دایناسۆری ترایسیراتۆپس

دۆخی پاراستن
FOSSIL
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	سێراتۆپسید (Ceratopsidae) (خێزانی دایناسۆرە شاخدارەکان)
ڕەگەز	Triceratops
جۆر	T. horridus (باوترین)
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Triceratops horridus
نووسەری دوانی	(Marsh, 1889)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

دایناسۆری ترایسیراتۆپس (بە ئینگلیزی: Triceratops) ڕەگەزێکە لە دایناسۆرە گیاخۆرە گەورەکان کە لە سەردەمی کریتاسیۆسی کۆتاییـدا ژیاوە، واتە لە کۆتا قۆناغی سەردەمی دایناسۆرەکاندا (نزیکەی ٦٨ بۆ ٦٦ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر). ناوەکەی لە زمانی یۆنانییەوە ھاتووە و بە واتای "سێ شاخی سەر ڕوخسار" دێت، کە ئاماژەیە بۆ سێ شاخە دیارەکەی سەر دەموچاوی.

ترایسیراتۆپس بەھۆی قەبارە گەورەکەی، قەڵغانە ئێسکییە گەورەکەی پشتی ملی، و سێ شاخەکەیەوە، یەکێکە لە ئاسانترین دایناسۆرەکان بۆ ناسینەوە. ئەم زیندەوەرە لە ھەمان کات و شوێنی **تیرانۆسۆری ڕێکس (T-Rex)**ـدا ژیاوە، و بەڵگەی بەردینیش ھەیە کە نیشانی دەدات ئەم دوو زەبەلاحە زۆرجار ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە.

دۆزینەوە و ناو

نموونەیەکی ترایسیراتۆپس لە دینۆپارکی دێنکێندۆرف.

ئۆتنیێل چارڵز مارش، ئەو زانایەی کە بە فەرمی ناوی ترایسیراتۆپسی لێنا.

یەکەم پاشماوەی ترایسیراتۆپس لە ساڵی ١٨٨٧ لە ئەمریکا دۆزرایەوە، کە سەرەتا بە ھەڵە وەک جۆرێکی بیسۆنی (گامێش)ی لەناوچوو پۆلێن کرا. بەڵام لە ساڵی ١٨٨٩، دوای دۆزینەوەی کەللەسەرێکی تەواوتر، زانای بەناوبانگ ئۆتنیێل چارڵز مارش زانی کە ئەمە دایناسۆرێکی نوێیە و ناوی "ترایسیراتۆپس"ـی لێنا. ناوەکە لە سێ وشەی یۆنانی پێکدێت:

tri- (τρι-): بە واتای "سێ".

kéras (κέρας): بە واتای "شاخ".

ōps (ὤψ): بە واتای "ڕوخسار".

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

پاشماوەی بەردینی ترایسیراتۆپس.

قەبارە: ترایسیراتۆپس دایناسۆرێکی زۆر گەورە بوو. درێژییەکەی دەگەیشتە ٩ مەتر و کێشی لە نێوان ٦ بۆ ١٢ تەن بوو، کە ھاوشێوەی فیلێکی ئەفریقیی گەورەیە.

کەللەسەر و شاخەکان: کەللەسەرێکی یەکجار گەورەی ھەبوو، کە دەیتوانی بگاتە یەک لەسەر سێی درێژیی تەواوی جەستەی. سێ شاخی ھەبوون: دوو شاخی درێژ لەسەر چاوەکانی کە درێژییان دەگەیشتە ١ مەتر، و شاخێکی بچوووکتر لەسەر لووتی. ئەم شاخانە بێ گومان چەکێکی کاریگەر بوون بۆ بەرگری کردن لە خۆی.

قەڵغانی مل (The Frill): لە بەشی دواوەی کەللەسەریدا، قەڵغانێکی ئێسکیی گەورە و پانی ھەبوو. کاری ئەم قەڵغانە تا ئێستاش جێی مشتومڕی زانستییە، بەڵام چەند بیردۆزێکی باو ھەن:

• بەرگری: پاراستنی مل و شانی لە ھێرشی ڕاوکەرەکان.
• خۆنمایشکردن (Display): بەکارھێنانی بۆ ترساندنی ڕکابەرەکان یان سەرنجڕاکێشانی جووت.
• پەیوەست بوونی ماسولکە: ڕەنگە شوێنێک بووبێت بۆ بەستنەوەی ماسولکە بەھێزەکانی شەویلگەی.

دەنووک و ددانەکان: دەمێکی تیژی ھەبوو کە ھاوشێوەی دەنووکی تووتی بوو و بۆ بڕین و لێکردنەوەی ڕووەکە ڕەقەکان بەکاریدەھێنا. لە بەشی دواوەی شەویلگەیدا، چەندین ڕیزی ددانی بچووکی ھەبوون کە لە **"باتری"**ـدا ڕێکخرابوون. ھەر باترییەک لە ٣٦ بۆ ٤٠ ستوونی ددان پێکھاتبوو، کە لە ھەر ستوونێکدا ٣ بۆ ٥ ددان ھەبوون. ئەمەش واتە لە یەک کاتدا سەدان ددانی ھەبووە.

ژینگەی کۆن و خۆراک

ترایسیراتۆپس لە کۆتایی سەردەمی کریتاسیۆسدا لەو ناوچەیەدا ژیاوە کە ئێستا دەکاتە ئەمریکای باکوور. وەک دایناسۆرێکی گیاخۆر (herbivore)، بەھۆی قەبارە گەورەکەی و سەری نزمەکەیەوە، بە شێوەیەکی سەرەکی ئەو ڕووەکە نزمانەی خواردووە کە لەبەردەستیدا بوون، وەک فێرن، سایکاد، و ڕووەکی پاڵمئاسا.

پەیوەندی لەگەڵ تیرانۆسۆر (T-Rex)

نیگارێکی "تیرانۆسۆری ڕێکس و ترایسیراتۆپس"، لەلایەن چارڵز ئاڕ. نایتەوە کێشراوە.

یەکێک لە بەناوبانگترین ڕووبەڕووبوونەوەکانی جیھانی پێش مێژوو، ھی نێوان ترایسیراتۆپس و تیرانۆسۆری ڕێکس بووە. بەڵگەی بەردین (فۆسیل) ھەیە کە ئەم دوو زەبەلاحە شەڕیان کردووە. بۆ نموونە، ئێسکی ترایسیراتۆپس دۆزراوەتەوە کە شوێنی گازگرتنی T-Rexی لەسەرە. ھەندێک لەم برینانە چاک بوونەتەوە، واتە ترایسیراتۆپسەکە لە ھێرشەکە ڕزگاری بووە و بەردەوام بووە لە ژیان. ئەمەش دەیسەلمێنێت کە ترایسیراتۆپس نێچیرێکی ئاسان نەبووە و بە شاخە کوشندەکانییەوە بەرگرییەکی توندی لە خۆی کردووە.