دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥

دانوستانەکانی ئەمریکا و ئێران ٢٠٢٥
بابەتی لاوەکی	Iran-United States relations
وڵات	ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئێران
ڕێکەوتی دەستپێکردن	١٢ی نیسانی ٢٠٢٥
بەشداربوو	Steve Witkoff، Michael Anton، عەباس عێراقچی، Majid Takht-Ravanchi
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

لە ساڵی ٢٠٢٥ ئەمریکا و ئێران زنجیرەیەک دانوستانیان دەستپێکرد بە ئامانجی گەیشتن بە ڕێککەوتنی ئاشتی ئەتۆمی، دوای نامەیەکی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بۆ عەلی خامنەیی ڕێبەری باڵای ئێران. خولی یەکەمی کۆبوونەوەکانی ئاستی باڵا لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٥ بە سەرۆکایەتی ستیڤ ویتکۆف نێردەی تایبەتی ئەمریکا و عەباس عێراقچی وەزیری دەرەوەی ئێران لە عومان بەڕێوەچوو. گفتوگۆکان بە بنیاتنەر وەسف کران.

خولی دووەمی دانوستانەکان بە نێوەندگیری عومان لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٥ لە ڕۆما بەڕێوەچوو، دیسانەوە بە گفتوگۆی ناڕاستەوخۆی نێوان ویتکۆڤ و عێراقچی. ئەمەش دوای ھەفتەیەک سێیەم خولی ئاستی باڵا لە مەسقەت بەڕێوەچوو و کۆبوونەوەیەکی ئاستی پسپۆڕان بۆ پەرەپێدانی چوارچێوەیەک بۆ ئەگەری ڕێککەوتنی ئەتۆمی بە سەرۆکایەتی مایکل ئەنتۆن بۆ ئەمریکا و مەجید تەخت ڕەوانچی بۆ ئێران.

لەگەڵ پەرەسەندنی مەترسی شەڕ، سوپای ئەمریکا بوونی خۆی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست بەھێزتر کردووە. بنکە ئەمریکییەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا نزیکەی ٥٠ ھەزار سەربازی ئەمریکی لەخۆدەگرن. لە چوارچێوەی پێشنیازەکانی ئاشتی، ئێران پێشنیازی دروستکردنی لانیکەم ١٩ ڕیاکتۆری (کوورە) زیادەی کردووە، ئەمەش پێشنیازی ئەوە دەکات کە گرێبەست بۆ ئەم پڕۆژانە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ بوژاندنەوەی پیشەسازی ئەتۆمی ئەمریکا کە لە خەباتدایە. وتارەکەی عێراقچی کە ئەمەی ڕاگەیاندبوو لەلایەن وەقفی کارنێچییەوە ھەڵوەشایەوە. لە میانەی وتووێژەکاندا، ڕووسیا دەستی کرد بە دابینکردنی دارایی بۆ دروستکردنی ڕیاکتۆری ئەتۆمی لە ئێران.

حکوومەتی فەڕەنسا ھەڕەشەی کرد کە ئەگەر دانوستانەکان شکست بھێنن، میکانیزمی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان چالاک دەکات. ئێران پێشنیازی دانوستانی زیاتری کرد بە بەشداریی ئەورووپایی، ھاوکات دەرفەتی وەبەرھێنانیشی پێشکەش کرد.

لە یەکەمی مانگی ئایاردا، ھێگسێت وەزیری بەرگری ئەمریکا ڕای گەیاند کە ئێران باجی پشتگیریکردنی ھێرشەکانی بزووتنەوەی ئەنساروللا بۆ سەر کەشتییە بازرگانییەکان لە قەیرانی دەریای سووردا دەدات. سەرۆک ترامپ ھۆشداری دا لە سزای لاوەکی لەسەر ئەو لایەنانەی کە نەوت و پترۆکیمیایی لە ئێران دەکڕن. ڕوبیۆ ھۆشداری دا لە کشانەوە لە پیتاندنی ئەتۆمی. عێراقچی کۆبوونەوەکەی ٤ی ئایار «بە ھۆکاری تەکنیکی» ھەڵوەشاندەوە. ترەمپ داوای ھەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی پیتاندنی ئەتۆمی کرد. پاشان ئێران مووشەکێکی نوێی بالیستیکی دروست کرد و ھەڕەشەی لێدانی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکای کرد. ژەنەڕاڵ سەلامی فەرماندەی سوپای پاسدارانی ئێران ھۆشداریدا لەوەی کە سوپای پاسدارانی ئێران دەروازەکانی دۆزەخ بەسەر داگیرکەراندا دەکاتەوە.

جەی دی ڤانس ڕای گەیاندووە کە ئەو ڕێککەوتنە ئابووری ئێران دەخاتەوە ناو ئابووری جیھانییەوە. خامنەیی لە وتارەکەیدا لە ١١ی ئایاردا پشتگیری لە «مەرگ بۆ ئەمریکا» کرد.

دانوستانەکان لەکاتێکدا بەڕێوەدەچن کە ئێران بەھۆی قەیرانی وزەی ئێران و قەیرانی ئابووری ئێرانەوە ڕۆژانە تووشی پچڕانی کارەبا دەبێت لە سەرانسەری وڵاتدا.

