دایناسۆری ئالۆسۆر

دۆخی پاراستن
FOSSIL
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	ئالۆسۆراید (Allosauridae)
ڕەگەز	Allosaurus
جۆر	A. fragilis
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Allosaurus fragilis
نووسەری دوانی	(Marsh, 1877)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

دایناسۆری ئالۆسۆر (بە ئینگلیزی: Allosaurus، ناوی زانستی: Allosaurus) ڕەگەزێکە لە دایناسۆرە گۆشتخۆرە گەورەکانی سەردەمی جوراسیی کۆتایی (نزیکەی ١٤٥ بۆ ١٥٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر). ناوەکەی لە زمانی یۆنانییەوە وەرگیراوە و بە واتای "مارمێلکەی جیاواز" دێت، چونکە بڕبڕەکانی پشتی جیاواز بوون لە ھەموو دایناسۆرەکانی تر کە لە کاتی دۆزینەوەیدا ناسرابوون.

ئالۆسۆر یەکێک بوو لە تیرۆپۆدەکان (theropods)، واتە دایناسۆرە گۆشتخۆرە دووپێیەکان، و لە سەردەمی خۆیدا ڕاوکەری لووتکە (apex predator) بوو، واتە لە زنجیرە خۆراکییەکەیدا لە لووتکەدا بووە و ھیچ ڕاوکەرێکی تر ڕاوی نەکردووە. بەھۆی دۆزینەوەی ژمارەیەکی زۆر لە پاشماوە بەردینەکانی (فۆسیل)، ئالۆسۆر یەکێکە لەو دایناسۆرانەی کە زۆرترین زانیاریمان لەسەری ھەیە.

دۆزینەوە و ناو

ئۆسنیێڵ چارڵز مارش

ھێڵکارییەکی پێوانەیی کە قەبارەی مرۆڤێک بە گەورەترین نموونەکانی ئالۆسۆر بەراورد دەکات.

یەکەم پاشماوەی ئالۆسۆر لە ساڵی ١٨٧٧ لەلایەن زانای شوێنەوارە دێرینەکان، ئۆسنیێڵ چارڵز مارش (Othniel Charles Marsh) لە ئەمریکا دۆزرایەوە. مارش ناوی "ئالۆسۆر"ـی لێنا، کە لە دوو وشەی یۆنانی پێکدێت: allos ("جیاواز") و sauros ("مارمێلکە"). ھۆکاری ئەم ناوەش ئەوە بوو کە بڕبڕەکانی پشتی ئەم دایناسۆرە کێشیان سووکتر بوو و شێوەیان جیاواز بوو لە بڕبڕەی دایناسۆرەکانی تر کە تا ئەو کاتە دۆزرابوونەوە.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

ئێسکەپەیکەری Allosaurus fragilis لە ھۆڵی مۆزەخانەی مێژووی سروشتیی سان دیێگۆ.

ئێسکەپەیکەری ئالۆسۆر لە ھۆڵی مۆزەخانەی مێژووی سروشتیی ئەمریکی (AMNH).

ئالۆسۆر دایناسۆرێکی گەورە و ترسناک بوو.

قەبارە: درێژیی نموونە پێگەیشتووەکانی بە گشتی دەگەیشتە ٨.٥ بۆ ٩.٧ مەتر، ھەرچەندە ھەندێک پاشماوەی دۆزراوەتەوە کە ئاماژە بەوە دەکەن لەوانەیە درێژییەکەی گەیشتبێتە ١٢ مەتر.

کەللەسەر و ددانەکان: کەللەسەرێکی گەورە و بەھێزی ھەبوو، بەڵام پڕ بوو لە بۆشایی بۆ کەمکردنەوەی کێشی. لەسەر چاوەکانی دوو شاخی بچووکی ھەبوو کە ڕەنگە بۆ جوانی و ناسینەوەی یەکتر بەکارھاتبێت. شەویلگەکانی پڕ بوون لە ددانی تیژی ددانەدار (ھاوشێوەی ھەڕە) کە درێژیی ھەریەکەیان لە نێوان ٥ بۆ ١٠ سانتیمەتردا بوو. ددانەکانی بە بەردەوامی دەگۆڕان، واتە ھەرکاتێک ددانێکی بشکایە، یەکێکی نوێ شوێنی دەگرتەوە.

جەستە: لەسەر دوو قاچی دواوەی بەھێز دەڕۆیشت. دەستەکانی پێشەوەی کورت بوون بەڵام سێ پەنجەی بەھێز و چنگاڵی تیژیان ھەبوو کە بۆ گرتنی نێچیر بەکاریدەھێنا. کلکێکی درێژ و ماسولکەیی ھەبوو کە بۆ پاراستنی ھاوسەنگیی لە کاتی ڕاکردندا بەکاریدەھێنا.

ژینگەی کۆن و خۆراک

ئالۆسۆر لە سەردەمی جوراسیی کۆتایی لەو ناوچەیەدا ژیاوە کە ئێستا دەکاتە ئەمریکای باکوور. ژینگەکەی بریتی بوو لە دەشتێکی فراوانی نیمچە وشک کە ڕووبار و دارستانی تێدابوو. وەک ڕاوکەری لووتکەی سەردەمی خۆی، ئالۆسۆر ڕاوی دایناسۆرە گیاخۆرە گەورەکانی دەکرد، وەک:

ستیگۆسۆر (Stegosaurus): دایناسۆرە پشت دڕکاوییەکە.

دیپلۆدۆکەس (Diplodocus) و کاماراسۆر (Camarasaurus): دایناسۆرە ملدرێژەکان.

زانایان پێیان وایە کە ئالۆسۆر بە شێوەی بۆسەدانان ڕاوی کردووە، بە بەکارھێنانی شەویلگە بەھێزەکەی بۆ لێدان و بریندارکردنی نێچیرەکەی. ھەروەھا مشتومڕ ھەیە لەسەر ئەوەی کە ئایا بە تەنھا ڕاوی کردووە یان بە کۆمەڵ، چونکە پاشماوەی چەند ئالۆسۆرێک پێکەوە دۆزراونەتەوە.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئیسپانی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.