دوورگەی مۆزەخانەکان

دوورگەی مۆزەخانەکان
UNESCO World Heritage Site
	مۆزەخانەی بۆدە-موزیەم لە دوورگەی مۆزەخانە
Location	بەرلین، ئەڵمانیا
Criteria	کولتووری: ii, iv
Reference	896
Inscription	1999 (23یەم session)
Area	٨٫٦ ha (٢١ acre)
Buffer zone	٢٢٫٥ ha (٥٦ acre)
Coordinates	52°31′17″N 13°23′44″E / 52.52139°N 13.39556°E
	; شوێنی دوورگەی مۆزەخانە (بە سوور) لەسەر دوورگەی سپری

دوورگەی مۆزەخانە (بە ئەڵمانی: بە ئەڵمانی: Museumsinsel، pronounced [muˈzeːʊmsˌɪnzl̩] [[:میدیا:LL-Q188 (deu)-Sebastian Wallroth-Museumsinsel (Berlin).wav|]] ^{یارمەتی·زانیاری}) کۆمەڵەیەکی مۆزەخانەیە لە بەشی باکووری دوورگەی سپری (en) لە ناوەندی مێژوویی (en) بەرلین، ئەڵمانیا. یەکێکە لە پڕسەردانترین شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی پایتەخت و یەکێکە لە گرنگترین شوێنە مۆزەخانەیییەکان لە ئەورووپا. لە بنەڕەتدا لە نێوان ساڵانی ١٨٣٠ بۆ ١٩٣٠ دروست کراوە، لە سەرەتادا بە فەرمانی پاشاکانی پرووسیا، و بەپێی پلانی پێنج تەلارساز، دوورگەی مۆزەخانە لە ساڵی ١٩٩٩دا وەک شوێنەواری میراتی جیھانی (en)ی یوونێسکۆ دەستنیشان کرا بەھۆی گەواھیدانی بۆ پەرەسەندنی تەلارسازی و کولتووریی مۆزەخانەکان لە سەدەکانی ١٩ و ٢٠دا. پێکھاتووە لە مۆزەخانەی ئاڵتێس (en)، مۆزەخانەی نۆیێس (en)، ئاڵتێ ناسیۆناڵگالێری (en)، مۆزەخانەی بۆدە-موزیەم و مۆزەخانەی پێرگامۆن.^[١] بەو پێیەی دەستنیشانکردنی دوورگەی مۆزەخانە تەواوی دوورگەی سپری لە باکووری شەقامی کارل لیبکنێشت دەگرێتەوە، کڵێسای بەرلین (en)ی مێژوویش لەوێ ھەڵکەوتووە، لە تەنیشت پارکی کراوەی لوستگارتن (en). لە باشووری شەقامی لیبکنێشت (en)، کۆشکی بەرلینی نۆژەنکراوە مۆزەخانەی مەکۆی ھومبۆڵت (en)ی تێدایە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا کرایەوە. ھەروەھا لە تەنیشتییەوە، لەودیو لقی ڕۆژاوای ڕووباری سپری، مۆزەخانەی مێژوویی ئەڵمانی (en) ھەڵکەوتووە. لە دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا (en)وە، دوورگەی مۆزەخانە بەپێی پلانێکی گشتگیر نۆژەن کراوەتەوە و فراوان کراوە.^[٢] لە ساڵی ٢٠١٩دا، سەنتەرێکی نوێی سەردانیکەران و پێشانگایەکی ھونەری، بە ناوی پێشانگای جەیمس سیمۆن (en) (لە دیزاینی تەلارسازێکی شەشەم)، لە ناوەندی شوێنەواری میراتی دوورگەی مۆزەخانە کرایەوە.

