دویرێ

دویرێ
دویرێ
گوند
	دیمەنی گوندی دویرێ
	گوندی دویرێ
	دویرێ جێگەی لە باشووری کوردستاندا دویرێ جێگە لە عێراقدا دویرێ جێگە لە ئاسیادا
	پۆتانەکان: 37°13′25″N 43°28′06″E / 37.22356°N 43.46824°Eپۆتانەکان: 37°13′25″N 43°28′06″E / 37.22356°N 43.46824°E
وڵات	عێراق
ھەرێم	کوردستان; باشووری کوردستان
پارێزگا	پارێزگای دھۆک
قەزا	قەزای ئامێدی
ناحیە	ناحیەی کانی ماسێ
بەرزایی	١٢٧٥ مەتر (٤٬١٨٣ پێ)
زمان و ئایین
• زمان	کوردی(کرمانجی) و سریانی
• ئایین	مەسیحی
• ب پ م(٢٠١٧)	٠٬٧٥٨; بەرز · ٢٦مین
ناوچەی کاتی	UTC+٣:٣٠ (ناوچەی کاتی)
• ھاوین (DST)	UTC+٤:٣٠ (ھاوین)
تەلەفۆن	٠٠٩٦٤

دویرێ یان دورێ (بە عەرەبی: دویري)، (بە ئینگلیزی: Dooreh، بە سوریانی: ܒܝܬ ܬܢܘܪܐ) یەکێکە لە گوندەکانی ناحیەی کانی ماسێ، قەزای ئامێدی، پارێزگای دھۆک، باشووری کوردستان لە عێراق.^[٤]^[٥]^[٦] دەکەوێتە ڕۆژاوای شارۆچکەی کانی ماسێ بە دووری (٣)کم.^[٧]

هەروەها گوندەکە دەکەوێتە ناوچەی مێژوویی بەرواری. لە گوندەکەدا، کڵێسایەکی مار گێوەرگیس،^[٨] و کەلاوەکانی دێری مار قەیۆمە. پێشتر دوو مەزارگەی تایبەت بە ماری مەریەم و ماریا پیۆس و چوار گۆڕستان هەبووە.^[٩]

ناو

پێشنیار دەکرێت کە ناوی گوندەکە لە وشەی "دوورو(م)" وەرگیرابێت کە بە واتای ("قەڵا، دیوار" ) دێت بە زمانی ئەکەدی.^[١٠]

مێژوو

پاشماوەی قەڵایەک لە نزیک دویرێ دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەرەتای ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور لە کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، و پێدەچێت ئیلھامبەخش بووبێت بۆ ناوی گوندەکە.^[١١] دێری مار قەیوما لە سەدەی چوارەمی زایینی دامەزراوە و کڵێسای مار گەیوارگیس بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٩٠٩ دروستکراوە. دێری مار قەیوما بۆ یەکەمجار لە ژیانی سەدەی ١٠ی ڕەبان جۆزێف بوسنایادا باسکراوە، و تا ساڵی ١٦١٠ بووەتە شوێنی نیشتەجێبوونی کەنیسەی ڕۆژھەڵاتی ئەپستۆریای بەرواری. خودی دویرێ لە دەستنووسێکی ساڵی ١٦٨٣دا ئاماژەی پێکراوە. لە ساڵی ١٨٥٠دا ٢٠-٤٠ خێزانی کڵێسای ڕۆژھەڵات لە دوورە نیشتەجێ بوون، و دوو کڵێسای کارا و چوار قەشە خزمەتیان دەکرد.^[١٢]

پێش جەنگی جیھانیی یەکەم، دویرێ ٢٠٠ ئاشووری تێدابووە، کە بە سەرکردایەتی ئاغا پەتڕۆس ناچار بوون بەرەو دەوروبەری ورمێ لە ئێران، لەناو کۆمەڵکوژی ئاشوورییەکان ھەڵبێن. لە کاتێکدا لە ئێران ٩٠ گوندنشین گیانیان لەدەستدا و ٣٠ ژن و منداڵ یان کوژران یان ڕفێنران و ڕزگاربووان لە ساڵی ١٩١٨ لە کەمپی پەنابەران لە بەعقووبە نیشتەجێ کران. دوای ئەوەی بۆ ماوەی دوو ساڵ لەوێ نیشتەجێ بوون، لە کۆتاییدا ٩٠ کەس گەڕانەوە بۆ دویرێ. دویرێ لە سەرەتای سییەکانی سەدەی ڕابردوودا بە ھۆی ململانێی نێوان حکوومەتی تورکیا و میری کوردی بەرواری، جارێکی دیکە بۆ ماوەیەکی کاتی چۆڵ کرا. لە ساڵی ١٩٣٨دا ٣٥ بنەماڵە لەو گوندەدا نیشتەجێ بوون و ژمارەی دانیشتوانی دویرێ لە ساڵی ١٩٥٧دا ٢٩٦ کەس تۆمارکراوە.^[١٣]

