دایناسۆری کۆیلۆفیسیس

دۆخی پاراستن
FOSSIL
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	کۆیلۆفیسید (Coelophysidae)
ڕەگەز	Coelophysis
جۆر	C. bauri
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Coelophysis bauri
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

دایناسۆری کۆیلۆفیسیس (مارمێلکەی ئێسک بۆش) (بە ئینگلیزی: Coelophysis، ناوی زانستی: Coelophysis bauri) ڕەگەزێکە لە دایناسۆرە گۆشتخۆرە بچووکەکانی تیرۆپۆد (theropods)، واتە دایناسۆرە گۆشتخۆرە دووپێیەکان. ئەم زیندەوەرە لە سەردەمی تریاسیی کۆتاییـدا ژیاوە، کە یەکەم قۆناغی سەردەمی دایناسۆرەکانە (نزیکەی ٢١٦ بۆ ٢٠١ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر).

ناوەکەی لە زمانی یۆنانییەوە وەرگیراوە و بە واتای "شێوەی بۆش" یان "ئێسکی بۆش" دێت، چونکە ئێسکەکانی کێشیان زۆر سووک و ناوپووش بوون. ئەم تایبەتمەندییە وای لێکردبوو کە ڕاوکەرێکی زۆر خێرا و چالاک بێت. کۆیلۆفیسیس یەکێکە لە یەکەمین دایناسۆرە ناسراوەکان و بەھۆی دۆزینەوەی سەدان ئێسکەپەیکەرییەوە لە یەک شوێندا، زانیارییەکی زۆرمان لەسەری ھەیە.

دۆزینەوە و ناو

ئێدوارد درینکەر کۆپ

بەراوردکردنی قەبارەی لوسیانۆڤیناتۆر (دایناسۆرێکی خزمی کۆیلۆفیسیس) لەگەڵ مرۆڤ.

نموونەیەکی کۆیلۆفیسیس لە مۆزەخانەی مێژووی سروشتیی کلیڤلاند.

قاڵبی ئێسکەپەیکەری Coelophysis bauri لە مۆزەخانەی مێژووی سروشتیی لەندەن. پاشماوە ڕەسەنەکە لە گۆست ڕانچ، نیو مەکسیکۆ دۆزراوەتەوە.

پەیکەری کۆیلۆفیسیس لە داینۆپارکی دێنکێندۆرف.

یەکەم پاشماوەی کۆیلۆفیسیس لە ساڵی ١٨٨١ دۆزرایەوە، بەڵام لە ساڵی ١٨٨٩ لەلایەن زانای بەناوبانگ ئێدوارد درینکەر کۆپـەوە بە فەرمی ناو نرا. ناوەکە لە دوو وشەی یۆنانی پێکدێت:

koilos (κοῖλος): بە واتای "بۆشایی" یان "ناوپووش".

physis (φύσις): بە واتای "شێوە" یان "فۆرم". ئەم ناوە ئاماژەیە بۆ ئێسکە سووک و ناوپووشەکانی، کە تایبەتمەندییەکی پێشکەوتوو بوو لەنێو دایناسۆرە سەرەتاییەکاندا و دواتر لە باڵندەکانیشدا دەرکەوت.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

• قەبارە: کۆیلۆفیسیس دایناسۆرێکی بچووک بوو. درێژییەکەی دەگەیشتە ٣ مەتر و کێشی لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ کیلۆگرام بوو.
• جەستە: جەستەیەکی باریک و سووکی ھەبوو کە بۆ خێرایی دروست ببوو. لەسەر دوو قاچی دواوەی بەھێز دەڕۆیشت.
• کەللـەسەر و ددانەکان: کەللـەسەرێکی درێژ و باریکی ھەبوو، لەگەڵ چاوی گەورە کە نیشانەی ئەوەیە بینینێکی باشی ھەبووە. شەویلگەکانی پڕ بوون لە ددانی تیژ و وردی شمشێرئاسا کە بۆ گرتنی نێچیرە بچووکەکان گونجاو بوون.
• دەست و قاچ: دەستەکانی پێشەوەی کورت بوون و سێ پەنجەیان ھەبوو کە بۆ گرتنی نێچیر بەکاریدەھێنا. قاچەکانی دواوەی درێژ و ماسولکەیی بوون، کە یارمەتی دەدا بە خێراییەکی زۆر ڕابکات.
• ئێسکی بۆش: وەک لە ناوەکەیەوە دیارە، ئێسکەکانی ناوپووش بوون. ئەمە نەک تەنھا کێشی کەمدەکردەوە، بەڵکو سیستەمێکی ھەناسەدانی پێشکەوتووی ھاوشێوەی باڵندەکانی پێدەبەخشی، کە ڕێگەی دەدا ئۆکسجینێکی زۆر وەربگرێت و بۆ ماوەیەکی درێژ چالاک بێت.

کانگای بەردینی گۆست ڕانچ

بەناوبانگترین دۆزینەوەی کۆیلۆفیسیس لە ساڵی ١٩٤٧ لە گۆست ڕانچ (Ghost Ranch) لە نیو مەکسیکۆ، ئەمریکا بوو. لەم شوێنەدا، سەدان ئێسکەپەیکەری تەواوی کۆیلۆفیسیس پێکەوە دۆزرانەوە. ئەمە یەکێکە لە دەوڵەمەندترین کانگا بەردینەکانی (fossil quarry) دایناسۆر لە جیھاندا.

بیردۆزی باو ئەوەیە کە ڕانێک یان کۆمەڵەیەکی گەورەی کۆیلۆفیسیس لە کاتی لافاوێکی لەناکاو یان وەرزی وشکەساڵیدا پێکەوە مردوون و بە خێرایی لەژێر قوڕدا نێژراون، ئەمەش وای کردووە ئێسکەپەیکەرەکانیان بە شێوەیەکی نایاب بپارێزرێن.

بۆ ماوەیەک، زانایان پێیان وابوو کە کۆیلۆفیسیس یەکترخۆر (cannibal) بووە، چونکە ئێسکی بچووکیان لەناو گەدەی نموونە گەورەکاندا دۆزیبووەوە. بەڵام دواتر دەرکەوت کە ئەم ئێسکانە ھی خشۆکە بچووکەکانی ھاوشێوەی تیمساح بوون، نەک بێچووی کۆیلۆفیسیس.

ژینگەی کۆن و خۆراک

کۆیلۆفیسیس لە سەردەمی تریاسیی کۆتاییدا ژیاوە، کە ژینگەکەی بریتی بوو لە ناوچەیەکی گەرم و نیمچە وشک لەگەڵ وەرزی باراناویی توند. وەک گۆشتخۆرێک، بە شێوەیەکی سەرەکی نێچیرە بچووکەکانی خواردووە، وەک:

مێرووە گەورەکان

مارمێلکە و خشۆکە بچووکەکان

ماسی

بێچووی دایناسۆرەکانی تر

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئیسپانی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.