دیمۆگرافیای ھەرێمی کوردستان
دیمۆگرافیای ھەرێمی کوردستان لە ڕەنگدانەوەی یارییەکی دینامیکی فاکتەرە نەتەوەیی و کولتووری و ئابوورییە کۆمەڵایەتییەکانە کە ڕەوتی دانیشتووان و ڕێڕەوی گەشەسەندنی ناوچەکە لە قاڵب دەدەن. تا تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، ژمارەی دانیشتووانی مەزەندەکراو نزیکەی ٦.٣٧ ملیۆن کەس بووە، کە تا ساڵی ٢٠٢٣ بەرزبووەتەوە بۆ ٦,٥٥٦,٧٥٢ [١] بەم پێیە، ناوچەکە لە ئێستادا لە قۆناغی سێیەمی تیۆرمی گواستنەوەی دیمۆگرافیدایە.
پێداچوونەوەی جوگرافی
[دەستکاری]ھەرێمی کوردستان تایبەتمەندە بە بەرز و نزمی ھەمەچەشن و سەخت، لەوانە چیاکان، دۆڵەکان و دەشتە بەپیتەکان.[٢] ناوچەکانی وەک سلێمانی لە بەرزییەکدان کە لە ٨٩٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە تێپەڕ دەکات و زستانی سارد و بەفراوی و ھاوینی فێنکیان ھەیە. دیمەنی شاخاوی ھەرێمەکە بە شوێنەوارە سروشتی و دەستکردەکان تەواو دەبێت، لەوانە بەنداوی دووکان و بەنداوی دەربەندیخان، کە ھاوکات شوێنی گەشتیاریی بەرچاون.[٣][٤]
کەشوھەوا
[دەستکاری]کەشوھەوای ھەرێمی کوردستان بەپێی وەرز دەگۆڕێت، بە زستانی سارد و بەگشتی ھاوینی فێنک. ئەم بارودۆخە کەشوھەوایییانە گونجاون بۆ کشتوکاڵ، کە وەک یەکێک لە کەرتە ئابوورییە سەرەکییەکانی ھەرێم دەمێنێتەوە.
دەشتی شارەزوور، کە لە مێژوودا لە سەردەمی ئەکەدییەکاندا بە «زامۆ» ناسرابوو،[٥][٦] وەک یەکێک لە بەپیتترین ناوچەکانی ناو ھەرێمەکە دادەنرێت، کە ڕەنگدانەوەی گرنگیی کشتوکاڵییەتی.[٧] ھەرێمەکە چەندین شوێنەواری سروشتی لەخۆدەگرێت، لەوانە تاڤگەی گەلی عەلی بەگ، کە بە یەکێک لە بەرزترین تاڤگەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت.[٨]
پێداچوونەوەی دانیشتووان
[دەستکاری]تا ساڵی ٢٠٢٣، ژمارەی خەمڵێنراوی دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان ٦،٥٥٦،٧٥٢ کەس بووە. دابەشبوونی ڕەگەزی تا ڕادەیەک ھاوسەنگە، بە ٣،٢٩٦،٢٤٠ نێر و ٣،٢٦٠،٥١٤ مێ. تێکڕای گەشەی ساڵانەی دانیشتووان نزیکەی ٢٫٠٪یە.
| پۆل | دانیشتووان |
|---|---|
| نێر | ٣،٢٩٦،٢٤٠ |
| مێ | ٣،٢٦٠،٥١٤ |
| شارنشین | ٥،١٤٢،٥٢٦ |
| گوندنشین | ١،٤١٤،٢٢٦ |
| کۆی گشتی | ٦،٥٥٦،٧٥٢ |
دابەشبوونی شارنشین و گوندنشین
[دەستکاری]زۆرینەیەکی بەرچاوی دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان لە ناوچە شارنشینەکاندا نیشتەجێن. تێکڕاکانی شارنشینی لە پارێزگاکاندا جیاوازن: ھەولێر (٨٣٪)، دھۆک (٧٤٪)، و سلێمانی (٨٥٪). ئەم ڕەوتە بەھۆی ھەم گەشەپێدانی ئابووری و ھەم ناسەقامگیریی ڕامیاریی مێژووییەوە دروست بووە.