لە سەرەتای شەڕی یەکەمی عێراق و کورد لە ساڵی ١٩٦١، ٧٥ خێزان لە ٤٠ ماڵدا لە دویرێ نیشتەجێ بوون، و گوندەکە بەھۆی ھێرشی ناپاڵمەوە لە کاتی جەنگدا لە ساڵی ١٩٦٨ زیانێکی زۆری بەرکەوت. سەرەڕای ئەم زیانانە، تا ساڵی ١٩٧٨ ژمارەی دانیشتووانەکەی بۆ ١٠٠ خێزان لە ٧٥ خانوودا زیادی کرد، لەو ساڵەدا لە ٨ی ئابدا گوندەکە لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە وێرانکرا و بەشێکی زۆری دانیشتوانەکەی بە زۆرەملێ لە باتیفا نیشتەجێ کران. وێرانکاری گوندەکە بە تەواوی بوو، چونکە ھەموو خانوو و کڵێسا و کێڵگە و باخچەکان سڕدرانەوە. لە دوای ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ لە عێراق، ٣٠ بنەماڵە گەڕانەوە بۆ دویرێ، و کڵێسای مار گێوارگیس لە ساڵی ١٩٩٥ بە پشتیوانی کڵێسای ئینجیلی-لۆتەران لە ڤورتێمبێرگ دووبارە دروستکرایەوە.^[١٤]

تا ساڵی ٢٠١١ لیژنەی باڵای کاروباری مەسیحییەکان ٣٧ خانوو و ھۆڵێکی دروستکردبوو، و گوندەکە لە ساڵی دواتردا ٢٥٠ لایەنگری کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات نیشتەجێ بوون. دورە لە ١ی ئەیلولی ٢٠١٨ لە چوارچێوەی ململانێی کورد و تورکیا، ھێرشی ئاسمانی تورکیای لێکەوتەوە.^[١٥]

کەسانی دیار

مارگرێت جۆرج شێلۆ (١٩٤٢-١٩٦٩)، چەکداری ئاشووری.^[١٦]

سەرچاوەکان

↑ «ئاڵای ھەرێمی کوردستان». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.
↑ دکتۆر عبدوڵڵا غفور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور. «کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997» (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ «ماددەی ١٤٠» (PDF) (بە عەرەبی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ https://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html
↑ https://www.ishtartv.com/en/viewarticle,35514.html
↑ Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.
↑ Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press
↑ https://utoronto.scholaris.ca/server/api/core/bitstreams/3ae867a1-c19c-48c5-a75a-daa1fc2c9335/content
↑ http://www.aina.org/books/ecclesiastical-organisation-of-the-church-of-the-east.pdf
↑ Khan, Geoffrey (2008). The Neo-Aramaic Dialect of Barwar. Brill.
↑ http://www.aina.org/reports/avod.pdf
↑ https://d31b23d6-d93c-47aa-ae44-216fd7db435b.filesusr.com/ugd/10c0ba_be8659e1c1d44b4c8d199b5980cc3387.pdf
↑ Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.

[1] «ئاڵای ھەرێمی کوردستان». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[2] «دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ھەرێم». KRG. لە ٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[GlobalDataLab-3] «Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab». hdi.globaldatalab.org (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٨ ھێنراوە.

[4] دکتۆر عبدوڵڵا غفور. «جوگرافیای کوردستان» (PDF) (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[5] دکتۆر عبدوڵڵا غەفوور. «کوردستان دابەشی کارگێری و ترێتۆری 1927-1997» (بە کوردی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[6] «ماددەی ١٤٠» (PDF) (بە عەرەبی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[7] ttps://www.geonames.org/99237/republic-of-iraq.html

[8] ttps://www.ishtartv.com/en/viewarticle,35514.html

[9] Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.

[10] Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press

[11] ttps://utoronto.scholaris.ca/server/api/core/bitstreams/3ae867a1-c19c-48c5-a75a-daa1fc2c9335/content

[12] ttp://www.aina.org/books/ecclesiastical-organisation-of-the-church-of-the-east.pdf

[13] Khan, Geoffrey (2008). The Neo-Aramaic Dialect of Barwar. Brill.

[14] ttp://www.aina.org/reports/avod.pdf

[15] ttps://d31b23d6-d93c-47aa-ae44-216fd7db435b.filesusr.com/ugd/10c0ba_be8659e1c1d44b4c8d199b5980cc3387.pdf

[16] Donabed, Sargon George (2015). Reforging a Forgotten History: Iraq and the Assyrians in the Twentieth Century. Edinburgh University Press.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]

[١٥]

[١٦]