دیموکراسی لە عێراق

دیموکراسی لە عێراق پرۆسەیەکی سەرھەڵدراوە، بەڵام عێراق ڕێبازێکی دیموکراسیتری لە زۆربەی دراوسێکانی بەدەستھێناوە. عێراق لە پێوەرەکانی دیموکراسی ئابووری ساڵی ٢٠٢١دا ٣٫٥١ی لە کۆی ١٠ نمرەی بەدەستھێناوە کە بە تاکڕەو دادەنرێت. عێراق لە پێوەرەکانی دیموکراسی ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٣دا ٠٫٣٦٢ خاڵی بەدەستھێناوە و لە پلەی سێیەمی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ١١٥ھەمین لەسەر ئاستی جیھان. چەندین شەڕ و گەندەڵی و ململانێی مەدەنی و نەتەوەیی لە عێراقدا وای کردووە کە حکوومەتێکی سەقامگیری دیموکراسی قورس بێت.

بەپێی دەستووری عێراق، حکوومەتی عێراق کۆمارێکی فیدراڵی، نوێنەرایەتی، پەرلەمانی، دیموکراسییە. سیستمێکی فرە حیزبییە، کە دەسەڵاتی جێبەجێکردن لەلایەن سەرۆکوەزیرانەوە بەڕێوەدەبرێت، سەرۆکی عێراقیش، دەسەڵاتی یاسادانان لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە بەڕێوەدەبرێت. سەرۆکی حکوومەت ئەنجومەنی وەزیران دیاری دەکات کە وەک کابینە کاردەکات.

مێژوو

عێراق لە ڕووی مێژووییەوە (پێش ٢٠٠٣) لەلایەن پاشا و دیکتاتۆرەکانەوە حوکمڕانی دەکرا و ھەرگیز دیموکراسی نەبووە. ساڵانێک کورد خەباتی بۆ ئۆتۆنۆمی و سەربەخۆیی لە عێراق دەکرد لە ململانێی عێراق و کورددا. لە ساڵی ١٩٩٢ کورد حکوومەتی خۆی پێکھێنا، حکومەتی ھەرێمی کوردستان.

داگیرکاری ئەمریکا (٢٠٠٣–٢٠١١)

لەشکرکێشییەکەی ساڵی ٢٠٠٣ بە سەرۆکایەتی ئەمریکا بۆ سەر عێراق ڕژێمی سەدام حوسێنی ڕووخاند، بە ئامانجی ڕاگەیەندراوی نەھێشتنی چەکی کۆمەڵکوژ. پێشخستنی دیموکراسی بە خێرایی بوو بە دووەم ئامانجی ڕاگەیەندراوی ئەمریکا لە عێراق.

ڕووخاندنی پەیکەری سەددام حوسێن لە گۆڕەپانی فیردەوس لە بەغدا لە ساڵی ٢٠٠٣

لە ئایاری ٢٠٠٣ تا حوزەیرانی ٢٠٠٤، عێراق لەلایەن دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی (CPA) بە سەرۆکایەتی ئەمریکا بەڕێوەدەبرا، کە تا مانگی تەممووزی ٢٠٠٣ لەلایەن ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق (GGCC)ەوە ھاوکاری دەکرا، کە لە سەرکردە ھۆزەکان پێکھاتبوو کە لەلایەن دەسەڵاتی کاتی بۆ ڕاوێژکاری حکوومەتی کاتی ڕاسپێردرابوون. لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٤دا سەروەری عێراق لە ئەمریکاوە گواسترایەوە بۆ حکوومەتی کاتی عێراق کە ئەیاد عەلاوی سەرۆکوەزیرانی کاتی بوو. دەنگدەرانی عێراق لە مانگی یەکی ساڵی ٢٠٠٥ چوونە سەر سندووقەکانی دەنگدان بۆ ھەڵبژاردنی ٢٧٥ ئەندام بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی حکوومەتی ئینتیقالی عێراق. ئەم دەستە ئینتیقالییە ئەرکی داڕشتنی دەستووری وڵاتی پێسپێردرا. ھەڵبژاردنی زیاتر لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٥ بۆ ھەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی ھەمیشەیی بەدوای خۆیدا ھێنا.

