دێری

دێری / لەندەندێری Doire (ئێرلەندی) Derrie / Lunnonderrie (سکۆتلەندیی ئۆلستەر) Maiden City (شاری کچێنی)
شار
ھۆڵی شارەوانی (Guildhall) لە دێری
وڵات	شانشینی یەکگرتوو
بەشی پێکھێنەر	ئایرلەندای باکوور
کاونتیی مێژوویی	کاونتی لەندەندێری
دامەزراندنی خانەقا	سەدەی شەشەمی زایینی
دەسەڵات
• جۆر	ئەنجومەنی ناوچەیی
ڕووبەر
• سەرجەم	٣٨٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٤٩ میلی چوارگۆشە)
ژمارەی دانیشتووان  (سەرژمێریی ٢٠٢١)
• سەرجەم	٨٥،٢٧٩ (شاری دێری) ١٠٥،٠٦٦ (ناوچەی شارەوانی)
کۆدی تەلەفۆن	028
وێبگە	derrystrabane.com

دێری، کە بە فەرمی بە (لەندەندێری Londonderry) ناسراوە، دووەم گەورەترین شاری ئایرلەندای باکوورە و چوارەم گەورەترین شاری دوورگەی ئایرلەندایە. شارەکە دەکەوێتە سەر ڕووباری فۆیل و بە شوورا مێژووییە تەواوەکەی ناسراوە کە لە سەدەی ١٧دا دروست کراوە. دێری خاوەنی مێژوویەکی دوور و درێژ و ئاڵۆزە، لە بنکەیەکی ئایینیی سەرەتاییەوە تا دەگاتە ڕۆڵی گرنگی لە کاتی ناکۆکییەکانی ئایرلەندای باکوور (The Troubles) و گۆڕانی بۆ ناوەندێکی کەلتووری و ئاشتیخوازانە.

ناو و ململانێی ناو

ناوی شارەکە بابەتی مشتومڕێکی درێژخایەنە. بە گشتی، جوداخوازەکان (کە زۆرینەی دانیشتووانی شارەکەن) ناوی دێری بەکاردەھێنن، لە کاتێکدا یەکێتیخوازەکان ناوی فەرمیی لەندەندێری بەکاردەھێنن. ناوی "دێری" لە وشەی کۆنی ئێرلەندی Daireەوە ھاتووە کە بە واتای "داری بەڕوو" دێت.

پێشگری "لەندەن" لە ساڵی ١٦١٣ بەپێی بەڵگەنامەیەکی شاھانە (Royal Charter) زیاد کرا، وەک داننانێک بە ڕۆڵی کۆمپانیاکانی شاری لەندەن لە ئاوەدانکردنەوە و شوورابەندکردنی شارەکەدا لە کاتی "پلانتیشنی ئۆلستەر" (Plantation of Ulster). لەگەڵ ئەوەشدا، لە دیدی جوداخوازە ئێرلەندییەکان و زۆرێک لە مێژوونووساندا، ئەم نەخشەیە وەک ھەنگاوێکی داگیرکاری سەیر دەکرێت کە مەبەست لێی نیشتەجێکردنی ناڕەزاکان(پرۆتێستانت)ی ئینگلیز و سکۆتلەندی بوو لەسەر خاکی ئایرلەندییە کاسۆلیکە ڕەسەنەکان.

مێژوو

نیشانی فەرمیی شارەکە.(Vita، Veritas، Victoria) بە ئینگلیزی ("Life, Truth, Victory") بە کوردی (ڕاستگۆیی ، سەرکەوتن، ژیان)

دامەزراندنی سەرەتایی

مێژووی شارەکە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شەشەمی زایینی، کاتێک دەروێشێک بە ناوی سانت کۆلۆمبا (کە بە کۆڵمکیل ناسراوە) خانەقایەکی لەو شوێنەدا دامەزراند.

