دەروازە:بەردینناسی

دەروازەی بەردینناسی

بەردینناسی (Palaeontology) ئەو لقە زانستییەیە کە لێکۆڵینەوە لە ژیانی بوونەوەرە لەناوچووەکان دەکات لە ڕێگەی پاشماوە بە بەردبووەکانیانەوە، کە پێیان دەوترێت بەردین (fossil). ئەم زانستە تیشک دەخاتە سەر مێژووی ژیان لەسەر زەوی، پەرەسەندنی بوونەوەرەکان، و ئەو گۆڕانکارییە ژینگەییانەی کە بە درێژایی ملیۆنان ساڵ ڕوویانداوە. ئەم دەروازەیە شوێنێکە بۆ کۆکردنەوەی وتار و زانیارییەکان دەربارەی دایناسۆرەکان، بوونەوەرانی پێش مێژوو، و ئەو زانایانەی کە ژیانی خۆیان بۆ ئەم بوارە تەرخان کردووە.

وتاری ھەڵبژێردراو وێنەی پاشماوەی ھەندێک ئێسکەپەیکەری دایناسۆرەکان . دایناسۆرەکان (Dinosauria) کۆمەڵەیەکی ھەمەچەشنی گیانەوەران بوون کە بۆ ماوەی زیاتر لە ١٥٠ ملیۆن ساڵ باڵادەستیی ژینگەی زەوییان کردبوو. ئەوان لە نزیکەی ٢٣٠ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا لە سەردەمی تریاسیک دەرکەوتن و لە کۆتایی سەردەمی کریتاسی، نزیکەی ٦٦ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا، بەھۆی کارەساتێکی گەورەوە (کە پێدەچێت پێکدادانی نەیزەکێک بووبێت) لەناوچوون. دایناسۆرەکان دوو لقی سەرەکییان ھەبوو: ساوریسکیا (Saurischia) کە دایناسۆرە گۆشتخۆرەکان (وەک تیرانۆسۆر) و گیاخۆرە ملدرێژەکانی (وەک براکیۆسۆر) دەگرتەوە، و ئۆرنیسیسکیا (Ornithischia) کە زۆربەی دایناسۆرە گیاخۆرەکانی تری وەک ترایسێراتۆپس و ستیگۆسۆریان لەخۆدەگرت. لێکۆڵینەوە بەردینناسییەکان دەریانخستووە کە باڵندەکانی ئەمڕۆ تاکە نەوەی زیندووی دایناسۆرەکانن، کە لە لقێکی دایناسۆرە گۆشتخۆرەکانەوە پەرەیان سەندووە. زیاتر بخوێنەوە... ئایا دەزانی...؟ ... وشەی دایناسۆر لە زمانی یۆنانییەوە ھاتووە و بە واتای "مارمێلکەی ترسناک" دێت؟ ... ستیگۆسۆر سەرەڕای قەبارە گەورەکەی، مێشکێکی بە قەبارەی گوێزێک ھەبووە؟ ... مێگالۆسۆر (Megalosaurus) یەکەم دایناسۆر بوو کە بە شێوەیەکی زانستی ناوی لێنرا و وەسف کرا لە ساڵی ١٨٢٤؟ ... ئارکایۆپتریکس (Archaeopteryx)، کە بە یەکێک لە یەکەمین باڵندەکان دادەنرێت، ھێشتا ددان و کلکێکی ئێسکداری وەک دایناسۆرەکان ھەبووە؟ ... گەورەترین بوونەوەری زانراو کە تا ئێستا لەسەر زەوی ژیاوە، دایناسۆرێکی گیاخۆری ملدرێژ بووە بە ناوی ئارجێنتینۆسۆر؟

ژیاننامەی ھەڵبژێردراو جۆرج کوڤیێ جۆرج کوڤیێ (١٧٦٩-١٨٣٢) سروشتناسێکی فەڕەنسی بوو کە بە **"باوکی بەردینناسی"** دادەنرێت. ئەو شۆڕشێکی لە زانستدا دروست کرد کاتێک بە بەڵگەی حاشاھەڵنەگر سەلماندی کە بوونەوەران دەتوانن بە تەواوی لەناو بچن (extinct). پێش کوڤیێ، زۆربەی زانایان باوەڕیان بەوە نەبوو کە جۆرەکان لەناو بچن. بەڵام کوڤیێ لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە لە ئێسکەپەیکەری فیلە لەناوچووەکان (وەک مامۆس)، زانستی توێکاریی بەراوردکاریی دامەزراند. ئەو دەیوت دەتوانێت لە ڕێگەی تەنھا یەک ئێسکەوە شێوە و ژیانی تەواوی بوونەوەرەکە دیاری بکات. کارەکانی کوڤیێ دەرگای بۆ لێکۆڵینەوە لە جیھانی پێش مێژوو کردەوە، ھەرچەندە خۆی یەکێک بوو لە سەرسەختترین نەیارانی بیرۆکەی پەرەسەندن. [[جۆرج کوڤیێ|زیاتر بخوێنەوە...]] وێنەی ھەڵبژێردراو دایناسۆری ئالۆسۆر.

بابەتەکانی بەردینناسی
لقە سەرەکییەکان: بەردینناسیی بڕبڕەدارەکان - بەردینناسیی بێبڕبڕەکان - بەردینناسیی ڕووەکی - بەردینناسیی وردیلەیی بوونەوەرەکان: دایناسۆڕ - پتیرۆسۆر - خشۆکە دەریاییەکان - شیردەرانی پێش مێژوو سەردەمە زەویناسییەکان: سەردەمی کامبری - سەردەمی پێرمین - سەردەمی تریاسیک - سەردەمی جوراسیک - سەردەمی کریتاسی زانایان: جۆرج کوڤیێ - ئێدوارد درینکەر کۆپ- ئۆسنیێڵ چارڵز مارش ھتد

ئەو کارانەی دەتوانیت ئەنجامی بدەیت
ئەم دەروازەیە لە گەشەکردندایە و تۆش دەتوانیت یارمەتیدەر بیت: دروستکردنی وتارە داواکراوەکان: ئەو وتارانەی کە بەستەرە سوورەکانیان ھەیە، دروستیان بکە. فراوانکردنی وتارە کورتەکان: یارمەتی بدە لە فراوانکردنی وتارە کورتەکانی تایبەت بە بەردینناسی. زیادکردنی وێنە: وێنەی گونجاو و ئازاد لە کۆمنزەوە بۆ وتارەکان زیاد بکە. زیادکردنی سەرچاوە: سەرچاوەی باوەڕپێکراو بۆ زانیارییەکان زیاد بکە.

دەروازە پەیوەندیدارەکان