشی ئەم قەسیدەیەی بە شێوازێکی سادە و ڕەوان نووسیوە بۆ ئەوەی بنەما سەرەکییەکانی عەقیدەی ماتوریدی بە ئاسانی لەلایەن قوتابیانەوە لەبەر بکرێت.
قەسیدەکە بە دێڕی"يقولُ العبدُ في بدءِ الأمالي... لتوحيدٍ بنظمٍ كالآلئ" ("بەندە لە سەرەتای ئیملاکاندا دەڵێت... بۆ یەکتاپەرستی بە شیعرێک وەک مرواری") دەست پێدەکات.
بەھۆی گرنگی و سادەییەکەیەوە، ئەم قەسیدەیە بووەتە یەکێک لە دەقە بنەڕەتییەکانی عەقیدەی ماتوریدی و لە زۆربەی مەدرەسە و ناوەندە زانستییەکانی جیھانی ئیسلامیدا خوێندراوە. دەیان زانای گەورە شرۆڤە (شەرح) و لێکدانەوەیان بۆ نووسیوە، لەوانە:
- مولا عەلی قاری
- ئۆشی خۆی شرۆڤەیەکی بۆ نووسیوە بە ناوی ''ضوء المعالي لبدء الأمالي''.
- ئەحمەد کوڕی حەسەن ئەلبەیعەلوونی
بەرھەمەکانی تر
[دەستکاری]* غورەرولئەخبار و دورەرولئەشعار (غرر الأخبار ودرر الأشعار): کۆکراوەیەکی هەڵبژاردە لە ١٠٠٠ حەدیسی پێغەمبەر محەممەد کە بە شێوەیەکی کورت و پوخت ڕێکخراون.[٢]
* نصاب الأخبار لتذکرة الأخیار (نصاب الأخبار لتذکرة الأخیار) * مجموع الفتاوی (کۆکراوەی فەتواکان)
میرات
[دەستکاری]سراجەدین ئۆشی بەھۆی خزمەتە گەورەکەی لە ڕێگەی قەسیدەی بەدئولئەمالییەوە، وەک یەکێک لە گرنگترین زانایانی قوتابخانەی ماتوریدی لە مێژوودا دەناسرێت. کارەکەی بووەتە بناغەیەک بۆ فێرکردنی عەقیدەی ئیسلامی بەپێی تێگەیشتنی ئەھلی سوننە لەسەر ڕێچکەی ئەبوو مەنسووری ماتوریدی و تا ئەمڕۆش لەلایەن زانایان و قوتابیانی زانستە شەرعییەکانەوە گرنگییەکی زۆری پێدەدرێت.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Hajji Khalifa. Kashf al-Zunun 'an Asami al-Kutub wa al-Funun. بەرگی ١. لاپەڕە ٢٣٠.
- ↑ Ghurar al-Akhbar wa Durar al-Ash’ar – Imam al-Ushi[بەستەری مردوو] - Islamic Legacy
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و عەرەبی و سەرچاوەی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
