بۆ ناوەڕۆک بازبدە

دبلن

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(لە ده‌بڵینەوە ڕەوانە کراوە)
دبلن
بە ئینگلیزی: Dublin
دامەزران١ی کانوونی دووەمی ٠٨٤١
ناو بە زمانی فەرمیBaile Átha Cliath، Dublin
ناسناوThe Fair City
دروشمObedientia Civium Urbis Felicitas
کیشوەرئەورووپا
وڵاتکۆماری ئیرلەندا
پایتەختیکۆماری ئیرلەندا
دابەشکاریی کارگێڕیDublin City
پارێزگای مێژووییCounty Dublin
پۆتانی شوێن٥٣°٢٠′٥٩″N ٦°١٥′٣٧″W
نووسینگەی بەڕێوەبردنLord Mayor of Dublin
سەرۆکDaryl Barron
دەستەی جێبەجێکردنoffice of the Lord Mayor of Dublin
ئەنجومەنی یاسادانەرlegislative body of Dublin City Council
ئەندامیتۆڕی شارە داھێنەرەکان لە یوونێسکۆ، فیدراسیۆنی شارە گەشتیارییەکانی جیھان، League of Historical Cities
دانیشتووان٥٩٢٬٧١٣
بەرزی لە ئاستی دەریا٢٠±١ مەتر
ڕووداوە بەرچاوەکانSiege of Dublin
دەردەکەوێت لە بەرھەمیCivilization V، Dubliners
ڕووبەر١١٤٬٩٩٠٬٠٠٠ مەتری چوارگۆشە
کۆدی پۆستەD1-18, 20, 22, 24, D6W، D1-18، 20، 22، D6W
وێبگەhttp://www.dublincity.ie
ئابووری بابەتeconomy of Dublin
Time of earliest written record١ی کانوونی دووەمی ٠١٤٠
کۆدی تەلەفۆن01
Category for honorary citizens of entityQ20184104
Map

دبلن یان دوبلن یان دەبلن (بە ئێرلەندی: Baile Átha Cliath)[١] پایتەخت و پڕ دانیشتووترین شاری ئێرلەندایە. دبلن دەکەوێتە نزیک خاڵی ناوەڕاستی کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی ئێرلەندا، لە دەمی ڕووباری لیفی. ناوی ئینگلیزی شارەکە لە وشەی ئێرلەندی «Dubhlinn»ەوە وەرگیراوە کە بە واتای «دەریاچەی ڕەش» دێت.[٢][٣]

لە بنەڕەتدا وەک شارۆچکەیەکی ڤایکینگەکان دامەزراوە، دواتر شارەکە گەشەی کردووە و بووەتە «شانشینی دبلن». دوای داگیرکردنی ئێرلەندا لەلایەن نۆرمانەکان بوو بە شارۆچکەی سەرەکی دوورگەکە. شارەکە لە سەدەی حەڤدەھەمەوە بە خێرایی فراوان بوو. بۆ ماوەیەکی کورت دووەم گەورەترین شاری ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا بوو، ھەروەھا پێنجەم گەورەترین شاری ئەورووپا بوو. دبلن دوای یاساکانی یەکێتیی لە ساڵی ١٨٠٠دا چووە قۆناغێکی وەستانەوە، بەڵام سەرەڕای ئەوەش وەک پێشەنگی ناوەندی ئابووری دوورگەی ئێرلەندا مایەوە. دوای دابەشبوونی ئێرلەندا لە ساڵی ١٩٢٢، دبلن بوو بە پایتەختی کۆماری ئازادی ئێرلەندا، کە دواتر گۆڕدرا بۆ کۆماری ئێرلەندا.

ڕەگناسی

[دەستکاری]

ناوەکە «دەبڵن» لە ئیرلەندیی ناوەڕاستی Du(i)blind (بە واتای «گۆمی ڕەش» دێت) وەرگیراوە،[٤] لە dubh [d̪ˠuβˠ] «ڕەش، تاریک» و linn [l̠ʲin̠ʲ(dʲ)] «گۆم». ئەمە گۆڕدرا بۆ شێوەی ئیرلەندیی نوێی پێشوو Du(i)bhlinn،[٤] کە بە «دویلین» [ˈd̪ˠiːlʲin̠ʲ] لە زاراوەی ناوخۆییدا گۆ دەکرا. ناوەکە ئاماژەیە بۆ گۆمێکی تاریکی ھەڵکشان و داکشان لە شوێنی باخچەکانی قەڵا لە پشتەوەی قەڵای دەبڵن، کە تێیدا ڕووباری پۆدڵ دەچووە ناو لیفی.