پوختە

دوورگەی مۆزەخانە بەو ناوە دەناسرێت بەھۆی کۆمەڵەی مۆزەخانە گرنگەکانی سەر ئاستی نێودەوڵەتی، کە ھەموویان بەشێکن لە مۆزەخانە دەوڵەتییەکانی بەرلین (en) و بەشی باکووری دوورگەی سپرییان داگیر کردووە. لە ساڵی ١٩٩٩دا، ئەم کۆمەڵە مۆزەخانەیە خرایە سەر لیستی شوێنەوارەکانی میراتی جیھانی (en)ی یوونێسکۆ بەھۆی شایەتییە ناوازەکەی بۆ پەرەسەندنی مۆزەخانەکان وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی و کولتووری و پەرەسەندنی ھاوتای تەلارسازیی مۆزەخانەکان.

مۆزەخانەی ئاڵتێس (en) (مۆزەخانەی کۆن) کە لە کاتی دروستکردنیدا لە ٣ی ئابی ١٨٣٠ بە Königliches Museum (مۆزەخانەی شاھانە) ناودەبرا، تا ئەوکاتەی لە ساڵی ١٨٤١ ناوی گۆڕدرا. مۆزەخانەکە بە فەرمانی کارل فریدریش شینکێل (en) تەواو کرا.
مۆزەخانەی نۆیێس (en) (مۆزەخانەی نوێ) لە ساڵی ١٨٥٩ تەواو کرا بەپێی پلانەکانی فریدریش ئۆگست شتولەر (en)، کە خوێندکاری شینکێل بوو. لە جەنگی جیھانیی دووەمدا وێران بوو، پاشان لەژێر سەرپەرشتی دەیڤد چیپەرفیڵد (en) بۆ مۆزەخانەی میسریی بەرلین (en) دووبارە دروست کرایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٩ کرایەوە.
ئاڵتێ ناسیۆناڵگالێری (en) (پێشانگای نیشتمانیی کۆن) لە ساڵی ١٨٧٦ تەواو کرا، دیسان بەپێی دیزاینەکانی فریدریش ئۆگست شتولەر (en)، بۆ لەخۆگرتنی کۆمەڵەیەک لە ھونەری سەدەی ١٩یەم کە لەلایەن بانکیی یۆواخیم ھـ. ڤ. ڤاگنەرەوە بەخشرابوو.
مۆزەخانەی بۆدە لە نووکی باکووری دوورگەکەدایە، لە ساڵی ١٩٠٤ کرایەوە و ئەوکات پێی دەگوترا Kaiser-Friedrich-Museum (مۆزەخانەی قەیسەر فریدریش). ئەم مۆزەخانەیە کۆمەڵەی پەیکەرسازی و ھونەری کۆتاییی سەردەمی دێرین و بیزەنتی نمایش دەکات.
مۆزەخانەی پێرگامۆن، کە لە نێوان ساڵانی ١٩١٠ بۆ ١٩٣٠ دروست کراوە، چەندین بینای زەبەلاح و گرنگی مێژووییی دووبارە دروستکراوە لەخۆدەگرێت، وەک قوربانگای پێرگامۆن (en) و دەروازەی عەشتاری بابل.
کڵێسای بەرلین (en) ھەرچەندە خۆی مۆزەخانە نییە بەڵام کڵێسایەکی گرنگی مێژوویییە، کە گۆڕستانی خانەدانەکانی بنەماڵەی ھۆھێنزۆلێرن (en) لەخۆدەگرێت.
پارکی کراوەی لوستگارتن (en).
پێشانگای جەیمس سیمۆن (en)، کە سەنتەری سەردانیکەرانە و لە ساڵی ٢٠١٩ کرایەوە، لەسەر شوێنی پێشووی "پاکھۆف" (کۆگای بینای خزمەتگوزاری)ی سەدەی ١٩یەم دروست کراوە، کە پێکھاتەیەک بوو لە دیزاینی شینکێل و لە ساڵی ١٩٣٨ ڕووخێنرابوو.