پلانتیشن و دروستکردنی شووراکان

تۆپە مێژووییەکان لەسەر شووراکانی شار کە ڕوویان لە کەناری کەشتییەکان (Ship Quay) کردووە

لە سەرەتای سەدەی ١٧دا، شارەکە بووە بەشێکی گرنگ لە پڕۆژەی "پلانتیشنی ئۆلستەر Plantation of Ulster". لەم ماوەیەدا، کۆمپانیاکانی شاری لەندەن شارەکەیان ئاوەدان کردەوە و شوورا بەرگرییە بەناوبانگەکانیان دروست کرد.

گەمارۆی دێری

شارەکە بە گەمارۆکەی ساڵی ١٦٨٩ ناسراوە، کاتێک دانیشتووانە پرۆتێستانتەکەی بۆ ماوەی ١٠٥ ڕۆژ بەرگرییان لە شارەکە کرد دژی سوپای پاشا جەیمسی دووەمی کاسۆلیک. ئەم ڕووداوە وەک یەکێک لە ڕووداوە ھەرە گرنگەکانی مێژووی یەکێتیخوازەکان لە ئایرلەندا دادەنرێت.

ناکۆکییەکانی ئایرلەندای باکوور (The Troubles)

ناوچەی بۆگساید، کە بە دیوارییە سیاسییەکانی ناسراوە

دێری یەکێک بوو لە ناوەندە سەرەکییەکانی ناکۆکییەکانی ئایرلەندای باکوور. گەڕەکی بۆگساید (Bogside) بووە شوێنی چەندین ڕووداوی گرنگ، لەوانە:

• شەڕی بۆگساید (١٩٦٩): توندوتیژییەکی سێ ڕۆژە لە نێوان دانیشتووانە ناشنالیستەکان و پۆلیس.
• یەکشەممەی خوێناوی (Bloody Sunday) (١٩٧٢): سەربازانی بەریتانی تەقەیان لە خۆپیشاندەرانی مافە مەدەنییەکان کرد و ١٤ کەسیان کوشت.

شووراکانی شار

دێری تاکە شاری تەواو شوورابەندکراوە لە دوورگەی ئایرلەندا کە شووراکانی تا ئێستاش بە تەواوی ماونەتەوە. شووراکان لە نێوان ساڵانی ١٦١٣ و ١٦١٨ دروست کراون و درێژییەکەیان نزیکەی ١ میل (١.٦ کیلۆمەتر)ە. ئەم شوورا بەرگرییانە ھەرگیز بە شەڕ نەشکێنراون و ئێستا یەکێکن لە گرنگترین شوێنە گەشتیارییەکانی شارەکە.

شوێنە دیارەکان و کەلتوور

شەقامی شیپکەی، یەکێک لە شەقامە سەرەکییەکانی ناو شووراکان

• ھۆڵی شارەوانی (Guildhall): باڵەخانەیەکی مێژوویی و جوانە کە ناوەندی کارگێڕیی شارە.
• دیوارییەکانی بۆگساید: کۆمەڵێک وێنەی دیواریی گەورەن کە ڕووداوە ڕامیاری و کۆمەڵایەتییەکانی مێژووی شارەکە نیشان دەدەن.
• پردی ئاشتی (Peace Bridge): پردێکی نوێگەرە کە لە ساڵی ٢٠١١ کرایەوە و دوو بەشی شارەکە (کە بە شێوەیەکی نەریتی لە ڕووی ئایینییەوە دابەش بوون) پێکەوە دەبەستێتەوە و بووەتە ھێمای ئاشتی و یەکگرتنەوە.
• مۆزەخانەی تاوەری (Tower Museum): مێژووی شارەکە لە سەرەتاوە تا ئەمڕۆ دەگێڕێتەوە.

شارەکە لە ساڵی ٢٠١٣ وەک یەکەم "شاری کەلتووریی شانشینی یەکگرتوو" دەستنیشان کرا.

گواستنەوە

فڕۆکەخانەی شاری دێری

شارەکە فڕۆکەخانەیەکی ھەیە بە ناوی فڕۆکەخانەی شاری دێری (City of Derry Airport)، کە گەشتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی پێشکەش دەکات.