ڕەوتی شارنشینی لە ھەرێمی کوردستان بەرچاوە، بەجۆرێک نزیکەی ٨٤٪ی دانیشتووانەکەی لە ناوچە شارنشینەکاندا نیشتەجێن، لەکاتێکدا ٢١٫٥٪یان لە ناوچە گوندنشینەکاندا دەژین؛ ئەمەش ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییە بەرچاوەکانە لە شێوازەکانی ژیان و پێکھاتە ئابوورییەکاندا.[٩]
پێکھاتەی تەمەن
[دەستکاری]دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی بەرچاو گەنجن:
- ٠–١٤ ساڵ: ٣٦٫٠٪
- ١٥–٦٤ ساڵ: ٦٠٫٠٪
- ٦٥ ساڵ و سەرووتر: ٤٫٠٪
ئەم پێکھاتە دانیشتووانناسییە دەبێتە ھۆی ڕێژەی پشتبەستن کە نزیکەی ٦٣٫٥٪یە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕێژەیەکی بەرچاوی ئەو کەسانەی پشت بە کەسانی تر دەبەستن بە بەراورد بە دانیشتووانی تەمەن کارکردن.
ئامارەکانی ھێزی کار
[دەستکاری]بەپێی ڕووپێوی ھێزی کار لە ساڵی ٢٠٢١، تێکڕای بەشداریی ھێزی کار لە ھەرێمی کوردستان ٤٥٫٠٪یە. بەڵام جیاوازییەکی ڕەگەزیی توند ھەیە: ٧٣٫٥٪ی نێرەکان لە ھێزی کاردا بەشدارن، لەکاتێکدا تەنھا ١٦٫٥٪ی مێیەکان بەشدارن. تێکڕای گشتیی بێکاری ١٦٫٥٪یە، بێکاریی مێینە (٢٩٫٦٪) بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزترە لەوەی نێرینە (١٣٫٦٪).
| نیشاندەر | کۆی گشتی (٪) | نێر (٪) | مێ (٪) |
|---|---|---|---|
| تێکڕای بەشداریی ھێزی کار | ٤٥٫٠ | ٧٣٫٥ | ١٦٫٥ |
| تێکڕای بێکاری | ١٦٫٥ | ١٣٫٦ | ٢٩٫٦ |
بەڵام ھەرێمەکە ڕووبەڕووی تەحەدایەکی زۆر دەبێتەوە، لەوانە زیادبوونی کۆچی گەنجان بۆ دەرەوەی وڵات کە بەدوای دەرفەتی باشتردا دەگەڕێن، ئەمەش بە پلەی یەکەم بەھۆی چەقبەستوویی ئابووری و پشتبەستن بە کەرتی گشتییە.[١٠]
پیتێن و مردن
[دەستکاری]تێکڕای گشتیی پیتێن (TFR) لە ھەرێمی کوردستان بە ٣٫٨ منداڵ بۆ ھەر ژنێک دەخەمڵێندرێت. بەڵام پێشبینییەکان ئاماژە بە دابەزین بۆ نزیکەی ٢٫٥ دەکەن تا ساڵی ٢٠٤٠. تەمەنی چاوەڕوانکراو لە کاتی لەدایکبووندا پێشبینی دەکرێت لە ٧٣٫٨ ساڵەوە لە ساڵی ٢٠٢٠ بەرزبێتەوە بۆ ٧٧٫٧ ساڵ بۆ نێرەکان و لە ٧٦٫٦ بۆ ٨٠٫٧ ساڵ بۆ مێیەکان تا ساڵی ٢٠٤٠. لە ساڵی ٢٠١٨دا، تێکڕای مردنی ژێر ٥ ساڵ ١٧ کەس بووە لە ھەر ١٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوو، کە کەمترە لە ناوچەکانی تری عێراق.