ئەم ھەڵبژاردنانە بووە ھۆی پێکھێنانی «حکوومەتێکی یەکگرتووی نیشتمانیی» - کە ئیفێمیزمێکە بۆ حکوومەتێک کە لەسەر بنەمای سیستمی دابەشکردنی دەسەڵات پێکھاتبوو - لە مانگی ئایاری ٢٠٠٦. ئەم حکوومەتە چوار گەورەترین حیزبی لە پەرلەمانی ٢٧٥ کورسی پێکھاتبوو: ھاوپەیمانی یەکگرتووی عێراقی (١٢٨ کورسی)، کە ھەموو حیزبە گەورەکانی شیعەی لەخۆگرتبوو؛ ھاوپەیمانی کوردستانی (٥٣ کورسی)، کە لە حیزبە سەرەکییەکانی (دەسەڵاتدار) لە ھەرێمی کوردستان پێکھاتووە؛ بەرەی ڕێککەوتنی عێراقی (٤٤ کورسی)، کە لە لایەنە عەرەبییە سوننەکان پێکھاتووە؛ و لیستی نیشتمانی عێراق (٢٥ کورسی) کە حیزبێکی عەلمانییە و لە ھەردوو سوننە و شیعە پێکھاتووە؛ بەڵام ھێرشی یاخیبووان و کردەوەی تری توندوتیژی شتێکی باو بوو و بەشدارییان لە ناسەقامگیری درێژخایەنی وڵاتدا کرد.

لایەنی کەم تا ساڵی ٢٠٠٨ ھەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق بە گشتی ئازاد و دادپەروەرانە بوو، ڕێژەی بەشداریکردنی دەنگدەران زۆر بوو، بەڵام زۆرجار بەھۆی توندوتیژییەوە تێکدەدرا. سەرۆککۆمار کە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی کەمی ھەیە بەڵام دەتوانێت وەک ناوبژیوانێکی نافەرمی لە نێوان گرووپە سیاسییە جیاوازەکاندا مامەڵە بکات، ھەروەھا لەلایەن پەرلەمانەوە ھەڵدەبژێردرێت.

سەرەڕای خەرجکردنی ملیارەھا دۆلار بۆ بەرەوپێشبردنی دیموکراسی لە عێراق، ھەوڵی ئەمریکا بۆ دامەزراندنی حکوومەتێکی دیموکراسی تاڕادەیەکی زۆر بە شکستخواردوو دادەنرێت و بە «نائومێدی دیموکراسی» ناوزەد کراوە. لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠١١ لەسەر تێچووی جەنگ لەلایەن پەیمانگای واتسۆن بۆ لێکۆڵینەوە نێونەتەوەیییەکانی زانکۆی براون گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە پێشخستنی دیموکراسی ھەر لە سەرەتاوە لە عێراقدا کەموکوڕی تێدابوو، ھەر لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئاماژەی بەوەدا کە "ئاماژەی ڕوون ھەبووە کە عێراقێکی دوای سەدام نابێتە ناوەندێکی ناوەندی بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی دیموکراتی نوێ". گەندەڵی زۆر بوو لە کاتێکدا ئەمریکا خۆی ئامادە دەکرد بۆ کشاندنەوەی زۆرێک لە سەربازە شەڕکەرەکانی.

ناڕەزایەتییەکانی ساڵی ٢٠١١

لە ساڵی ٢٠١١ لە ھەوڵێکدا بۆ ڕێگریکردن لە ئەگەری نائارامی، نوری مالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراق ڕای گەیاند کە خۆی بۆ خولی سێیەم کاندید ناکات و داوای دانانی ماوەی دەستووری کرد؛ بەڵام لە ١٢ی شوباتدا سەدان خۆپیشاندەر لە چەند شارێکی گەورەی عێراق (بەتایبەت بەغدا و کەربەلا) کۆبوونەوە، داوای ڕێبازێکی کاریگەرتریان لە ئاسایشی نیشتمانی و لێکۆڵینەوە لە گەندەڵی فیدراڵی و ڕێوشوێنی حکوومەت بۆ دادپەروەری و شەفافییەت و دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە گشتییەکان کرد. ناڕەزایەتییەکان بووە ھۆی کوژرانی لایەنی کەم ٤٥ کەس، لەنێویاندا لایەنی کەم ٢٩ کەس لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١١ کە «ڕۆژی توڕەیی» بوو.

شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامیی (٢٠١٣–٢٠١٧)

ئەو شەڕەی عێراق و ھاوپەیمانەکانی لە دژی دەوڵەتی ئیسلامی بەڕێوەی بردووە، بووەتە ھۆی چەندین بابەتی مافی مرۆڤ. نزیکەی ١٩ ھەزار ھاووڵاتی مەدەنی لە عێراق بەھۆی توندوتیژییەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە نێوان مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٤ تا تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ کوژران. دەوڵەتی ئیسلامی لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٤ تا ١٧٠٠ ئەندامی ھێزی ئاسمانی عێراقی لە کەمپی سپایچەر لە نزیک تکریت لەسێدارە دا؛ و کۆمەڵکووژیی ئێزیدییەکان لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامی کە بووە ئەنجامی ئاوارەبوون و ھەڵاتن و دەربەدەری گەلی ئێزیدی لە خاکی باوباپیرانیان.

بەگوێرەی ڕاپۆرتی نیووزوویک، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی ئیدعای کردووە کە «ھێزەکانی حکوومەتی عێراق و میلیشیا نیمچە سەربازییەکان ئەشکەنجە و بە ئارەزووی خۆیان دەستبەسەری و بێسەروشوێنکردنیان کردووە و ھەزاران ھاووڵاتی مەدەنی کە لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئیسلامی ھەڵاتوون» لە سێدارە دراون. ڕاپۆرتەکە بەناونیشانی «سزا بەسەر تاوانەکانی داعش» باس لەوە دەکات کە ھەزاران پیاو و کوڕی سوننە لەلایەن ھێز و میلیشیاکانی حکوومەتی عێراقەوە بە زۆر بێسەروشوێن کراون.

ناڕەزایەتییەکانی ساڵی ٢٠١٩

عێراق لە ساڵی ٢٠١٩ زنجیرەیەک ناڕەزایەتی بەخۆیەوە بینی کە بریتی بوون لە خۆپیشاندان، ڕێپێوان، مانگرتن و نافەرمانی مەدەنی. ناڕەزایەتییەکان لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ دەستیان پێکرد، کە ئەم ڕێکەوتە لەلایەن چالاکوانانی مەدەنییەوە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دیاری کرابوو، و بە شێوەیەکی سەرەکی لە پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق بڵاوبوونەوە، وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر گەندەڵی، بێکاری، تایەفەگەریی سیاسی، خراپی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و دەستێوەردانی دەرەکی. پاشان ناڕەزایەتییەکان پەرەیان سەند بۆ داواکاریی ڕووخاندنی حکوومەتی عێراق و زوو حکوومەتی ئەو کاتەی ناچار کرد لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ دەستلەکاربکێشێتەوە، لەو کاتەدا زیاتر لە ٤٠٠ خۆپیشاندەر کوژران و ژمارەیەکی زۆرتریش بریندار بوون.

خۆپیشاندانەکان لە سەرانسەری عێراق لە ماوەی چارەکی یەکەمی ٢٠٢٠ بەردەوام بوون، بەڵام بەھۆی ماندووبوونەوە تەوژمەکە دەستی بە کەمبوونەوە کرد، و دواجار ڕێکارەکانی قەدەغەی ھاتوچۆی پەیوەست بە پەتای کۆڤید-١٩ بووە ھۆی کۆتایی ھاتنی بزووتنەوەکە. لەگەڵ ئەوەشدا، داواکارییە سەرەکییەکانی خۆپیشاندەران (باشترکردنی حوکمڕانی، خزمەتگوزارییە گشتییەکان، و ھەلی کار) بە زۆری بێ وەڵام مانەوە. ئەو بیرۆکەیەی کە ھاووڵاتییە ئاسایییەکانی عێراق سوود لە سامانی نەوتی زۆری وڵات وەرناگرن، کرۆکی ناڕەزایەتییەکانە، و گەندەڵی بە ھۆکار دەزانن، چ لە ئاستی ناوخۆ لە سیاسەتی عێراقدا یان لە ئاستی نێودەوڵەتی بەھۆی دەسەڵاتی دەرەکییەوە.

