زمانی تبتی
| لاسا تبتی | |
|---|---|
| བོད་སྐད་། | |
 | |
| قسەی پێدەکرێ لە | لاسا |
| ناوچە | ھەرێمی تبت، یو-تسانگ |
| ژمارەی ئاخێوەران | ١.٢ ملیۆن (سەرژمێری ١٩٩٠) |
| بنەماڵەی زمان | سینۆ-تبتی
|
| سیستەمی نووسین | |
| ڕەوشی فەرمیبوون | |
| زمانی فەرمییە لە |  چین
|
| سامان دەدرێتەوە بەدەستی | لیژنەی ستانداردکردنی زمانی تبتی[a] |
| کۆدەکانی زمان | |
| ISO 639-1 | bo |
| ISO 639-2 | tib (B)bod (T) |
| ISO 639-3 | bod |
| Linguasphere | 70-AAA-ac |
ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە. بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. | |
لاسا تبتی [ئ] [ا] یان تبتی ستاندارد [ب] زاراوەیەکی ستانداردی تبتییە قسەی پێدەکرێ لەلایەن خەڵکی لاسا لە ھەرێمی خۆبەڕێوەبەری تبت،[١] لەھەمانکاتدا زمانێکی فەرمیە لە ھەرێمی تبت
لە پۆلێنکردنی نەریتی "سێ لق"ی زمانە تبتییەکان ، زاراوەی لاسا سەر بە لقی ناوەڕاستی تبتییە (دووەکەی دیکە بریتین لە خامس تبتییەکان و ئامدۆ تبتییەکان ). [٢] لە ڕووی تێگەیشتنی یەکترەوە ، قسەکەرانی زمانی تبتی خەمس توانای پەیوەندیکردنیان هەیە لە ئاستێکی بنەڕەتیدا لەگەڵ زمانی تبتیی لاسا، لە کاتێکدا قسەکەرانی ئامدۆ ناتوانن. [٢] هەردوو زمانی تبتی لاسا و تبتی خەمس پەرەیان سەندووە بۆ ئەوەی ببنە تۆناڵی و پۆلەکانی بزوێنە سەرەتاییەکانی وشە ناپارێزن، ئەمەش وایان لێدەکات زۆر دوور بن لە تبتی کلاسیک ، بە تایبەت کاتێک بەراورد دەکرێن بە تبتی ئامدۆ کۆنەپەرستتر . [٣]
تۆمارکردن
[دەستکاری]وەک زۆرێک لە زمانەکان، زمانی تبتی تۆماری زمانی جۆراوجۆری ھەیە لەوانە:
- ཕལ་སྐད། (Wylie: phal skad, literally "demotic language"): the vernacular speech.
- ཞེ་ས། (Wylie: zhe sa, "honorifics or deference, courtesy"): the formal spoken style, particularly prominent in Lhasa.
- ཡིག་སྐད། (Wylie: yig skad, literally "letters language" or "literary language"): the written literary style; may include ཆོས་སྐད chos skad below.[٤]
- ཆོས་སྐད། (Wylie: chos skad, literally "doctrine language" or "religious language"): the literary style in which the scriptures and other classical works are written.[٥]
ڕێزمان
[دەستکاری]
ڕستەسازی و ڕێزبەندی وشەکان
[دەستکاری]زمانی تبت زمانێکی ئیرگاتیڤە ، لەگەڵ ئەوەی کە دەتوانرێت بە شێوەیەکی شل ناوی لێ بنرێت ڕێزبەندی وشەکانی بابەت-شت-بکەر (SOV) . پێکهێنەرە ڕێزمانییەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕیزبەندی وشەکانی سەر-کۆتایییان هەیە:
تبتی کەڵک لە تەنۆلکەیەکی تایبەتی پەیوەستکەر وەردەگرێت بۆ یەکەکانی سەرووی ھەر چەند جارێکی دە لە نێوان ١٠٠ بۆ ١٩٩، پەیوەستکەر dang، بە واتای وشەیی "و"، لە دوای بەشی سەد بەکاردێت[٦] لە سەرەوە saya ملیۆن، ژمارەکان وەک ناو مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت و بەمجۆرە چەندەھاکانیان بەدوای وشەکەدا ھەیە[٦]
- پێداگر
- ئیگۆفۆریکی بە مەبەستی ئالۆسەنتریک
- ئیگۆفۆریکی بە مەبەست/مەترسی نزیک
- ئیگۆفۆریکی ئەزموونی
- جەختکەرەوەی خوو/گشتی
- دەرئەنجامی
- ئیگۆفۆریکی بە مەبەست
- ئیگۆفۆریکی بە مەبەست/عادەت
- ئیگۆفۆریکی وەرگر
- شایەتحاڵی
ژمارەکان
[دەستکاری]- ↑ The name "Lhasa Tibetan" is the preferred name, as in Chapter 19: Lhasa Tibetan, The Sino-Tibetan Languages, 2nd edition (2017), edited by Graham Thurgood and Randy J. LaPolla.