گۆکردنی ئیرلەندیی ناوەڕاست لە ناوەکانی شارەکە لە زمانەکانی تری وەک ئینگلیزیی کۆن «Difelin»، نۆرسیی کۆن «Dyflin»، ئایسلەندیی نوێ «Dyflinn» و مانکسی نوێ «Divlyn» و ھەروەھا وێڵزی «Dulyn» و بریتۆنی «Dulenn» پارێزراوە. شوێنەکانی تری ئیرلەندا ھەمان ناوی «Duibhlinn» ھەڵدەگرن، کە بە شێوەی جیاواز کراون بە ئینگلیزی وەک دیڤلین،[٥] دیڤلین[٦] و دیفلین.[٧] گۆڕانکارییەکانی سەر ناوەکە لە ناوچە گایلیک-ئاخێوەرە نەریتییەکانی ئیسکۆتلەنداشدا دەبینرێن، وەک An Linne Dhubh («گۆمی ڕەش»)، کە بەشێکە لە لۆک لینی.

پێش نیشتەجێبوونی ڤایکینگەکان نیشتەجێبوونێکی کڵێسایی مەسیحی ھەبوو کە بە «Duibhlinn» دەناسرا، کە «Dyflin» ناوەکەی لێ وەرگرتووە.[٨] لە سەرەتای سەدەکانی نۆیەم و دەیەمدا، دوو نیشتەجێبوون لەو شوێنەدا ھەبوون کە شاری مۆدێرنی لێیە. نیشتەجێبوونی ڤایکینگەکان لە دەوروبەری ٨٤١، «Dyflin»، و نیشتەجێبوونێکی گایلیکی، «Áth Cliath» («پەڵەی بەربەستەکان»)[٩] لە سەرەوەی ڕووبارەکە، لە پردی باوک ماتیۆی ئێستا، کە بە پردی دەبڵنیش ناسراوە، لە خوارەوەی شەقامی کڵێسا.

Baile Átha Cliath، بە واتای «شارۆچکەی پەڵەی بەربەستکراو» دێت، ناوی باوی شارەکەیە لە ئیرلەندیی نوێدا، کە زۆرجار لە کاتی قسەکردندا بۆ Bleá Cliath یان Blea Cliath کورت دەکرێتەوە.[١٠] Áth Cliath ناوێکی شوێنە کە ئاماژەیە بۆ خاڵێکی پەڕینەوە لە ڕووباری لیفی لە نزیک پردی باوک ماتیۆ. «Baile Átha Cliath» دێرێکی مەسیحیی سەرەتایی بوو، پێدەچێت لە ناوچەی شەقامی ئۆنجێر بووبێت، کە ئێستا لەلایەن کڵێسای کارمێلایتی شەقامی وایتفرایرەوە داگیر کراوە.

مێژوو

[دەستکاری]

مرۆڤەکان لە ناوچەی کەنداوی دەبڵنەوە لە سەردەمانی پێش مێژووەوە نیشتەجێ بوون. داوی ماسی کە لە ھەڵکۆڵینەکاندا لە کاتی دروستکردنی ناوەندی کۆنفرانسەکانی دەبڵن دۆزراونەتەوە، ئاماژە بە نیشتەجێبوونی مرۆڤ دەکەن کە مێژووەکەی بۆ ٦,٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. داوی زیاتر لە نزیک نیشتەجێبوونی کۆنی شاری دەبڵن لەسەر کەنارەکانی باشوور لە نزیک دەروازەی سانت جەیمس دۆزرانەوە، کە ئاماژە بە چالاکیی مرۆیی مەسۆلیتیک دەکەن.[١١][١٢]

نەخشەی ئیرلەندا لای پتۆلیمێوس، کە مێژووەکەی بۆ دەوروبەری ساڵی ١٤٠ی زایینی دەگەڕێتەوە، ڕەنگە زووترین ئاماژە بێت بۆ نیشتەجێبوونێک لە نزیک دەبڵن. پتۆلیمێوس، ئەستێرەناس و نەخشەکێشی یۆنانی-ڕۆمانی، بە «ئیبلانا پۆلیس» (یۆنانیی کۆن: Ἔβλανα πόλις) ناوی بردووە.[١٣]

پەیکەری ڤایکینگێک لەسەر کەشتیی درێژ لە دەبڵن
پردی باوک ماتیۆ، کە بە پردی دەبڵنیش دەناسرێت