عێراق لە زۆربەی ساڵی ٢٠٢٠دا نوقمی چەقبەستوویی سیاسی بوو، لە کاتێکدا فراکسیۆنە سیاسییە ڕکابەرەکان ململانێیان دەکرد بۆ ڕێککەوتن لەسەر سەرکردەیەک؛ بەڵام لەوەتەی دیاریکردنی مستەفا کازمی وەک سەرۆک وەزیران لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٠، دەگوترێت «توێژە دیارەکانی ناو پەرلەمانی عێراق» کە ناویان نەھێنراوە، بوونەتە ڕێگر لە بەردەم ھەر «پێشکەوتنێکی چاکسازی» (کە ناوی نەھێنراوە). لە ئەنجامدا، ئەو کەرتەی کەمترین نمرەی لە عێراق بەدەستھێناوە، دەدای حکوومەتە، کە نمرەی سفری وەرگرتووە. ھەروەھا عێراق دووەم کەمترین نمرەی لە بواری ئازادییە مەدەنییەکان بەدەستھێناوە، بە نمرەی ١٫١٨، کە دابەزینە لە ١٫٧٦ لە ساڵی ٢٠١٩. ئەم نمرە لاوازە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ سنووردارکردنەکانی کەرەنتینە (کە کاریگەری جیھانی لەسەر مافە مەدەنییەکان ھەبووە)، بەڵام ھەروەھا دەگەڕێتەوە بۆ بانگەشەی زیادبوونی دەستگیرکردنی ھەڕەمەکی و ئەشکەنجەدان بۆ وەرگرتنی دانپێدانان لە گومانلێکراوانی تیرۆر (لەوانەش ئەندامانی داعش و ئەلقاعیدە). ھێزە ئەمنییەکان و میلیشیا چەکدارەکان، بەتایبەتی، تۆمەتبار کراون بە بەکارھێنانی شێوازی سەرکوتکەرانە بۆ دامرکاندنەوەی ناڕەزایەتییەکان، لەوانەش بەکارھێنانی گوللەی زیندوو. بەھۆی کردەوە ناڕەزایەتییەکانەوە کە ھێشتا بە شێوەی پچڕپچڕ ماونەتەوە، عێراق پلەیەکی بەرزی ڕێژەیی لە ھەردوو بواری بەشداری سیاسی و کولتووری سیاسیدا پاراستووە.

قەیرانی سیاسی ٢٠٢١–٢٠٢٢

دوای ھەڵبژاردنە پەرلەمانییەکەی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ لە عێراق، پێکھێنانی حکوومەتێکی نوێی عێراقی دوازدە مانگی خایاند: کە درێژترین چەقبەستوویی لەو جۆرەیە لە دوای داگیرکارییەکەی ٢٠٠٣ بە سەرۆکایەتی ئەمریکا. ململانێکە لە نێوان ڕەوتی سەدر (لایەنگرانی سەرکردەی ئایینی شیعە موقتەدا سەدر) و ھاوپەیمانی چوارچێوەی ھەماھەنگیی بە پشتیوانی ئێران و بە سەرۆکایەتی نووری مالیکی بوو. ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ ماوەیەکی درێژ نەیتوانی حکوومەتێکی ھاوپەیمانی پێکبھێنێت یان سەرۆکێکی نوێ ھەڵبژێرێت. ئاڵۆزییە سیاسییەکان چەندین جار بوونە ھۆی ناڕەزایەتی و توندوتیژی لە بەغدا، و بە مەترسیدارترین قەیران دادەنرێت کە وڵاتەکە بەخۆیەوە بینیبێت لە دوای تێکشکاندنی داعش لە ساڵی ٢٠١٧، کە دوای ئەوە عێراق سەقامگیرییەکی ڕێژەیی بەخۆیەوە بینیبوو.

بەڵام لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢، کابینەی حکوومەتی سەرۆک وەزیران محەممەد شیاع سوودانی، لە لایەن «چوارچێوەی ھەماھەنگی»ەوە، لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە پەسەند کرا.

دۆخی ئێستا

لە پێنوێنی دیموکراسیی ھەڵبژاردن بۆ ساڵی ٢٠٢٣، عێراق پلەی سێیەمی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و پلەی ١١٥ی لەسەر ئاستی جیھان بەدەستھێناوە. عێراق نمرەی ٠٫٣٦٢ی لە پێنوێنی دیموکراسیی ھەڵبژاردن لە ساڵی ٢٠٢٣ تۆمارکردووە. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ەوە، سەرۆک وەزیرانی عێراق محەممەد شیاع سوودانییە.