- ↑ Tibetan: داڕێژە:Bo-textonly, Wylie: Lha-sa'i skad, THL: Lhaséké, ZYPY: Lasägä
- ↑ Tibetan: داڕێژە:Bo-textonly, Wylie: Bod skad, THL: Böké, ZYPY: Pögä , IPA: [pʰø̀k˭ɛʔ], or Tibetan: داڕێژە:Bo-textonly, Wylie: Bod yig, THL: Böyik, ZYPY: Pöyig
بە پێچەوانەی زۆرێک لە زمانەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا وەک بۆرمایی ، چینی ، ژاپۆنی ، کۆری و ڤێتنامی، ھیچ یارمەتیدەرێکی ژمارەیی یان وشەی پێوانە نییە کە لە ژماردنی زمانی تبتیدا بەکاردەھێنرێت، بەڵام وشەکانی دەربڕینی دەستەجەمعی یان ئینتیگراڵ زۆرجار لە دوای دەیانەوە بەکاردەھێنرێن، ھەندێکجاریش دوای ژمارەیەکی کەمتر[٥]
ژمارە نووسراوەکان جۆرێکە لە سیستەمی ژمارەیی ھیندۆسی-عەرەبی ، کە سیستەمێکی ژماردنی شوێنی بنەڕەتی-10 پێکدەھێنن [٦] کە لە سەرەتاوە لە دەقە کلاسیکییەکانی تبتدا پشتڕاستکراوەتەوە.
| ژمارە تبتییەکان | ༠ | ༡ | ༢ | ༣ | ༤ | ༥ | ༦ | ༧ | ༨ | ༩ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ژمارەکانی دیڤاناگاری | ० | १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ |
| ژمارە بەنگالیەکان | ০ | ১ | ২ | ৩ | ৪ | ৫ | ৬ | ৭ | ৮ | ৯ |
| ژمارە عەرەبیەکان | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
ژمارە ئاساییەکان بە زیادکردنی پاشگرێک بۆ ژمارەی کاردیناڵ دروست دەبن، ( -pa )، جگە لە ژمارەی ڕیزبەندی "یەکەم"، کە لێکسێمی تایبەتی خۆی هەیە، ( دانگ پۆ ). [٦]
سیستەمی نووسین
[دەستکاری].mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman} زمانی تبتی بە ڕێنووسی ھیندی نووسراوە، لەگەڵ ڕێنووسی کۆنی مێژوویی کە ڕەنگدانەوەی فۆنۆلۆژیای تبتی کۆنە و یارمەتی یەکخستنی ناوچەی زمانی تبتی دەدات، ھەروەھا یارمەتیدەرە لە بنیاتنانەوەی پرۆتۆ چینی-تبت و چینی کۆن[٧]
پێکهاتەی بزوێنە ڕێنووسیەکانی تبت بریتییە لە (C 1 C 2 )C 3 (C 4 )V(C 5 C 6 ) [٨] هەموو پێکەوەگرتنەکان یاسایی نین.
| شوێن | ج 1 | ج 2 | ج 3 | ج 4 | ڤ | ج 5 | ج 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ناو | پێشگر | سوپەرفیکس | ڕەگ | ژێر پەیوەندی | بزوێن | پاشگر | پاشگری دووەم |
| نامەی یاسایی | ག ད བ མ འ | ར ལ ས | ھەر بزوێنێک | ཡ ར ཝ ལ | ھەر بزوێنێک | ག མ ང ད ལ ས ན བ ར འ | ས |
دەقی نموونەیی
[دەستکاری]لە مادەی یەکەمی جاڕنامەی جیھانی مافی مرۆڤ بە زمانی تبتی، کە بە ڕێنووسی تبتی نووسراوە : [٩]
- ↑ DeLancey، Scott (٢٠١٧). «Chapter 19: Lhasa Tibetan». لە Graham Thurgood and Randy J. LaPolla (ed.). The Sino-Tibetan Languages, 2nd edition. Taylor & Francis. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٦٧-٥٧٠٤٥-٣.
- 1 2 Gelek، Konchok (٢٠١٧). «Variation, contact, and change in language: Varieties in Yul shul (northern Khams)». International Journal of the Sociology of Language (245): ٩١–٩٢.
- ↑ Makley، Charlene؛ Dede، Keith؛ Hua، Kan؛ Wang، Qingshan (١٩٩٩). «The Amdo Dialect of Labrang» (PDF). Linguistics of the Tibeto-Burman Area. ٢٢ (1): ١٠١. doi:١٠.٣٢٦٥٥/LTBA.٢٢.١.٠٥. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٥ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Kellner، Birgit (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨). «Vernacular Literacy in Tibet: Present Debates and Historical Beginnings». Anfangsgeschichten / Origin Stories. ٣١: ٣٨١–٤٠٢. doi:١٠.٣٠٩٦٥/٩٧٨٣٨٤٦٧٦٣٤٦٩_٠١٧. ژپنک ٩٧٨-٣-٨٤٦٧-٦٣٤٦-٩. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 Waddell & de_Lacouperie 1911.
- 1 2 3 4 Tournadre & Dorje 2003.