پێش نیشتەجێبوونی ڤایکینگەکان لە دەوروبەری ساڵی ٨٤١، نیشتەجێبوونێکی کڵێسایی مەسیحی ھەبوو کە بە «Duibhlinn» دەناسرا، کە «Dyflin» ناوەکەی لێ وەرگرتووە.[٨] بەڵگەیەک کە ئاماژە بەوە دەکات ئەنگلۆ-ساکسۆنەکان پێش گەیشتنی ڤایکینگەکان لە ساڵی ٨٤١دا دەبڵنیان داگیر کردووە، لە ھەڵکۆڵینێکی شوێنەوارناسی لە تێمپڵ بار دۆزراوەتەوە.[١٤]

حکوومەتی ئیرلەندا ساڵی ٩٨٨ی وەک ئەو ساڵە ناساند کە شارەکەی تێدا ئاوەدان کراوەتەوە و ئەم نیشتەجێبوونە یەکەمە دواتر دەبێتە شاری دەبڵن؛ دەبڵن لە ساڵی ١٩٨٨دا ئاھەنگی «فەرمی» ھەزارەیی خۆی گێڕا.[١٥]

لە سەرەتای سەدەکانی نۆیەم و دەیەمدا، دوو نیشتەجێبوون دواتر بوونە دەبڵنی مۆدێرن. نیشتەجێبوونی سکاندیناڤی دواتر لە دەوری ڕووباری پۆدڵ چڕ بووەوە، کە لقێکی ڕووباری لیفییە لە ناوچەیەکدا کە ئێستا بە وود کەی ناسراوە. دەبڵن (The Dubhlinn) گۆمێک بوو لە نزمترین بەشی پۆدڵ، کە کەشتییەکان لێی لەنگەریان دەگرت. ئەم گۆمە لە کۆتاییدا لە سەرەتای سەدەی ھەژدەیەمدا بە تەواوی پڕکرایەوە، کاتێک شارەکە گەشەی کرد. دەبڵن لەو شوێنەدا بوو کە باخچەی قەڵاکە ئێستا لێی ھەڵکەوتووە، بەرامبەر پەرتووکخانەی چێستەر بیتی لە ناو قەڵای دەبڵن. «Táin Bó Cuailgne» («ھەڵکوتانە سەر مەڕوماڵاتی کوولی») ئاماژە بە «Dublind rissa ratter Áth Cliath» دەکات، کە واتای «دەبڵن، کە پێی دەوترێت ئات کڵیات» دێت.

سەدەکانی ناوەڕاست

[دەستکاری]

لە ساڵی ٨٤١دا، ڤایکینگەکان بنکەیەکی قایمکراویان لە دەبڵن دامەزراند.[١٦] شارۆچکەکە گۆڕا بۆ ناوەندێکی بازرگانی گەورە لە سەردەمی ئۆلاف گوێتفریتسۆن لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی دەیەمدا[١٧] و سەرەڕای ھەندێک ھێرشی ئیرلەندییە ڕەسەنەکان، تا ڕادەیەکی زۆر لە ژێر کۆنترۆڵی ڤایکینگەکاندا مایەوە تا ئەو کاتەی داگیرکاریی نۆرمانەکان بۆ ئیرلەندا لە وێڵزەوە لە ساڵی ١١٦٩دا دەستی پێ کرد.[١٨][١٩] ناوچەی دەوروبەری دەبڵن لە سەردەمی نۆرسەکاندا (بە نۆرسیی کۆن: Dyflinnar skíði) ناودەبرا.[٢٠](p24) دوای مردنی مویرکێرتاچ ماک لۆکلان لە سەرەتای ساڵی ١١٦٦ بوو کە ڕوایدری ئوا کۆنکۆبایەر، پاشای کۆناخت، بەرەو دەبڵن بەڕێکەوت و بەبێ بەرھەڵستی وەک «پاشای ئیرلەندا» تاجی لەسەر نرا.

