دووەم ڕاپەڕینی بەدرخانەکان
| دووەم ڕاپەڕینی بەدرخانەکان | |
|---|---|
 | |
| بەشێکە لە | سەرەتاکانی ناسیۆنالیزمی کوردی |
| بابەتی لاوەکی | شەڕی ڕووسیا و عوسمانی |
| وڵات | ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی |
| جێ | کوردستانی عوسمانی |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٧٧ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٧٨ |
| بەشداربوو | ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کورد |
ڕاپەڕینی دووەمی بەدرخانەکان ڕاپەڕینێکی کورد بوو دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە لە ساڵانی ١٨٧٧–١٨٧٨ ڕوویدا، دوای شەڕی ڕووسیا-عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٧–١٨٧٨. ڕاپەڕینەکە لەلایەن دوو کوڕی بەدرخان بەگ بەناوی عوسمان پاشا و حوسێن کەنعان پاشا سەرپەرشتی کرا.[١] ئەمەش ھەوڵێکی ئەو دوو برایە بوو بۆ زیندووکردنەوەی میرنشینی پێشووی بۆتان،[٢]
پێشینە
[دەستکاری]ڕاپەڕینەکە بزووتنەوەیەک بوو بە قەبارەیەکی زۆر بچووکتر لە ڕاپەڕینی بەدرخان لە ساڵی ١٨٤٧.[٣][٤][٥] شەڕی ڕووسیا-عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨) قۆناغێکی پشێوی و بۆشایی دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا دروست کردبوو.[٦]
عوسمان و حوسێن کەنعان بەدرخان کە لە دەربەدەریدا بوون، سوودیان لە ژینگەی شەڕ و بێتوانایی دەوڵەتی عوسمانی لە دانانی سەربازی پێویست لە ناوچەکەدا وەرگرت بۆ ئەوەی لە شوێنی دەربەدەری خۆیان دەرباز بن و بگەڕێنەوە بۆ سیزرێ.[٧] پێشتر حوسێن کەنعان پاشا بەشداری شەڕی ڕووسیا و عوسمانی ساڵی ١٨٧٧ی کردبوو کە ٣٨٠٠ خۆبەخشی کوردی لە ناوچەی ئەدەناوە سەرکردایەتی دەکرد و لەوێ بریندار بوو. دوای چاکبوونەوەی، پەشیمانی خۆی دەربڕی بۆ خزمەتکردنی بە دەوڵەتی عوسمانی.
ڕاپەڕین
[دەستکاری]ڕاپەڕینەکە لە ناوچەکانی جزیرە و سێرت دەستی پێکرد. حوسێن کەنعان و عوسمان، دوای بەشداریکردنیان لە جەنگی عوسمانی-ڕووسیی ساڵی ١٨٧٧، چوون بۆ ناوچەی بۆتان و ھەوڵیان دا ڕاپەڕینێک دژی حکوومەتی ناوەندی ڕێک بخەن.
ڕاپەڕینەکە بە خێرایی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری دەریاچەی وان تەشەنەی سەند و ناوچەکانی وەک وان، مووش، بەدلیس، ھەکاری و ئامێدی گرتەوە. عوسمان بەگ فەرماندەیی جزیرە و دەوروبەری دەکرد، لەکاتێکدا حوسێن کەنعان بەگ سەرپەرشتی بەرەی باکووری دەکرد. بەپێی ڕاپۆرتەکان بەرەی باشوور تا ھەکاری، زاخۆ، ماردین و نسێبین درێژ بووبووەوە.
بەدرخانییەکان و ئەو ھێزانەی کۆیان کردبوونەوە، ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی لە ناوچەکانی جزیرە. ئەوان ھەموو بەرپرسانی عوسمانییان لە ناوچەکەیان دەستگیر کرد و دەستیان بەسەر خەزێنە و کۆگاکانی چەکدا گرت. میرنشینی بۆتان دامەزرایەوە و وتار (خوتبە) بە ناوی عوسمان بەدرخانەوە خوێندرایەوە. دەوڵەتی عوسمانی ھێزە سەربازییە خۆجێیییەکانی جووڵاند بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە.[٨][٩][١٠][١١]
پشتیوانی
[دەستکاری]ڕاپەڕینەکە لەلایەن چەندین ھۆزی کوردەوە پشتیوانی لێ کرا. ھۆزەکانی وەک ڕەش کۆتان، مۆتکان و ئێزیدییەکانی دەوروبەری سێرت و بەدلیس پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە کرد. ھەروەھا ڕاپەڕینەکە پشتیوانیی خەڵکی جزیرە و ژمارەیەکی زۆر لە ھۆزە کوردییەکانی دەوروبەری بەدەست ھێنا. ھەندێک لە سەرۆک ھۆزەکان پێشتر لە دۆخی یاخیبووندا بوون و دانیان بە حکوومەتدا نەدەنا. کوردەکانی ھەکاریش پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە کرد.