لە نزیکەوە:

مەکۆی ھومبۆڵت (en) لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٠دا لە کۆشکی بەرلینی نۆژەنکراوە لە بەرامبەر کڵێسای بەرلین و پارکی لوستگارتن کرایەوە، و ھەردوو مۆزەخانەی ئیتنۆلۆژیی بەرلین (en) و مۆزەخانەی ھونەری ئاسیا (en)ی لەخۆگرت؛ ھەردووکیان دامەزراوەی جێنشینی ژووری ھونەری دێرینی پرووسیان، کە ئەویش لە کۆشکی بەرلین بوو و لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ەمدا دامەزرابوو. لە کۆتاییی ساڵی ٢٠٢٢دا، کردنەوەی باڵی ڕۆژھەڵات کە کۆتا بەشی مۆزەخانەی مەکۆی ھومبۆڵت بوو، بە مانای ئەوە بوو کە مۆزەخانەی مەکۆی ھومبۆڵت لە کۆتاییدا بە تەواوی تەواو بوو.^[٣]
مۆزەخانەی مێژوویی ئەڵمانی (en)، لە بینای مێژووییی زۆیگھاوس (en)، و بەشێکی فراوانکراو لە دیزاینی ئای. ئێم. پەی (en) لەخۆدەگرێت، دەکەوێتە بەرامبەر پارکی لوستگارتن، تەنھا لە دەرەوەی دوورگەکە، بە درێژاییی شەقامی ئونتەر دێن لیندن (en).

مێژوو

یەکەمین ھۆڵی پێشانگا لە ساڵی ١٧٩٧ لەسەر پێشنیاری شوێنەوارناس ئالۆیس ھیرت (en) دروست کرا. لە ساڵی ١٨٢٢دا، شینکێل پلانەکانی بۆ مۆزەخانەی ئاڵتێس دیزاین کرد بۆ لەخۆگرتنی کۆمەڵەی شاھانەی ئانتیکێنساملونگ (en)، ڕێکخستنی کۆمەڵەکە لەلایەن ڤیلھێلم فۆن ھومبۆڵت (en)ەوە سەرپەرشتی دەکرا. دوورگەکە، کە لە بنەڕەتدا ناوچەیەکی نیشتەجێبوون بوو، لەلایەن پاشا فریدریش ویلھێلمی چوارەمی پرووسیا (en) لە ساڵی ١٨٤١دا بۆ "ھونەر و زانست" تەرخان کرا. بەردەوام فراوانتر کرا لە سەردەمی پاشا یەک لەدوای یەکەکانی پرووسیادا، و کۆمەڵە ھونەری و شوێنەوارییەکانی مۆزەخانەکە دوای ساڵی ١٩١٨ کران بە دامەزراوەیەکی گشتی. ئەمڕۆ لەلایەن لقی مۆزەخانە دەوڵەتییەکانی بەرلین (en)ی سەر بە دامەزراوەی کەلەپووری کولتووریی پرووسیا (en)وە بەڕێوەدەبرێن.

دوورگەی مۆزەخانە زیاتر پێکھاتووە لە پارکی لوستگارتن (en) و کڵێسای بەرلین (en). لە نێوان مۆزەخانەکانی بۆدە و پێرگامۆن، پردی ھێڵی ئاسنی شتادتبان (en) تێدەپەڕێت. خاکی باشووری تەنیشتی شوێنی کۆشکی بەرلینی شاھانە و ئیمپراتۆریی پێشوو و کۆشکی کۆماری (en)یە.