بەپێی وتەی ھەندێک لە مێژوونووسان، بەشێک لە گەشەی ئابووری سەرەتای شارەکە لە ڕێگەی بازرگانی کۆیلەوە بووە.[٢١] کۆیلایەتی لە ئیرلەندا و دەبڵن لە سەدەکانی نۆیەم و دەیەمدا گەیشتە لووتکە.[٢٢] بەندکراوەکانی ھێرشەکانی کۆیلایەتی و ڕفاندنەکان، کە پیاوان و ژنان و منداڵانیان دەگرت، داھاتیان بۆ ھێرشبەرە گایلیکییەکانی دەریای ئیرلەندا و بۆ ڤایکینگەکان دەھێنا کە ئەم کارەیان دەستپێکردبوو.[٢٣] قوربانییەکان لە وێڵز، ئینگلتەرا، نۆرماندی و شوێنەکانی ترەوە دەھاتن.[٢١]

پاشای لینستەر، دیارمایت ماک مۆرچادا، دوای دەربەدەری لەلایەن ڕوایدری، داوای یارمەتی لە سترۆنگبۆ، ئێرلی پێمبرۆک، کرد بۆ داگیرکردنی دەبڵن. دوای مردنی ماک مۆرچادا، سترۆنگبۆ دوای بەدەستھێنانی کۆنترۆڵی شارەکە، خۆی وەک پاشای لینستەر ڕای گەیاند. وەک وەڵامێک بۆ داگیرکارییە سەرکەوتووەکەی سترۆنگبۆ، ھێنریی دووەمی ئینگلتەرا سەروەریی کۆتایی خۆی دوپاتکردەوە بە ئەنجامدانی داگیرکارییەکی گەورەتر لە ساڵی ١١٧١ و خۆی وەک لۆردی ئیرلەندا ناساند.[٢٤] لە دەوروبەری ئەم کاتەدا، «پارێزگای شاری دەبڵن» لەگەڵ ھەندێک ئازادیی تەنیشت شارەکە دامەزرا. ئەمە تا ساڵی ١٨٤٠ بەردەوام بوو کاتێک بارۆنی شاری دەبڵن لە بارۆنی دەبڵن جیاکرایەوە. لە ساڵی ٢٠٠١ەوە، ھەردوو بارۆنییەکە وەک «شاری دەبڵن» سەرلەنوێ ناونراونەتەوە.

قەڵای دەبڵن، لەگەڵ تاوەرەکەی سەدەی سێزدەھەم، بنکەی قایمکراوی حوکمی بەریتانیا لە ئیرلەندا بوو تا ساڵی ١٩٢٢.

قەڵای دەبڵن، کە بوو بە ناوەندی دەسەڵاتی ئەنگلۆ-نۆرمان لە ئیرلەندا، لە ساڵی ١٢٠٤دا وەک کارێکی بەرگری گەورە لەسەر فەرمانی پاشا جۆنی ئینگلتەرا دامەزرا.[٢٥] دوای دەستنیشانکردنی یەکەم لۆرد شارەوانی دەبڵن لە ساڵی ١٢٢٩، شارەکە فراوانتر بوو و تا کۆتایی سەدەی سێزدەھەم ژمارەی دانیشتووانەکەی گەیشتە ٨,٠٠٠ کەس. دەبڵن وەک ناوەندێکی بازرگانی گەشەی کرد، سەرەڕای ھەوڵێکی پاشا ڕۆبەرت زە بروس لە ئیسکۆتلەندا بۆ دەستبەسەرداگرتنی شارەکە لە ساڵی ١٣١٧.[٢٤] لە ماوەی سەدەی چواردەھەمدا وەک شارۆچکەیەکی بچووکی شوورەداری سەدەکانی ناوەڕاست مایەوە و لە ژێر ھەڕەشەی بەردەوامی ھۆزە ڕەسەنەکانی دەوروبەریدا بوو. لە ساڵی ١٣٤٨دا، مردنی ڕەش، کە پەتاکە ئەورووپای وێران کردبوو، لە دەبڵن بڵاوبووەوە و لە ماوەی دەیەی دواتردا ھەزاران کەسی کوشت.[٢٦][٢٧]

دەبڵن، ١٦١٠؛ نەخشەیەکی ئەو کاتە لەلایەن جۆن سپید (ساغکردنەوەی ١٨٩٦)

دەبڵن دڵی ئەو ناوچەیە بوو کە بە زە پەیڵ دەناسرێت، کە قاشێکی تەسک لە نیشتەجێبوونی ئینگلیزی بوو بەدرێژایی کەناراوەکانی ڕۆژھەڵات، لە ژێر کۆنترۆڵی تاجی ئینگلتەرادا. داگیرکاریی تیۆدۆر بۆ ئیرلەندا لە سەدەی شانزدەھەمدا قۆناغێکی نوێی بۆ دەبڵن دەستپێکرد، کە تێیدا شارەکە وەک ناوەندی فەرمانڕەوایی کارگێڕی لە ئیرلەندا ناوبانگێکی نوێی بەدەستھێنا، کە کۆنترۆڵ و نیشتەجێبوونی ئینگلیزی زۆر فراوانتر ببوو. شاژن ئێلیزابێتی یەکەم بە مەبەستی کردنی دەبڵن بە شارێکی پرۆتێستانت، ترینیتی کۆلێجی لە ساڵی ١٥٩٢ وەک زانکۆیەکی تەنیا پرۆتێستانت دامەزراند و فەرمانی دا کە کڵێسا گەورە کاتۆلیکەکانی سانت پاتریک و کریست چێرچ بگۆڕدرێن بۆ کڵێسای پرۆتێستانت. زووترین نەخشەی شاری دەبڵن بریتییە لە نەخشەی جۆن سپید بۆ دەبڵن (١٦١٠).[٢٨]