بڵاوبوونەوەی خێرای ڕاپەڕینەکە دەگەڕێندرایەوە بۆ پەیوەندیی پڕ کێشەی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و ھۆزەکان لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینە کوردییەکان. عوسمان بەدرخان لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا پەیوەندی بە عەبدولڕەحمان پاشای پارێزگاری دیاربەکرەوە کرد و ڕای گەیاند کە بەھۆی ستەمی ئەو پارێزگارانەی کە لەلایەن دەوڵەتەوە نێردراون، پەیوەندیی ھۆزە کوردەکان لەگەڵ دەوڵەت لاواز بووە.
کونسووڵەکانی ڕووسیا بە وردی چاودێرییان دەکرد و بە نھێنی پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە دەکرد.
ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەلایەن ھێزە ڕێکخراوەکانی حەنا سەفەر، سەرکردەی سوریانی-ئاشووریی میدیاتەوە پشتیوانی لێ کرا. لە پای خزمەتەکەی، دواتر نازناوی پاشای پێ بەخشرا و شمشێرێکی بە دیاری پێشکەش کرا کە لەلایەن خودی سوڵتانەوە پیرۆز کرابوو.[١٢][١٣][١٤][١٥][١٦][١٧]
دەرئەنجام
[دەستکاری]لە کۆتاییدا ڕاپەڕینەکە لەلایەن ھێزە سەربازییەکانی عوسمانییەکانەوە سەرکوت کرا. بەدری بەدرخان (برای حوسێن کەنعان و عوسمان) کە بەرپرسێکی دەستنیشانکراوی عوسمانی بوو، نێردرا بۆ ئەوەی برایەکانی ڕازی بکات خۆیان بەدەستەوە بدەن و بگەڕێنەوە بۆ ئیستانبوڵ. دوای گەڕانەوەیان، حوسێن کەنعان و عوسمان بۆ ماوەیەکی کورت زیندانی کران و دواتر بە مەرجی ئەوەی ئیستانبوڵ بەجێنەھێڵن، ئازاد کران.[١٨][١٩]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Gürsel، İbrahim Etem (١٩٧٧). Kürtçülük Gerçeği. Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Gürsel، İbrahim Etem (١٩٧٧). Kürtçülük Gerçeği. Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Gürsel، İbrahim Etem (١٩٧٧). Kürtçülük Gerçeği. Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Gürsel، İbrahim Etem (١٩٧٧). Kürtçülük Gerçeği. Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Di Destana Bedirxan Beg de Rengê Serhildana wî. Pak Ajans Yayıncılık. ٢٠٢١. لاپەڕە ٣٦. ژپنک ٩٧٨٦٠٥٩٤١٣٧٠١. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Popek، Krzysztof (٢٠٢١). «Liberation and exile: The fate of civilians during the Russo-Turkish War of 1877–1878 in Bulgarian and Turkish historiography». Prace Historyczne. ١٤٨ (3): ٥١٥–٥٣٣. doi:١٠.٤٤٦٧/٢٠٨٤٤٠٦٩PH.٢١.٠٣٥.١٤٠١١. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Gürsel، İbrahim Etem (١٩٧٧). Kürtçülük Gerçeği. Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi. لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ Ulugana 2022, p. 85.
- ↑ Ulugana 2022, p. 86.
- ↑ https://books.google.iq/books?id=FCSPDwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=1877+bedirkhan&source=gbs_navlinks_s
- ↑ https://books.google.com/books/about/The_Kurdish_Question_Revisited.html?hl=ar&id=a3s7DwAAQBAJ
- ↑ Temel 2023, p. 81.
- ↑ https://books.google.com/books/about/A_People_Without_a_State.html?hl=ar&id=-tuPDAAAQBAJ
- ↑ https://www.google.iq/books/edition/Rusya_nın_Doğu_Anadolu_Politikası/snNWEAAAQBAJ?hl=tr
- ↑ https://books.google.iq/books?id=FJ3UDwAAQBAJ&pg=PA63&dq=Hanne+Safar&hl=en#v=onepage&q=Hanne%20Safar
- ↑ https://books.google.iq/books?id=F9E9DQAAQBAJ&pg=PA60&dq=Hanne+Safar+1877&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiX6rCt1e6OAxUa9rsIHS7tCgEQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Hanne%20Safar%201877&f=false
- ↑ https://books.google.iq/books?id=3fQyAQAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover&pg=PA256&dq=hanne+safar+1877&hl=tr&source=gb_mobile_entity&ovdme=1&redir_esc=y
- ↑ Temel 2023, p. 82.
- ↑ https://www.google.iq/books/edition/Kurdish_Notables_and_the_Ottoman_State/vEAu4L1oz_4C?hl=tr
