دایناسۆری ئاپاتۆسۆر

دۆخی پاراستن
FOSSIL
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	دیپلۆدۆسید (Diplodocidae)
ڕەگەز	Apatosaurus
جۆر	A. ajax
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Apatosaurus ajax
نووسەری دوانی	(Marsh, 1877)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

دایناسۆری ئاپاتۆسۆر (مارمێلکەی فریودەر) (بە ئینگلیزی: Apatosaurus) ڕەگەزێکە لە دایناسۆرە گیاخۆرە زەبەلاحەکانی سارۆپۆد (sauropods)، واتە ئەو دایناسۆرانەی کە بە مل و کلکە درێژەکانیان و جەستە گەورەکەیان ناسراون. ئەم زیندەوەرە لە سەردەمی جوراسیی کۆتاییدا (نزیکەی ١٥٥ بۆ ١٤٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر) لە ڕۆژاوای ئەمریکای باکوور ژیاوە.

ناوەکەی لە زمانی یۆنانییەوە ھاتووە و بە واتای "مارمێلکەی فریودەر" یان "فێڵباز" دێت، چونکە یەکەم ئێسکەکانی کە دۆزرانەوە، زانایانی تووشی سەرسوڕمان کرد و جیاواز بوون لەوەی پێشبینییان دەکرد. ئاپاتۆسۆر بۆ ماوەیەکی زۆر بە ھەڵە بە "برۆنتۆسۆر" (Brontosaurus) ناسرابوو، کە یەکێکە لە بەناوبانگترین چیرۆکەکانی مێژووی بەردینناسی.

دۆزینەوە و چیرۆکی "برۆنتۆسۆر"

ئۆتنیێل چارڵز مارش

یەکەم پاشماوەی ئاپاتۆسۆر لە ساڵی ١٨٧٧ لەلایەن زانای بەناوبانگ ئۆتنیێل چارڵز مارشـەوە دۆزرایەوە. مارش ناوی "ئاپاتۆسۆر"ی لێنا چونکە شێوەی ئێسکەکانی ژێر کلکی (کە پێیان دەوترێت شێڤرۆن) جیاواز بوو لە ھی دایناسۆرەکانی تر و زیاتر لە ھی خشۆکە دەریاییەکان دەچوو، بۆیە بە "فریودەر" ناوی برد.

دوو ساڵ دواتر، لە ١٨٧٩، مارش ئێسکەپەیکەرێکی تری گەورەتری دۆزییەوە و ناوی لێنا "برۆنتۆسۆر" (Brontosaurus)، کە بە واتای "مارمێلکەی بروسکە" دێت. بەڵام لە ساڵی ١٩٠٣، زانایەکی تر بە ناوی ئێلمەر ڕیگز بۆی دەرکەوت کە "برۆنتۆسۆر" لە ڕاستیدا ھەمان ئاپاتۆسۆرە، بەڵام نموونەیەکی پێگەیشتووتر و تەواوترە. لەبەر ئەوەی لە زانستدا یاسای پێشینەیی ھەیە (واتە ئەو ناوەی یەکەم جار بەکارھات، فەرمییە)، ناوی "ئاپاتۆسۆر" بە فەرمی مایەوە و "برۆنتۆسۆر" بۆ زیاتر لە ١٠٠ ساڵ وەک ناوێکی نافەرمی و ھەڵە دانرا. ھەرچەندە لە ساڵی ٢٠١٥ توێژینەوەیەک کرا کە پێشنیاری کرد لەوانەیە جیاوازیی پێویست ھەبێت بۆ ئەوەی برۆنتۆسۆر ڕەگەزێکی سەربەخۆ بێت، بەڵام ھێشتا ئاپاتۆسۆر ناوە زانستییە باوەکەیە.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

ئێسکەپەیکەری ئاپاتۆسۆر لویسا (Apatosaurus louisae)، مۆزەخانەی کارنێگی.

مۆدێلێکی قەبارە-راستەقینەی ئاپاتۆسۆر لە پارک و دۆڵی دایناسۆرەکان لە تێکساس.

کەللەسەری ئاپاتۆسۆر ئاجاکس (Apatosaurus ajax) لە مۆزەخانەی مێژووی سروشتیی سینسیناتی.

قەبارە: ئاپاتۆسۆر دایناسۆرێکی زۆر گەورە و قورس بوو. درێژییەکەی دەگەیشتە ٢١-٢٣ مەتر و کێشی لە نێوان ٢٠ بۆ ٣٦ تەن بوو، کە ھاوتای کێشی چەند فیلێکە پێکەوە.

جەستە: جەستەیەکی زۆر پتەوی ھەبوو کە لەسەر چوار قاچی ئەستوور و ھاوشێوەی ستوون ڕاوەستابوو.

مل و کلک: ملی درێژ بوو، بەڵام بە بەراورد لەگەڵ دیپلۆدۆکەسی خزمی، کورتتر و ئەستوورتر بوو. کلکێکی یەکجار درێژی ھەبوو کە لە کۆتاییدا زۆر باریک دەبووەوە و ھاوشێوەی قەمچی بوو. پێدەچێت ئەم کلکەی وەک چەکێکی بەرگری دژی ڕاوکەرەکان بەکارھێنابێت، کە دەیتوانی بە جووڵاندنی خێرای، دەنگێکی زۆر بەرزی لێوە بێت و زیانیش بگەیەنێت.

کەللـەسەر: وەک ھەموو سارۆپۆدەکانی تر، کەللەسەرێکی زۆر بچووکی ھەبوو بە بەراورد بە جەستە زەبەلاحەکەی.

ژینگەی کۆن و خۆراک

ئاپاتۆسۆر لە سەردەمی جوراسیی کۆتایی لە پێکھاتەی مۆریسن (Morrison Formation) ژیاوە، کە ناوچەیەکی بە بەردین دەوڵەمەندە لە ڕۆژاوای ئەمریکای باکوور. ژینگەکەی بریتی بوو لە دەشتێکی فراوانی نیمچە وشک کە ڕووبار و دارستانی تێدابوو و لەگەڵ چەندین دایناسۆری تردا دەژیا، وەک دیپلۆدۆکەس، ستیگۆسۆر، و ڕاوکەرە گەورەکەی، ئالۆسۆر.

وەک گیاخۆرێک (herbivore)، بەھۆی ملی درێژ و جەستە گەورەکەیەوە، دەیتوانی گەڵای دارە بەرزەکان و ھەروەھا ڕووەکە نزمەکانی سەر زەوی بخوات.