شارەکە لە ساڵی ١٦٤٠دا ٢١,٠٠٠ کەس دانیشتووانەکەی بووە پێش ئەوەی پەتایەک لە ساڵی ١٦٤٩ تا ١٦٥١ نزیکەی نیوەی دانیشتووانەکەی لەناو ببات. بەڵام دوای ماوەیەکی کەم شارەکە دووبارە گەشەی کردەوە، بەھۆی بازرگانی خوری و کەتان لەگەڵ ئینگلتەرا، و تا ساڵی ١٧٠٠ ژمارەی دانیشتووانەکەی گەیشتە زیاتر لە ٥٠,٠٠٠ کەس.[٢٩] تا ساڵی ١٦٩٨ بەرھەمھێنانی خوری ١٢,٠٠٠ کەسی دامەزراندبوو.[٣٠]

سەرەتای مۆدێرن

[دەستکاری]
شەقامی ھێنریێتا، کە لە دەیەی ١٧٢٠دا پەرەی پێدرا، زووترین شەقامی جۆرجییە لە دەبڵن.

لەکاتێکدا شارەکە لە ماوەی سەدەی ھەژدەیەمدا بەردەوام بوو لە گەشەکردن، دەبڵنی جۆرجی بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە دووەم گەورەترین شاری ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا و پێنجەم گەورەترین شار لە ئەورووپادا، کە ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ١٣٠,٠٠٠ کەس تێپەڕی. لە بەرامبەردا، ھەندێک شەقام و نەخشەی سەدەکانی ناوەڕاست (لەوانەش ناوچەکانی دەوروبەری تێمپڵ بار، شەقامی ئۆنجێر، شەقامی کاپێڵ، و شەقامی تۆماس) کەمتر کەوتنە ژێر کاریگەری شەپۆلی بازسازیی جۆرجی، و زۆربەی نژیاروانی و نەخشەی دەبڵن مێژووەکەی بۆ ئەم قۆناغە دەگەڕێتەوە.[٣١][٣٢][٣٣]

دەبڵن لە ماوەی سەدەی ھەژدەیەمدا بە شێوەیەکی دراماتیکتر گەشەی کرد، بە دروستکردنی زۆرێک لە ناوچە و باڵەخانە نوێیەکان، وەک مەیدانی مێریۆن، باڵەخانەی پەرلەمان، و بۆرسەی شاھانە. لێژنەی شەقامە پانەکان لە ساڵی ١٧٥٧ لەسەر داوای کۆمپانیای دەبڵن دامەزرا بۆ بەڕێوەبردنی ستانداردە نژیاروانییەکان لەسەر نەخشەی شەقامەکان، پردەکان، و باڵەخانەکان.[٣٤] لە ساڵی ١٧٥٩دا، کارگەی بیرەی گینس دامەزرا، و لە کۆتاییدا گەشەی کرد و بوو بە گەورەترین کارگەی بیرە لە جیھاندا و گەورەترین خاوەنکار لە دەبڵن.[٣٥][٣٦] لە ماوەی ١٧٠٠ەکاندا، کەتان وەک خوری نەکەوتە ژێر ھەمان سنووردارکردنی بازرگانی لەگەڵ ئینگلتەرا، و بوو بە گرنگترین ھەناردەی ئیرلەندا. زیاتر لە ١.٥ ملیۆن یارد کەتان لە ساڵی ١٧١٠ لە ئیرلەندا ھەناردە کرا، کە لە ساڵی ١٧٧٩دا بۆ نزیکەی ١٩ ملیۆن یارد بەرزبووەوە.[٣٧]

سەردەمی مۆدێرن و ھاوچەرخ

[دەستکاری]
دوورگەی ئیرلەندا، کە شوێنی شاری دەبڵن نیشان دەدات
نووسینگەی گشتی پۆست لە شەقامی ئۆکۆنێڵ.