کۆچ و ئاوارەیی
[دەستکاری]ھەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی بەرچاو کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ململانێ ناوچەیییەکان، کە بووەتە ھۆی کۆچی ناوخۆیی و دەرەکی. لە ساڵی ٢٠١٦دا، ھەرێمەکە میوانداریی نزیکەی ١٫١ ملیۆن ئاوارەی ناوخۆیی کردووە، کە ١٦٪ی کۆی دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان پێکدەھێنن، ھەروەھا ٢٠٠،٠٠٠ پەنابەر. پارێزگای دھۆک زۆرترین پشکی ئاوارەکانی بەدەستھێناوە (٢٩٪)، دواتر ھەولێر (١١٪) و سلێمانی (١٠٪) دێن.[١١]
پێشبینییەکانی دانیشتووان
[دەستکاری]پێشبینییەکانی دانیشتووانی داھاتوو دەخەمڵێنن کە ژمارەی دانیشتووانی ھەرێمی کوردستان تا ساڵی ٢٠٢٧ دەگاتە نزیکەی ٧ ملیۆن و تا ساڵی ٢٠٣٤ دەگاتە ٨ ملیۆن کەس. ئەمەش گوزارشت لە زیادبوونێکی پێشبینیکراوی ٤٣٪ دەکات لە ماوەی دوو دەیەدا، بە تێکڕای گەشەی ساڵانەی ١٫٨٢٪.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «The population of the Kurdistan Region is 6,503,000, according to the latest census results». سەما تیڤی (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). ٢٤ی شوباتی ٢٠٢٥. لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Rafaat، Aram (١١ی ئایاری ٢٠١٨). Kurdistan in Iraq: The Evolution of a Quasi-State (بە ئینگلیزی). Routledge. ژپنک ٩٧٨-١-٣٥١-١٨٨٨١-٤.
- ↑ «Kurdish language as Kurdish identity». Respond Crisis Translation (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Kurdistan Region: Geography». presidency.gov.krd. لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Ali، Mabast (٤ی ئایاری ٢٠٢٥). «Socio-political and cultural complexity of the Sharazoor region in the second and first half of the first millennium BC in the light of archaeological discoveries and cuneiform texts.: دۆخی سیاسی و فەرھەنگی ناوچەی شارەزوور لە ماوەی ھەزارەی دووەم و نیوەی یەکەمی ھەزارەی یەکەمی پێش زاین لە ژێر ڕۆشنایی دۆزینەوە شوێنەواریەکان و دەقە مسماریەکاندا». Halabja University Journal (بە ئینگلیزی). ١٠: ١١١–١٤٢. doi:١٠.٣٢٤١٠/١٠٦٥٣ (ناچالاک 13 July 2025). ISSN ٢٦١٧-٣٣٦٠.
{{cite journal}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|doi-broken-date=(یارمەتی)ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: DOI inactive as of تەممووز 2025 (بەستەر) - ↑ Ford، Derek؛ Williams، Paul D. (٣ی ئایاری ٢٠١٣). Karst Hydrogeology and Geomorphology (بە ئینگلیزی). John Wiley & Sons. ژپنک ٩٧٨-١-١١٨-٦٨٤٩٩-٣.
- ↑ «Kurdistan in Brief». www.ettc-iraq.net. لە ڕەسەنەکە لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Language and Identity as the Main Characteristics of Kurdish Survival as a Nation». Kurdishglobe (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٢ی ئایاری ٢٠٢٥. لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Population Census in Iraq: A Step Towards Future Development or Imminent Political Conflict? The Washington Institute». www.washingtoninstitute.org (بە ئینگلیزی). لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Kurdistan Region accounts for 14% of Iraq's population, census shows». Kurdistan 24. ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤.
- ↑ Bruinessen، Martin van (١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٩). «The ethnic identity of the Kurds». Peter A. Andrews (Ed.), Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Pp. 613-21.