دەریاچەی ئەنتاریۆ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

دەریاچەی ئەنتاریۆ یەکێکە لەپێنج دەریاچە گەورەکانی ئەمەریکای باکور، کەوتۆتە باشور و باشوری خۆڕێاوای ھەرێمی ئەنتاریۆ لە کەنەدا، ھەروەھا لە خاڵی ھەرەباشور و خۆڕھەڵاتی کەنەدایە کە دەروانێتە سنورەکانی ولاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا لە ولایەتی نیویۆرک، کە سنوری نێودەولەتیان کەوتۆتە ئاوەکانی ناوەڕاست دەریاچەکە، قەرەباڵغترین ھەرێمی کەنەدا بەناوی ئەم دەریاچەوە کراوە کە ھەرێمی ئەنتاریۆ یە، شارەھەرە گەورەکانی ئەنتاریۆ کەوتونەتە سەر دەریاچەکە وەک شارەکانی تۆرەنتۆ و ھاملتن، ناوی دەریاچەکە لە زمانی ھەرن خوازراوە کە بەواتای «دەریاچەی گەورە» دێت، ئاوی سەرەکی دەریاچەکە لە دەریاچەی ئێریەوە دێت لەڕێگای دەروازەی نەیاگرا فۆلس (تاڤگەکانی نەیاگرا) ەوە دێت ھەروەھا لەرێگای نۆکەندی سانت لۆرانسەوە ئاوەکەی دەرژێتە زەریای ئەتلەسی، دەریاچەکە لەرێزبەندی دوایین پێنج دەریاچە گەورەکەی ئەمەریکای باکورە وە لەنێوان پێنج دەریاچەگەورەکان تاکە دەریاچەیە کە سنوری ھاوبەشی نیە لەگەڵ ولایەتی میشیگن ی ئەمریکا

جوگرافیا[دەستکاری]

دەریاچەی ئەنتاریۆ کە بچوکترین دەریاچەیە لە ڕێزبەندی پێنج دەریاچە گەورەکانی ئەمەریکای باکور ڕووبەرەکەی(٧٬٣٤٠میل، ١٦٣٩کم دووجا) یە، سێزدەھەمین دەریاچەی گەورەی جیھانە کە چەندین دورگەی تێدایە درێژی کەناراویەکانی (٧١٢میل، ١١٤٦کم) ە، لەڕووی بەرزی ڕووی دەریاوە لە ھەر چوار دەریاچە گەورەکەی تر نزمترە بەرزی ڕووی دەریاچەکە لەئاستی ڕووی دەریاوە (٢٤٣پێ،٧٤مەتر) ە، ھەروەھا بەبڕی(٣٢٦پێ،٩٩مەتر) لەئاستی ڕووی دەریاچەکانی تەنیشتی نزمترە بەھۆی ئەم نزمیەوە ئاوی دەریاچەکانی تری دەرژێتە ناوی وەک دەریاچەی ئێری کە سەرچاوەی ئاوی دەریاچەی ئەنتاریۆیە لەڕێگای تاڤگەکانی نەیاگراوە ئاوی دەرژێتە ناوی درێژی دەریاچەکە(٣١١کیلۆمەترە) و پانی دەریاچەکە (٤٦کیلۆمەترە) و قوڵی دەریاچەکە (٢٤٤مەترە) لە قوڵترین خاڵدا، نۆکەندی سانت لۆرانس تاکە دەرچەی دەریاچەکەیە، قەبارەی گشتی دەریاچەکە(٦٤٠٣٠کیلۆمەترە)ڕێژەی ئاوی دەریاچەکە ساڵ بۆ ساڵ دەگۆڕدرێت بەڵام لەم ساڵانەی دوایی بەگشتی ئاوی دەریاچەکە زیادی کردیە ئەمەش بەھۆکاری گۆڕانی کەش و ھەوای جیھان دەگەڕێتەوە ھەروەھا ڕێژەی ماسی و زیندەوەرەکانی کەم بوونەتەوە بەھۆی پیسی ژینگەی دەریاچەکەو دامەزراندنی چەندین کارگەی پیشەسازی و زۆربونی ماسیگران

لەکەناراوەکانی بڕێکی زۆر لە لم و خاکی ژێردەریاچەکە کۆبۆتەوە ئەمەش بەھۆی زۆربون و توندی با کە شەپۆلەکانی بەھێز و بە گورژمتر کردووە کەلەئەنجامدا تەنکەئاوی زۆر دروست بوون لە کەنداو و تەنگەبەرە ئاویەکانی بەتایبەت لە کەنارەکانی پرێنس ئێدوارد کانتری ئەنتاریۆ و بەرزاییەکانی کەنەدا لە ئەنتاریۆ و تەنگەبەری تۆرەنتۆ و کەنارەکانی ھاملتن ئەم لمە کۆبوەوانە بۆتە ھۆی دروست بوونی چەندین پارک و باغ و شوێنی گەشتیاری کەنار دەریایی و مەلەکردن، ھەروەھا ڕووبەری دورگەکانی فراوانتر کردووە و بۆتە جێگا و ھێلانەی جۆرەھا باڵندەی کۆچەری

ئاو لەڕێگای چەندین ڕووبارەوە دەرژێتە دەریاچەکە وەک ڕووباری نەیاگرا کە سەرەکی و گەورەترینە ڕووباری دۆن و ڕووباری ھەمبەر و رووباری ترێنت و ڕووباری گێنسیی و رووباری ئەسویگۆ و ڕووباری بلاک و ڕووباری لیتل سالمن و ڕووباری سالمن

مێژوو[دەستکاری]

ناوی ئەنتاریۆ لە زمانی ھەرن وەرگیراوە کە بەواتای «دەریاچەی مەزن» دێت، پێشتر دەریاچەکە سنوور بووە لەنێوان خەڵکی ھەرن و ئیراکوس، خەڵی ئیراکوس بەر لەھاتن و دروست بونی ناوچەی کۆلۆمبیا لە ١٦٠٠ کۆچیانکردوە بۆ باکوری دەریاچەکە کە پێشتر لەناوچەکانی مسیساگا ئۆژیبوا و ئەنیشنابەگ نیشتەجێبوون،

لەوباوەرە دان کە یەکەم ئەوروپی گەیشتبێتە دەریاچەکە لە ساڵی ١٦١٥ گەریدەیەکی فەرەنسی بووە بەناوی Étienne Brûlé کە چەندین ناوی لە دەریاچەکە ناوە وە وەک (Lac de St. Louis or Lake)لەماوەی نێوان(١٦٣٢–١٦٥٦) یانیش ناوی(St. Louis)لێنراوە لەلایەن شامبەلانی دۆزەری فەرەنسی، ناوی cartographer Nicolas Sanson لێنراوە لەلایەن لویی چوردەھەمەوە (١٦١٦)، بەڵام نەخشەسازی فەرەنسی (Francis Creuxius)بەناوی دەریاچەی ئەنتاریۆ تۆماری کردوە لە نەخشەکانیدا(١٦٦٢–١٦٦٣)، ھەرچی نەخشەسەربازیەفەرەنسیەکانی (١٧١٢)یە بە ناوی "Ondiara"نیشانیان کردوە لەسەر نەخشەکانیاندا کە ئێستا لە مۆزەخانەی کەنەدیەکان ھەڵگیراوە، دەولەتمەدار و نەخشەساز و دۆزەرەوەی فەرەنسی Louis de Buade ناوی دەریاچەکەی بە «دەریاچەی ئەنتاریۆ» ھێناوە کە دواتر بوو بە ناوی فەرمی دەریاچەکە

سەرچاوەکان[دەستکاری]


بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]