دەبڵن لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا دوای یاساکانی یەکێتیی ١٨٠٠ تووشی ماوەیەک لە دابەزینی ڕامیاری و ئابووری بوو، کە بەپێی ئەوە بنکەی حکوومەت گوازرایەوە بۆ پەرلەمانی وێستمینستەر لە لەندەن. شارەکە ھیچ ڕۆڵێکی سەرەکی لە شۆڕشی پیشەسازیدا نەگێڕا، بەڵام وەک ناوەندی کارگێڕی و ناوەندێکی گواستنەوە بۆ زۆربەی دوورگەکە مایەوە. ئیرلەندا ھیچ یەدەگێکی گرنگی خەڵووزی نەبوو، کە سووتەمەنی ئەو کاتە بوو، و دەبڵن ناوەندی کەشتیسازی نەبوو، کە بزوێنەری سەرەکی تری گەشەسەندنی پیشەسازی بوو لە بەریتانیا و ئیرلەندا.[١٨] بێڵفێست لەم ماوەیەدا خێراتر لە دەبڵن گەشەی کرد لەسەر تێکەڵەیەک لە بازرگانی نێونەتەوەیی، بەرھەمھێنانی قوماشی کەتان لەسەر بنەمای کارگە و کەشتیسازی.[٣٨] تا ساڵی ١٨١٤، ژمارەی دانیشتووانی دەبڵن ١٧٥,٣١٩ کەس بووە بەپێی یاسای دانیشتووان، ئەمەش ژمارەی دانیشتووانی دەبڵنی لە ھەر شارۆچکەیەکی ئینگلتەرا جگە لە لەندەن زیاتر کرد.[٣٩] ژمارەی دانیشتووان تا کاتی سەرژمێریی ١٨٤١ی ئیرلەندا گەیشتبووە ٢٣٣,١٥٩ کەس.[٤٠]

زیانەکانی ناوەندی شاری دەبڵن دوای ڕاپەڕینی ئیستەری ١٩١٦ لەگەڵ وێرانەکانی نووسینگەی گشتی پۆست لە لای چەپ

ڕاپەڕینی ئیستەری ١٩١٦، جەنگی سەربەخۆییی ئیرلەندا، و جەنگی ناوخۆییی ئیرلەندای دواتر بوونە ھۆی وێرانکارییەکی فیزیایی بەرچاو لە ناوەڕاستی دەبڵن. حکوومەتی دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا ناوەندی شارەکەی دووبارە بونیاد نایەوە و پەرلەمانە نوێیەکەی، ئۆراکتاس، لە باڵەخانەی لینستەر جێگیر کرد. لە سەرەتای حوکمڕانی نۆرمانەکان لە سەدەی دوازدەھەمەوە، شارەکە وەک پایتەخت لە قەوارە جیاوازە زەویناسییەکاندا کاری کردووە: لۆردایەتی ئیرلەندا (١١٧١–١٥٤١)، شانشینی ئیرلەندا (١٥٤١–١٨٠٠)، وەک بەشێک لە شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا (١٨٠١–١٩٢٢)، و کۆماری ئیرلەندا (١٩١٩–١٩٢٢). دوای دابەشکردنی ئیرلەندا لە ساڵی ١٩٢٢، بوو بە پایتەختی دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا (١٩٢٢–١٩٣٧) و ئێستا پایتەختی ئیرلەندایە. یەکێک لە مۆنۆمێنتەکان بۆ یادکردنەوەی ئەو کاتە بریتییە لە باخچەی یادکردنەوە.

دەبڵن ھەروەھا قوربانیی «کێشەکان»ی ئیرلەندای باکوور بوو، ئەگەرچی لە ماوەی ئەم ململانێ ٣٠ ساڵەیەدا، توندوتیژی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناو ئیرلەندای باکووردا ڕوویدەدا. گرووپێکی نیمچە سەربازی لۆیاڵست، ھێزی خۆبەخشی ئۆڵستەر، لەو ماوەیەدا شارەکەی بۆردومان کرد – بە تایبەت لە کارەساتێکدا کە بە بۆردومانەکانی دەبڵن و مۆناخان ناسراوە و تێیدا ٣٤ کەس گیانیان لەدەستدا، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوەندی دەبڵن.

