دایناسۆری ستیگۆسۆر

دۆخی پاراستن
FOSSIL
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	ستیگۆسۆرید (Stegosauridae)
ڕەگەز	Stegosaurus
جۆر	S. stenops (باوترین)
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Stegosaurus stenops
نووسەری دوانی	(Marsh, 1887)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

دایناسۆری ستیگۆسۆر (بە ئینگلیزی: Stegosaurus، ناوی زانستی: Stegosaurus) ڕەگەزێکە لە دایناسۆرە گیاخۆرە گەورەکان کە لە سەردەمی جوراسیی کۆتاییدا (نزیکەی ١٥٥ بۆ ١٤٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر) ژیاوە. ناوەکەی لە زمانی یۆنانییەوە ھاتووە و بە واتای "مارمێلکەی سەرباندار" دێت، چونکە کاتێک یەکەم جار دۆزرایەوە، وا بیریان دەکردەوە کە پلیتەکانی سەر پشتی وەک کاشی (تاوەری) سەربان بە شێوەیەکی تەخت پاڵکەوتوون.

ستیگۆسۆر بە دوو تایبەتمەندیی زۆر دیار دەناسرێتەوە: یەکەم، ڕیزی پلیتە ئێسکییە گەورەکانی سەر پشتی، و دووەم، چوار دڕکە تیژەکەی سەر کلکی. ئەم دایناسۆرە یەکێکە لە ھێماکانی جیھانی دایناسۆرەکان و زۆرجار لەگەڵ ڕاوکەرە بەناوبانگەکەی سەردەمی خۆی، ئالۆسۆر، پێکەوە وێنا دەکرێن.

دۆزینەوە و ناو

ئۆسنیێڵ چارڵز مارش

ھێڵکارییەکی پێوانەیی کە قەبارەی مرۆڤێک بە گەورەترین نموونەکانی دوو جۆری ستیگۆسۆر بەراورد دەکات.

وێناکردنەوەی ستیگۆسۆر، لە پەرتووکی 'Die Stämme der Wirbeltiere'ی ئۆ. ئابێل (١٩١٩).

نموونەیەکی ستیگۆسۆر لە پێشانگای تیکنۆپۆلیس، ٢٠١٢.

یەکەم پاشماوەی ستیگۆسۆر لە ساڵی ١٨٧٧ لەلایەن زانای شوێنەوارە دێرینەکان، ئۆسنیێڵ چارڵز مارش (Othniel Charles Marsh) لە ئەمریکا دۆزرایەوە. مارش سەرەتا وای بیردەکردەوە کە پلیتەکان بە شێوەیەکی تەخت لەسەر پشتی دایناسۆرەکە ڕیز بوون، ھاوشێوەی سەربان، بۆیە ناوی "ستیگۆسۆر"ی لێنا، کە لە دوو وشەی یۆنانی پێکدێت: stegos ("سەقف" یان "سەربان") و sauros ("مارمێلکە"). دواتر دەرکەوت کە پلیتەکان بە شێوەی ستوونی و بە دوو ڕیزی ئاڵوگۆڕ لەسەر پشتی ڕاوەستاون.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

ستیگۆسۆر شێوەیەکی زۆر ناوازەی ھەبوو کە بە ئاسانی لە دایناسۆرەکانی تر جیای دەکاتەوە.

• قەبارە: درێژییەکەی دەگەیشتە ٩ مەتر و کێشی نزیکەی ٥ تەن بوو، کە ھاوشێوەی فیلێکی گەورەیە. پشتی بە شێوەیەکی کەوانەیی چەماوە بوو و قاچەکانی دواوەی زۆر لە قاچەکانی پێشەوەی درێژتر بوون، ئەمەش وا دەکات سەری زۆر نزیک بێت لە زەوییەوە.
• پلیتەکان (The Plates): ١٧ پلیتی ئێسکیی گەورە و شێوە ئەڵماسی بە درێژایی پشت و کلکی ڕیز ببوون. گەورەترین پلیتەکانی دەگەیشتنە ٦٠ سانتیمەتر پان و ٦٠ سانتیمەتر بەرز. کاری ئەم پلیتانە تا ئێستاش جێی مشتومڕی زانستییە، بەڵام چەند بیردۆزێکی باو ھەن:
• بەرگری: پێناچێت کاری سەرەکییان بووبێت، چونکە زۆر ناسک بوون و نەیاندەتوانی بەرگەی ھێرشێکی بەھێز بگرن.
• ڕێکخستنی گەرمیی جەستە (Thermoregulation): واتە، پلیتەکان پڕ بوون لە لوولەی خوێن، کە ڕێگەی دەدا گەرما لە خۆرەوە وەربگرێت یان لەدەستی بدات بۆ فێنککردنەوەی خۆی، وەک ڕادێتەری ئۆتۆمبێل.
• خۆنمایشکردن (Display): ڕەنگە بۆ ترساندنی ڕکابەرەکان یان سەرنجڕاکێشانی جووت بەکارھاتبێتن.
• کلکە دڕکاوییەکە - تاگۆمایزەر (Thagomizer): لە کۆتایی کلکیدا، چوار دڕکی ئێسکیی تیژی ھەبوو کە درێژیی ھەریەکەیان لە نێوان ٦٠ بۆ ٩٠ سانتیمەتردا بوو. بێ گومان، ئەمە چەکێکی کوشندە بووە بۆ بەرگری کردن لە خۆی دژی ڕاوکەرەکان. بەڵگەی بەردین دۆزراوەتەوە کە بریتییە لە بڕبڕەیەکی پشتی ئالۆسۆر کە بەھۆی دڕکی ستیگۆسۆرەوە کون بووە.
• مێشک: ستیگۆسۆر بەوە ناسراوە کە یەکێکە لە بچووکترین مێشکەکانی ھەبووە بە بەراورد بە قەبارەی جەستەی. مێشکی تەنھا بەقەد گوێزێک یان مێشکی سەگێکی بچووک بووە. ئەمەش وای کردووە بیردۆزێکی ھەڵە بێتە ئاراوە کە گوایە "مێشکێکی دووەم"ی لە نزیک سمتیدا ھەبووە، بەڵام دواتر دەرکەوت ئەمە تەنھا بۆشاییەک بووە بۆ کۆکردنەوەی ماددەی خۆراکی.

ژینگەی کۆن و خۆراک

ستیگۆسۆر لە سەردەمی جوراسیی کۆتایی لەو ناوچەیەدا ژیاوە کە ئێستا دەکاتە ئەمریکای باکوور. وەک دایناسۆرێکی گیاخۆر (herbivore)، بەھۆی ئەوەی سەری زۆر نزم بووە، بە شێوەیەکی سەرەکی ئەو ڕووەکە نزمانەی خواردووە کە لەسەر زەوی گەشەیان کردووە، وەک فێرن (گەڵای سرخس)، سایکاد، و ڕووەکی تر.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئیسپانی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.