دانپێدانانی ئەمریکا بە ئورشەلیم وەک پایتەختی ئیسرائیل

دانپێدانانی ئەمریکا بە ئورشەلیم وەک پایتەختی ئیسرائیل
بەشێکە لە	سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی دۆناڵد ترامپ
بابەتی لاوەکی	دۆخی سیاسی ئورشەلیم، پەیوەندییەکانی ئیسرائیل–ئەمەریکا
جێ	ئورشەلیم
کاتی ڕوودان	٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ھۆڵی شارەوانی ئورشەلیم ڕۆژێک دوای وتارەکەی دۆناڵد ترامپ کە ئورشەلیم وەک پایتەختی ئیسرائیل و ڕاگەیاندنی گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تەلئەبیبەوە بۆ ئورشەلیم ڕاگەیاند، بە ئاڵای ئەمریکا ڕازاوەتەوە.

دوای دامەزراندنی ئیسرائیل، ئەمریکا دژی ڕاگەیاندنی قودس بوو لەلایەن ئیسرائیلەوە وەک پایتەختی خۆی لە ساڵی ١٩٤٩ و دژی پلانی ئوردن بوو بۆ ئەوەی قودس بکاتە پایتەختی دووەم ساڵی ١٩٥٠ دا ڕاگەیەندرا؛ و ئەمریکا دژی لکاندنی قودسی ڕۆژھەڵات بوو لەلایەن ئیسرائیلەوە دوای جەنگی ساڵی ١٩٦٧. ئەمریکا پێشنیازی کردووە کە داھاتووی قودس ببێتە بابەتی یەکلاییکردنەوەی دانوستان. ئیدارەکانی دواتر ھەمان سیاسەتیان پاراستووە کە ئاییندەی قودس نابێتە بابەتی کردەوەی تاکلایەنە کە دەتوانێت زیان بە دانوستانەکان بگەیەنێت، وەک گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تەلئەبیبەوە بۆ قودس.

لە ساڵی ١٩٩٥ کۆنگرێس یاسای باڵیۆزخانەی قودسی پەسەند کرد، کە لە بەیاننامەی سیاسەتەکەیدا ڕای گەیاند کە «دەبێت قودس وەک پایتەختی دەوڵەتی ئیسرائیل بناسرێت.» و لە پڕۆژە یاساکەدا ھاتووە کە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە ماوەی پێنج ساڵدا بچێتە قودس.لەو کاتەوە ھەموو سەرۆکێکی ئەمریکا واژووی لەسەر دەستبەرداربوون لە ماوەی شەش مانگ کردووە، ئەمەش ھەنگاوەکەی دواخستووە.

لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٧ ئیدارەی سەرۆک دۆناڵد ترامپ بە فەرمی قودسی وەک پایتەختی ئیسرائیل ناساند. ترەمپ ئاماژەی بەوەشکرد، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا پرۆسەی دروستکردنی باڵیۆزخانەی نوێی ئەمریکا لە قودس دەستپێدەکات. بنیامین ناتانیاھۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل، پێشوازی لەو بڕیارە کرد و ستایشی ئەو ڕاگەیاندنەی کرد. لە ٨ی کانوونی یەکەم، ڕێکس تیلەرسۆن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بانگەشەی ئەوەی کرد کە لێدوانەکەی سەرۆک «ئاماژە بە ھیچ دۆخێکی کۆتایی قودس ناکات» و «زۆر ڕوون بوو کە دۆخی کۆتایی، بە سنوورەکانیشەوە، بۆ لایەنەکان جێدەھێڵرێت بۆ دانوستان و بڕیاردان».

زۆرینەی سەرکردەکانی جیھان بڕیارەکەی ترەمپیان ڕەتکردەوە بۆ ناساندنی قودس وەک پایتەختی ئیسرائیل. ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٧ی کانوونی یەکەم کۆبوونەوەیەکی بەپەلەی ئەنجامدا و لە کۆی ١٥ ئەندامەکەی ١٤ کەسیان بڕیارەکەی ترامپیان ئیدانە کرد، بەڵام ئەمریکا ڤیتۆی خۆی بەکارھێنا بۆ پووچەڵکردنەوەی ھەر ھەنگاوێک بۆ دەرکردنی بڕیارنامەیەک کە ئیدانەی ترامپ بکات. ئەو وڵاتانەی لە کۆبوونەوەی بەپەلەی ئەنجومەنی ئاسایشدا ڕەخنەیان لە بڕیارەکەی ترامپ گرت، بریتی بوون لە بەریتانیا، فەڕەنسا، سوێد، ئیتاڵیا و ژاپۆن. ھەندێک وڵات پشتگیریان لەم ھەنگاوە کردووە: گواتیمالا ڕای گەیاندووە کە بەدواداچوون دەکات و باڵیۆزخانەکەی دەگوازێتەوە بۆ قودس؛ و پاراگوای و کۆماری چیک و ڕۆمانیا و ھندۆراس ڕایان گەیاندووە کە بیر لە گواستنەوەی باڵیۆزخانەکانیان دەکەنەوە. لەکاتێکدا سەرۆکی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەورووپا ، فێدریکا مۆگرینی، وتی کە ھەموو حکوومەتەکانی وڵاتانی ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا یەکگرتوون لەسەر پرسی قودس، و پابەندبوونی خۆیان بە دەوڵەتێکی فەلەستینی دووپاتکردەوە کە قودسی ڕۆژھەڵات وەک پایتەختەکەی بێت. نوێنەرانی ٣٢ وڵاتی جیھان لە نێویاندا ئەندامانی یەکێتیی ئەورووپا وەک نەمسا، کۆماری چیک و ڕۆمانیا بەشدارییان لە کردنەوەی باڵیۆزخانەکەدا کرد.