بەشێکی زۆری دەبڵنی جۆرجی لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا لە کاتی گەشەسەندنی باڵەخانەکانی نووسینگەدا ڕووخێنران یان بە شێوەیەکی بەرچاو سەرلەنوێ گەشەیان پێدرایەوە. دوای ئەم گەشەسەندنە، سستبوونی ئابووری ساڵانی ١٩٧٠ و ١٩٨٠ دروستکردنی باڵەخانەکانی خاو کردەوە. بە کۆی گشتی، ئەمە بووە ھۆی دابەزینێکی بەرچاو لە ژمارەی ئەو کەسانەی لە ناوەندی شاردا دەژین، و تا ساڵی ١٩٨٥ شارۆچکەکە نزیکەی ١٥٠ ئەکەر زەویی وێرانی ھەبوو کە بۆ گەشەپێدان دیاریکرابوون و ١٠ ملیۆن پێ چوارگۆشە شوێنی نووسینگە ھەبوو.[٤١]

لە ساڵی ١٩٩٧ەوە، دیمەنی دەبڵن گۆڕانی بەسەردا ھاتووە. شارەکە لە پێشەنگی فراوانبوونی ئابووری ئیرلەندا بوو لە ماوەی پڵنگی سێلتیکدا، لەگەڵ گەشەپێدانی کەرتی تایبەت و دەوڵەت بۆ نیشتەجێبوون، گواستنەوە، و کار. دوای دابەزینی ئابووری لە کاتی سستبوونی گەورەدا، دەبڵن بوژاوەتەوە و تا ساڵی ٢٠١٧ نزیکەی دامەزراندنی تەواوەتی ھەیە،[٤٢] بەڵام کێشەیەکی بەرچاوی ھەیە لە دابینکردنی نیشتەجێبوون لەناو شارەکە و دەوروبەریدا.[٤٣]

بابەتی پەیوەندیدار

[دەستکاری]

