دایناسۆری برۆنتۆسۆر

دۆخی پاراستن
FOSSIL
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	دیپلۆدۆسید (Diplodocidae)
ڕەگەز	Brontosaurus
جۆر	B. excelsus
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Brontosaurus excelsus
نووسەری دوانی	(Marsh, 1879)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

نیگارێکی کلاسیکی ئاپاتۆسۆر (برۆنتۆسۆر) لە کۆتایی سەردەمی جوراسی، لەلایەن چارڵز ئار. نایتەوە (١٩٣٠). لەو کاتەدا، کەللەسەری ئاپاتۆسۆر نەدۆزرابووەوە، بۆیە سەرەکەی لەسەر بنەمای کەللەسەری کاماراسۆر، دایناسۆرێکی تری سارۆپۆد، وێنا کراوە.

ئۆسنیێڵ چارڵز مارش

دایناسۆری برۆنتۆسۆر (مارمێلکەی بروسکە) (بە ئینگلیزی: Brontosaurus) ڕەگەزێکە لە دایناسۆرە گیاخۆرە زەبەلاحەکانی سارۆپۆد (sauropods)، واتە ئەو دایناسۆرانەی کە بە مل و کلکە درێژەکانیان و جەستە گەورەکەیان ناسراون. ئەم زیندەوەرە لە سەردەمی جوراسیی کۆتاییدا (نزیکەی ١٥٥ بۆ ١٤٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر) لە ڕۆژاوای ئەمریکای باکوور ژیاوە.

ناوەکەی لە زمانی یۆنانییەوە ھاتووە و بە واتای "مارمێلکەی بروسکە" دێت؛ لەبەر قەبارە زەبەلاحەکەی، پێیان وابوو کە ھەنگاوەکانی وەک دەنگی ھەورەبرووسکە بووبێت. برۆنتۆسۆر یەکێکە لە ئایکۆنەکانی جیھانی دایناسۆرەکان، بەڵام بۆ ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵ، زانایان پێیان وابوو کە ئەمە ڕەگەزێکی سەربەخۆ نییە و لە ڕاستیدا ھەمان ئاپاتۆسۆرە. بەڵام توێژینەوە نوێیەکان جارێکی تر ناوی "برۆنتۆسۆر"یان وەک ڕەگەزێکی زانستیی دروست گەڕاندەوە.

مێژووی ئاڵۆز: ئاپاتۆسۆر و برۆنتۆسۆر

ئێسکەپەیکەری دووبارە دانراوەی برۆنتۆسۆر ئێکسێلسوس لە مۆزەخانەی پیبۆدی.

نموونەیەکی برۆنتۆسۆر، ٢٠١٤.

چیرۆکی ناوی برۆنتۆسۆر یەکێکە لە بەناوبانگترین چیرۆکەکانی مێژووی بەردینناسی.

لە ساڵی ١٨٧٧، زانای بەناوبانگ ئۆتنیێل چارڵز مارش پاشماوەی دایناسۆرێکی دۆزییەوە و ناوی لێنا ئاپاتۆسۆر.

دوو ساڵ دواتر، لە ١٨٧٩، مارش ئێسکەپەیکەرێکی تری گەورەتری دۆزییەوە و ناوی لێنا برۆنتۆسۆر.

لە ساڵی ١٩٠٣، زانایان بۆیان دەرکەوت کە "برۆنتۆسۆر" زۆر لە ئاپاتۆسۆر دەچێت و لەوانەیە ھەمان زیندەوەر بن. بەپێی یاسای پێشینەیی لە زانستدا (واتە ئەو ناوەی یەکەم جار بەکارھات، فەرمییە)، ناوی "ئاپاتۆسۆر" وەک ناوی فەرمی مایەوە و ناوی "برۆنتۆسۆر" وەک ھاوناوی بچووک (junior synonym)، واتە ناوێکی دووەمی نافەرمی، دانرا.

بۆ ماوەی ١١٢ ساڵ، ناوی برۆنتۆسۆر لە پەرتووکەە زانستییەکاندا بە ھەڵە دادەنرا، ھەرچەندە لەناو خەڵک و لە کەلتووری گشتیدا ھەرگیز لەبیر نەکرا.

لە ساڵی ٢٠١٥، دوای لێکۆڵینەوەیەکی زۆر ورد و بەرفراوان لەسەر دەیان ئێسکەپەیکەری ئەم خێزانە، دەستەیەک لە زانایان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە جیاوازییەکانی نێوان ئاپاتۆسۆر و برۆنتۆسۆر ئەوەندە زۆرن کە شایەنی ئەوە بن دوو ڕەگەزی جیاواز بن. لەو کاتەوە، ناوی "برۆنتۆسۆر" جارێکی تر بە شێوەیەکی فەرمی گەڕایەوە ناو جیھانی زانست.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

• قەبارە: برۆنتۆسۆر دایناسۆرێکی زۆر گەورە بوو. درێژییەکەی دەگەیشتە ٢٢ مەتر و کێشی نزیکەی ١٥ تەن بوو.
• جەستە: بە بەراورد لەگەڵ ئاپاتۆسۆر و دیپلۆدۆکەسی خزمی، جەستەیەکی **پتەوتر و قورستر (more robust)**ـی ھەبوو.
• مل: ملی زۆر درێژ بوو، بەڵام بەھێزتر و ئەستوورتر بوو لە ھی ئاپاتۆسۆر، کە یەکێکە لەو جیاوازییە سەرەکییانەی کە زانایان پشتیان پێ بەست بۆ زیندووکردنەوەی ناوەکەی.
• کلک: کلکێکی یەکجار درێژی ھەبوو کە لە کۆتاییدا زۆر باریک دەبووەوە و ھاوشێوەی قەمچی بوو، کە پێدەچێت وەک چەکێکی بەرگری بەکاریھێنابێت.

ژینگەی کۆن و خۆراک

برۆنتۆسۆر لە سەردەمی جوراسیی کۆتایی لە پێکھاتەی مۆریسن (Morrison Formation) ژیاوە، کە ناوچەیەکی بە بەردین دەوڵەمەندە لە ڕۆژاوای ئەمریکای باکوور. وەک گیاخۆرێک (herbivore)، بەھۆی ملی درێژ و جەستە گەورەکەیەوە، دەیتوانی گەڵای دارە بەرزەکان و ھەروەھا ڕووەکە نزمەکانی سەر زەوی بخوات.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئیسپانی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.