- ↑ Kiaer، J. (٢٠٢٠). Delicious Words: East Asian Food Words in English. Routledge Studies in East Asian Translation. Taylor & Francis. لاپەڕە ٣٤. ژپنک ٩٧٨-١-٠٠٠-٠٧٩٣٤-٠. لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ Droma، Nyima؛ Bartee، Ellen (٢٠٠٠). A beginning textbook of Lhasa Tibetan (بە ئینگلیزی). National Press for Tibetan Studies. لاپەڕە ٩–١٧.
- ↑ «OHCHR | Universal Declaration of Human Rights - Tibetan».
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]
- تبتی ناوەڕاست
- ئامدۆ تبتی
- خەمس تبتی
- زمانەکانی بوتان
تێبینی
[دەستکاری]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]خوێندنەوەی زیاتر
[دەستکاری]- Bernard، Theos C. (١٩٤٦). A Simplified Grammar of the Literary Tibetan Language. Santa Barbara, CA: Tibetan Text Society.
- Chang، Kun؛ Chang، Betty Shefts (١٩٦٨). «Vowel harmony in spoken Lhasa Tibetan». Bulletin of the Institute of History and Philology. ٤٠: ٥٣–١٢٤.
- Das، Sarat Chandra (١٩٠٢). Tibetan–English Dictionary (with Sanskrit Synonyms). Calcutta: Bengal Secretariat Book Depot. ژپنک ٩٧٨-٨١-٨٦١٤٢-٨٢-٠.
- Das، Sarat Chandra (٢٠٠٤). Tibetan-English dictionary. Delhi: Motilal Banarsidass. ژپنک ٨١-٢٠٨-١٧١٣-٣.
- DeLancey، Scott (٢٠٠٣). «Lhasa Tibetan». The Sino-Tibetan Languages. London: Routledge. لاپەڕە ٢٧٠–٢٨٨.
- Denwood، Philip (١٩٩٩). Tibetan. London Oriental and African Language Library. بەرگی ٣. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. doi:١٠.١٠٧٥/loall.٣. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٢٧٢-٣٨٠٣-٠. ISSN ١٣٨٢-٣٤٨٥.
- Francis، Norbert (ئازاری ٢٠١٨). «Review of 'Becoming Bilingual in School and Home in Tibetan Areas of China: Stories of Struggle'». China Review International. ٢٥ (1): ٤٨–٥٣. doi:١٠.١٣٥٣/cri.٢٠١٨.٠٠١٢. lingbuzz/005092.
- Hahn، Michael (تەممووزی ٢٠٠٨). «Foundational Questions of Tibetan Morphology». The Tibet Journal. ٣٣ (2): ٣–١٩.
- Hodge، Stephen (٢٠٠٣). An Introduction to Classical Tibetan. Orchid Press. ژپنک ٩٧٤-٥٢٤-٠٣٩-٧.
- Jäschke، Heinrich August (٢٠٠٤) [1865, Kye-Lang, Brit. Lahoul, H. A. Jäschke]. A short practical grammar of the Tibetan language, with special reference to the spoken dialects. London: Hardinge Simpole. ژپنک ١-٨٤٣٨٢-٠٧٧-٣. " ... contains a facsimile of the original publication in manuscript, the first printed version of 1883, and the later Addenda published with the Third Edition."—P. [4] of cover.
- Jäschke، Heinrich August (١٨٦٦). Romanized Tibetan and English dictionary. Kye-Lang. لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١١ ھێنراوە.
{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: location missing publisher (بەستەر) - Jäschke، Heinrich August (١٨٨١). A Tibetan–English dictionary, with special reference to the prevailing dialects: To which is added an English-Tibetan vocabulary. London: Unger Brothers (T. Grimm).
- Jäschke، Heinrich August (١٨٨٣). Heinrich Wenzel (ed.). Tibetan grammar. Trübner's collection of simplified grammars. بەرگی ٧ (چاپی 2nd). London: Trübner & co.
- Naga، Sangye Tandar (٢٠١٠). Vitali، Roberto (ed.). «Some Reflections on the Mysterious Nature of Tibetan Language». The Tibet Journal. ٣٤-٣٥ (3-2: The Earth Ox Papers): ٥٦١–٥٦٦. JSTOR ٤٣٣٠٢٠٨٣.
- Sandberg، Graham (١٨٩٤). Hand-book of colloquial Tibetan: A practical guide to the language of Central Tibet. Calcutta: Thacker, Spink & Co.
- Tournadre، Nicolas؛ Dorje، Sangda (٢٠٠٣). Manual of Standard Tibetan. New York: Snow Lion Publications. ژپنک ١-٥٥٩٣٩-١٨٩-٨.
بەستەری دەرەکی
[دەستکاری]
- ↑ Tibetan: داڕێژە:Bo-textonly, Wylie: bod yig brda tshad ldan du sgyur ba'i las don u yon lhan khang gis bsgrigs ; داڕێژە:Lang-zh
<ref> بۆ گرووپێک بەناوی «lower-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای <references group="lower-alpha"/> نەدۆزرایەوە