کۆمەڵە پرووسییەکان لە سەردەمی جەنگی سارددا و لە کاتی دابەشبوونی شارەکەدا لێک جیاکرانەوە، بەڵام دوای یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا (en) یەکخرانەوە، بەدەر لە ھەندێک ھونەر و شوێنەوارەکان (en) کە دوای جەنگی جیھانیی دووەم لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمانانەوە بردرابوون. ئەمانە بریتین لە گەنجینەی پریام (en)، کە بە زێڕی ترۆیا (en)ش ناودەبرێت، و لەلایەن ھاینریش شلیمان (en) لە ساڵی ١٨٧٣ ھەڵکەندراوە، پاشان بە قاچاخ لە تورکیاوە براوەتە بەرلین و بە قاچاخی لە ئەڵمانیاوە براوەتە مۆسکۆ. ئەمڕۆ لە مۆزەخانەی پوشکین (en) لە مۆسکۆ پارێزراوە.^[٤]

سەبارەت بە مۆزەخانە گەورەکانی شارەکە، زۆربەی دەیەی ١٩٩٠ی خایاند تا کۆدەنگییەک دروست ببێت لەسەر ئەوەی کە باڵەخانەکانی دوورگەی مۆزەخانە دەبێت نۆژەن و مۆدێرن بکرێنەوە، لەگەڵ پەسەندکردنی کۆتاییی پلانی وریاکارانەی بەڕێوەبەری گشتی ڤۆڵف-دیتەر دوبە بۆ بەکارھێنانیان لە کانوونی دووەمی ١٩٩٩. پاشان، دوای شەش مانگ، پیتەر-کلاوس شوستەر دەستی بەکار کرد و بەرنامەیەکی زۆر گەورەتری خستەگەڕ بە ئامانجی گۆڕینی دوورگەی مۆزەخانە بۆ لوڤر لەسەر سپری.^[٥] حکوومەتی فیدراڵی بەڵێنی دا تا ساڵی ٢٠١٠ ساڵانە ٢٠ ملیۆن دۆلار دابین بکات بۆ ئەو پڕۆژانەی کە پێگەی بەرلین بەرز دەکەنەوە و یوونێسکۆش دوورگەکەی وەک شوێنەواری میراتی جیھانی (en) دەستنیشان کرد.^[٦]

ناوەڕۆکی مۆزەخانەکان بەم شێوەیە بڕیاریان لەسەر درا: مۆزەخانەی پێرگامۆن، بەو قوربانگایە یۆنانییەی کە ناوەکەی لێوە وەرگرتووە، زۆربەی کۆمەڵەکەی پاراست و وەک مۆزەخانەیەکی تەلارسازیی دێرین پێناسە کرا. مۆزەخانەی نۆیێس شتومەکە شوێنەوارییەکان و پەیکەرە میسری و ئیتروسکییەکانی خستەڕوو، لەوانەش پەیکەری بەناوبانگی نیوەییی شاژن نەفەرتیتی (en). مۆزەخانەی ئاڵتێس، کە کۆنترین مۆزەخانەی دوورگەکەیە، ھونەری یۆنانی و ڕۆمانی لە نھۆمی یەکەمیدا نمایش دەکرد و پێشانگاکانی لە نھۆمی دووەمیدا بەڕێوەدەبرد. تابلۆکانی مۆزەخانەی بۆدە لە کۆتایییەکانی سەردەمی بیزەنتییەوە تا ساڵی ١٨٠٠ی دەگرتەوە. و وەک ئێستا، ئاڵتێ ناسیۆناڵگالێری سەدەی ١٩یەم دەگرێتەوە. کاتێک ئەم پرۆسەیە تەواو دەبێت، لەوانەیە تا ساڵی ٢٠٢٠، کۆمەڵە تابلۆکانی گێمێڵدەگالێری دەگوازرێنەوە بۆ بۆدە، لەگەڵ پاشکۆیەکی نوێ، و دوورگەی مۆزەخانە ھەموو ھونەرەکان لە شارستانییەتە دێرینەکانەوە تا ساڵی ١٩٠٠ نمایش دەکات.^[٧] پێشانگای جەیمس سیمۆن (en)، کە سەنتەرێکی سەردانیکەرانە بە تێچووی ١٥٧ ملیۆن دۆلار و لەلایەن تەلارسازی بەریتانی دەیڤد چیپەرفیڵد (en)ەوە دیزاین کراوە، لە ساڵی ٢٠١٩دا دروستکردنی تەواو بوو و لە تەنیشت مۆزەخانەی نۆیێس ھەڵکەوتووە. بە مۆزەخانەکانی نۆیێس، ئاڵتێس، پێرگامۆن و بۆدە دەبەسترێتەوە لە ڕێگەی ڕێڕەوێکی ژێرزەوییەوە کە بە شتومەکە شوێنەوارییەکان ڕازێنراوەتەوە.