لە گەشتەکەی ترەمپ بۆ سعوودیە لە سەردانەکەیدا بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ئێرانی بە «وێرانکەرترین ھێز لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست» وەسفکرد و ڕای گەیاند «سەرکردەکانی ئێران زەوییە کشتوکاڵییەکانیان کردووە بە بیابان، ھەروەھا سەرنجیان لەسەر دزینی سامانی گەلەکەیان بووە بۆ دابینکردنی بوودجەی تیرۆر و خوێنڕشتن و پارچە پارچە کردنی ناوچەکە». ڕۆژی ١٥ی ئایار شەمخانی ڕاوێژکاری خامنەیی ڕای گەیاند کە ڕێژیمی ئێران ئامادەیە و لە بەرامبەر لابردنی خێرای گەمارۆ داراییەکان ڕێککەوتنی ئەتۆمی واژوو دەکات.

ھێرشی ئیسرائیل ٢٠٢٥

ئیسرائیل لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ەوە ھێرشی کردە سەر ئامانجەکانی لە زیاتر لە دەیان شوێن لە سەرانسەری ئێران. بە ئامانجی ڕاگەیەندراوی ڕێگریکردن لە پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمی ئێران، ھێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل و مۆساد زیانیان بە شوێنە سەرەکییە ئەتۆمییەکان و دامەزراوە سەربازییەکان گەیاند و چەندین سەرکردەی باڵای سەربازی ئێرانیان کوشت. لە نێو ئەو کەسانەی کە کرانە ئامانج، عەلی شەمخانی ڕاوێژکاری سیاسی خامنەیی بوو کە سەرپەرشتی دانوستانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێرانی دەکرد. دوای ھێرشەکە، خولی شەشەمی دانوستانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران کە بڕیار بوو لە ١٥ی حوزەیران لە عومان ئەنجام بدرێت، تا کاتێکی نادیار ڕاگیرا.

پلانی لێدانی بەرنامە مووشەکی و ئەتۆمییەکانی ئێران دوای ئەوەی ئێران لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێرشی کردە سەر ئیسرائیل دەستیپێکرد، ئەمەش وای کرد سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل نەتانیاھۆ فەرمانی ئامادەکاری سەربازی بدات. ترەمپ لە سەرەتادا دژایەتی کردەوەی سەربازی ئیسرائیل بوو و دانوستانەکانی بەپێی ململانێ پێ باشتر بوو. ھەروەھا ڕووبەڕووی فشاری تایبەتی ھەندێک لە ھاوپەیمانەکانی بووەوە کە داوایان لێکرد خۆی لە دەستوەردانی قووڵتری ئەمریکا بەدوور بگرێت؛ بەڵام لە ڕۆژانی پێش لێدانەکاندا، ھاتە سەر ئەوەی کە نیگەرانییەکانی ئیسرائیل کە پەرەی سەندووە بە ڕەوا دەبینێت. ڕاپۆرتە ھەواڵگرییەکان سەبارەت بە فراوانبوونی جبەخانەی مووشەکی ئێران، ئەگەری چەککردنی ئەتۆمی و کردنەوەی نزیکی دامەزراوەیەکی پیتاندنی بەھێز، بەپەلەیییەکەی زیاتر کرد. دوای لێدوانێکی سەرەکی لەلایەن ژەنەڕاڵ دان کەین سەرۆکی سەرۆکە ھاوبەشەکانەوە سەبارەت بە پلانەکانی ئیسرائیل و ئەگەری پشتیوانی ئەمریکا، ترەمپ ڕەزامەندی بێدەنگی بۆ ئۆپەراسیۆنەکە دا و ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر ھاوکارییەکی سنوورداری ئەمریکا. بەپێی گوتەی بەرپرسانی ئەمریکا، ترەمپ پلانێکی ئیسرائیلی بۆ کوشتنی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران قەدەغە کردووە، بەو پێیەی کە پێشوەختە بووە، چونکە ژیانی ھیچ ئەمریکییەک لەدەست نەدراوە. سەرەڕای ڕازیبوونی بە پلانەکانی ئیسرائیل، ترەمپ بەردەوام بوو لە ھیوای ئەوەی نێردراوەکەی ستیڤ ویتکۆف ھێشتا بتوانێت ڕێککەوتنێکی دیپلۆماسی بەدەستبھێنێت. تەنھا چەند کاتژمێرێک پێش ھێرشەکەی ئیسرائیل، ئەو خواستی خۆی دەربڕیبوو بۆ دوورکەوتنەوە لە ھێرشێکی لەو شێوەیە و ھۆشداریدابوو کە ئەوە ھێرشە دەتوانێت ھەوڵە دیپلۆماسییەکانی بۆ سنووردارکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران تێکبدات.

لە وەڵامێکی سەرەتاییدا، ترەمپ ڕای گەیاند کە ئەمریکا «بێگومان» پشتگیری لە ئیسرائیل دەکات و ئاماژەی بەوەشکرد کە وادەی ٦٠ ڕۆژە بۆ دانوستانەکان تازە کۆتایی ھاتووە. مارکۆ ڕووبیوو وەزیری دەرەوەی ئەمریکا جەختی لەوە کردەوە کە ئەمریکا بەشداری لە ھێرشەکاندا نەبووە و ئۆپەراسیۆنەکەی بە کردەوەیەکی تاکلایەنەی ئیسرائیل وەسف کرد، ھەرچەندە ئیسرائیل بە شێوەیەکی بەرفراوان سوودی لە ھەواڵگریی ئەمریکا وەرگرتووە. دواتر پێدەچوو ترامپ دیسانەوە لایەنگری دانوستان بێت لەبری کردەوەی سەربازی؛ بەڵام دەوترێت لە ١٧ی حوزەیران بە ناتانیاھۆی گوتووە «بەردەوامبە».