پایتەختی دەوڵەتانی جیھان

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ https://web.archive.org/web/20190107002646/https://www.logainm.ie/en/1375542
  2. ↑ https://web.archive.org/web/20120331122723/http://www.geography.ie/geography/social/docs/dublin.pdf
  3. ↑ https://web.archive.org/web/20190503071705/https://everything2.com/title/primate+city
  4. 1 2 «Baile Átha Cliath/Dublin». logainm.ie (بە ئینگلیزی). لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  5. ↑ «Placenames Database of Ireland: Duibhlinn/Devlin». لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  6. ↑ «Placenames Database of Ireland: Béal Duibhlinne/Ballydivlin». لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  7. ↑ «Placenames Database of Ireland: Duibhlinn/Difflin». لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  8. 1 2 Clarke، Howard (١٩٩٥). Medieval Dublin, the making of a metropolis. Irish Academic Press. لاپەڕە ٤٤. ژپنک ٩٧٨-٠٧١٦٥٢٤٥٩٥.
  9. ↑ Tambling، Jeremy (٢٠١٧). The Palgrave Handbook of Literature and the City. Palgrave Macmillan. لاپەڕە ٩٨. ژپنک ٩٧٨-١١٣٧٥٤٩١٠٥.
  10. ↑ «Dublin/Baile Átha Cliath – Placenames Database of Ireland». لە ١٢ی ئابی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە. Baile Átha: almost invariably throughout Ireland is pronounced as if written Blah as B.A Claith - Blaclia; Blá Cliath; Baile Átha Cliath...a name shortened into Blea Cliath
  11. ↑ Ryan، Danielle (١٩ی تەممووزی ٢٠١٣). «Archaeologists find ancient fish trap at Dublin quays site». TheJournal.ie (بە ئینگلیزی). لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  12. ↑ «2007:494 - Spencer Dock, North Wall Quay, Dublin, Dublin». excavations.ie. ١٦ی تەممووزی ٢٠١٤. لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  13. ↑ Holder، Alfred (١٨٩٦). Alt-celtischer sprachschatz (بە ئەڵمانی). Leipzig: B. G. Teubner. col.1393. لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  14. ↑ «Pre-Viking dwelling found in Temple Bar». Irish Independent (بە ئینگلیزی). ٢٦ی شوباتی ١٩٩٩. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  15. ↑ McDonald، Frank (٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠). «From the Archives: 8 January 1986: 'Bogus' selection of the date to mark Dublin's millennium». The Irish Times. لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئابی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  16. ↑ Roesdahl، Else (٢٠١٦). The Vikings (چاپی Third). Penguin Books. لاپەڕە ٢٣٤. ژپنک ٩٧٨-٠-١٤١-٩٨٤٧٦-٦.
  17. ↑ Winroth، Anders (٢٠١٦). The Age of the Vikings (بە ئینگلیزی). Princeton University Press. لاپەڕە ٥٤. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٩١-١٦٩٢٩-٣. لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  18. 1 2 Davies، Norman (١٩٩٩). The Isles: a history. London: Macmillan. لاپەڕە ١٢٢٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٣٣-٧٦٣٧٠-٤.
  19. ↑ «Viking and Norman Dublin» (PDF). Dublin City Parks Strategy 2019–2022. Dublin City Council. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  20. ↑ Church، Peter J. (٢٠٢١). «Why Are There Very Few Scandinavian Place-names in Ireland?» (PDF). Northern Studies. ٥٢: ٢٢–٣٧. لە ٢ی ئابی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٥ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  21. 1 2 Dickson 2014، لاپەڕە 10.
  22. ↑ Holm 1989، لاپەڕە x.
  23. ↑ Holm 1989, p. 335: "the very idea of the taking of prisoners of war spread to the Irish [from the Vikings] in the tenth century".
  24. 1 2 «A Brief History of Dublin, Ireland». Dublin.info. لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە.
  25. ↑ ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Citation/CS1/Date_validation لە ڕیزی 627:attempt to compare two nil values.
  26. ↑ "The Story of Ireland 1 August 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.". Brian Igoe (2009). p.49.
  27. ↑ "Black Death 30 July 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.". Joseph Patrick Byrne (2004). p.58. ISBN 0-313-32492-1
  28. ↑ Maxwell 1997، لاپەڕە 56-57.
  29. ↑ "Dublin: a cultural history 1 August 2020 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.". Siobhán Marie Kilfeather (2005). Oxford University Press US. pp. 34–35. ISBN 0-19-518201-4
  30. ↑ Maxwell 1997، لاپەڕە 252.
  31. ↑ «Dublin's Buildings». Dublin Civic Trust. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  32. ↑ «Dublin Renaissance». architectural-review.com. The Architectural Review. ١٩٩٣. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ھێنراوە. [while] the impossibly bureaucratic sounding Wide Streets Commissioners [..] cut broad, ersatz boulevard swathes through the dense urban grain to create Parliament Street, Dame Street and Westmoreland Street [..] The minor streets of Temple Bar, originally little more than mean alleyways, have evolved over time
  33. ↑ Maxwell 1997، لاپەڕە 220.
  34. ↑ Maxwell 1997، لاپەڕە 58-59.
  35. ↑ Griffith، Lisa Marie (٢٠١٤). Stones of Dublin. Collins Press. ژپنک ٩٧٨١٨٤٨٨٩٨٧٢١. لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە. [Guinness] was Dublin's largest brewery in 1810, Ireland's largest in 1833, and the largest in the world by 1914. Guinness was also the city's largest employer
  36. ↑ «St James's Gate: a brief history». The Irish Times. ١٦ی نیسانی ٢٠٠٤. لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠١٨ ھێنراوە. [in] 1886 Guinness [was] officially the biggest brewery in the world with an annual production of 1.2 million barrels. [And, by] 1906 the workforce exceeds 3,200; some 10,000 are directly dependent on the brewery for their livelihood – one in thirty of Dublin's population
  37. ↑ Maxwell 1997، لاپەڕە 256.
  38. ↑ Lyons، F.S.L. (١٩٧٣). Ireland since the famine. Suffolk: Collins / Fontana. لاپەڕە ٨٨٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٠-٦٣٣٢٠٠-٨.
  39. ↑ Maxwell 1997، لاپەڕە 139.
  40. ↑ The National Cyclopaedia of Useful Knowledge. بەرگی V (چاپی First). London: Charles Knight. ١٨٤٨. لاپەڕە ٥٩٦.
  41. ↑ McDonald، Frank (١٩٨٥). The destruction of Dublin. Dublin: Gill and Macmillan. لاپەڕە ٣٣٢. ژپنک ٠-٧١٧١-١٣٨٦-٨. OCLC ٦٠٠٧٩١٨٦.
  42. ↑ «Dublin Economic Monitor – October 2017». issuu. لە ٦ی شوباتی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  43. ↑ Kelly، Olivia (١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨). «Construction of homes in Dublin city halves». The Irish Times. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە. The number of homes under construction in Dublin city is down almost 50 per cent on last year, with a 20 per cent drop across the region as a whole, according to a new report from the Government's Dublin Housing Supply Task Force
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە دبلن تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=دبلن&oldid=1587209»