کاتێک پلانی گشتگیری دوورگەی مۆزەخانە تەواو دەبێت، ئەوەی پێی دەوترێت پیاسەی شوێنەوارناسی چوار لە پێنج مۆزەخانەکەی دوورگەی مۆزەخانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە. پیاسەکە لە مۆزەخانەی کۆنەوە لە باشوور دەست پێدەکات، بە ناو مۆزەخانەی نوێ و مۆزەخانەی پێرگامۆندا تێدەپەڕێت و لە مۆزەخانەی بۆدە، کە لە نووکی باکووری دوورگەکەدایە، کۆتایی دێت. پێش جەنگی جیھانیی دووەم، ئەم مۆزەخانانە لە ڕێگەی پردی سەر زەوییەوە بەیەکەوە بەسترابوونەوە؛ کە بەھۆی کاریگەرییەکانی جەنگەوە وێران بوون. ھەرگیز پلانی دووبارە دروستکردنەوەیان نەبووە؛ لە جیاتی ئەوە، حەوشە ناوەندییەکانی مۆزەخانە جیاوازەکان نزم دەکرێنەوە، کە ئەمە پێشتر لە مۆزەخانەی بۆدە و مۆزەخانەی نوێدا کراوە. ئەوان لە ڕێگەی پێشانگای ژێرزەوییەوە بەیەکەوە دەبەسترێنەوە. بە جۆرێک، ئەم پیاسە شوێنەوارناسییە دەتوانرێت وەک شەشەمین مۆزەخانەی دوورگەکە سەیر بکرێت، چونکە نەک تەنیا وەک ڕێڕەوێکی پێکبەستنەوە داڕێژراوە بەڵکو وەک ژوورێکی پێشانگای درێژکراوە بۆ نمایشی نێوان بوارە جیاوازەکان. پیاسە شوێنەوارناسییەکە دەکرێت وەک کۆمەڵەیەکی یەکتربڕ لەو کۆمەڵانە وەسف بکرێت کە بە جیا (بەپێی ناوچە کولتوورییەکان، سەردەمەکان، و ژانرە ھونەرییەکان) لە مۆزەخانە جیاوازەکانی دوورگەکەدا نمایش دەکرێن. پیاسە شوێنەوارناسییەکە تیشک دەخاتە سەر بابەتە فرە-تەوەرییەکان کە مێشکی مرۆڤیان سەرقاڵ کردووە بەبێ گوێدانە کات و ناوچەی کولتووری، چ پرسیار بێت لەسەر ژیانی دوای مەرگ یان پرسەکانی جوانی و بابەتەکانی تر.^[٨]

ئاماژە بە دوورگەی مۆزەخانە کراوە لە گۆرانیی "لەسەر دوورگەی مۆزەخانە" (On the Museum Island) لەلایەن ھونەرمەندی فۆلکلۆری ئیمی زە گرەیت (en).^{[ژێدەر پێویستە]}

بەشی باشووری دوورگەکە، لە باشووری گێرترۆدێنشتراسە (Gertraudenstraße)، بە شێوەیەکی گشتی پێی دەوترێت فیشێرئینزێل (en) (دوورگەی ماسیگر) و شوێنی پڕۆژەیەکی شوقەی بەرزە کە دروست کرا کاتێک میته بەشێک بوو لە بەرلینی ڕۆژھەڵات (en).