حەیرە

حەیرە یان حیرە (بە عەرەبی: الحیرة، پاڵەوی: Hērt ^[١]) شارێکی کۆنی عەرەبی لەخمیی بووە لە مێزۆپۆتامیا کە دەکەوێتە باشووری کووفە لە باشووری ناوەڕاستی عێراق.

حکوومەتی ساسانی شانشینی لاخمیدی ھاترای لە لێواری بیابانی عەرەبی لە نزیک عێراق دامەزراند بۆ ئەوەی ھەم ڕێگری لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی نێوان ڕۆم بکات و ھەم پشتیوانی خۆی لە شەڕەکانی دژی ڕۆم بەدەستبھێنێت.

جوگرافیا

شاری حیرەی دێرین کەوتووەتە کەناری ڕۆژاوای ڕووباری فورات، چەند میلێک بە ئاراستەی باشوور لەو شوێنەی کە ئەمڕۆ شاری کووفەی لێیە. ئەم شوێنە مێژوویییە نزیکە لە نەجەفی ئێستا، لەو ناوچەیەی کە ئێستا بە «ناحیەی حەیرە» سەر بە قەزای مەنازیرە لە پارێزگای نەجەف ناسراوە.

شارە کۆنەکە نزیک بوو لە شوێنێک بە ناوی نەجەف، کە ئەمڕۆ بەشێکە لە ناوچەی فراوانی نەجەف-کووفە. ھەروەھا ناوچەگەلێکی لەخۆدەگرت کە لە مێژوودا بە «جەعارە» ناسرابوون، کە دەکەوێتە نزیک دەریاچەی نەجەف، بە شارۆچکەی مۆدێرنی دەبوو سخێریشەوە. بەپێی خەمڵاندنێکی ساڵی ٢٠١٤، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە نزیکەی ٣٧٬٩٣٣ کەس بووە.

کۆی ڕووبەری حیرە و گوندەکانی دەوروبەری ئەمڕۆ نزیکەی ١٣٣ دۆنمە (تەقریبەن ١٣٫٣ ھێکتار). چەندین مزگەوت لە ناوچەکەدا ھەن. لە ساڵی ١٩٩٠دا، شارەوانی حیرە لەگەڵ شارەوانی دەبوو سخێر یەکخرا، بەڵام دواتر وەک ئیدارەیەکی خۆجێیی سەربەخۆ گەڕێندرایەوە.

لە ڕووی مێژوویییەوە، حیرە بەشێک بوو لە «سێگۆشەی نەجەف»، کە ناوچەیەکی دەوڵەمەندی چاند بوو و پێکھاتبوو لە نەجەف، کووفە و حیرە. ئەم شارانە لە ڕووی مێژوویی و کولتوورییەوە پەیوەست بوون بەیەکەوە، و دواجار نەجەف گرنگییە شارستانی و ڕۆحییەکەی حیرەی بە میرات وەرگرت.

شارەکە دەکەوێتە سەر دەشتە نیشتووەکانی مێزۆپۆتامیا، لە لێواری باکووری ڕۆژاوای بیابانی سامەڕا. نزیکەی ١٥ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای کووفە و نزیکەی ١٠ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژھەڵاتی نەجەف دوورە. سروشتی ناوچەکە تەخت و وشکە، و کەوتووەتە نێوان ڕووباری فورات و دەریاچە وەرزییەکەی کە بە دەریاچەی نەجەف ناسراوە.

کراوەیی حیرە بەڕووی نیمچەدوورگەی عەرەبیدا وای کردبوو کە ھۆزە عەرەبەکان بە ئازادی بگەنە شارەکە. ئاووھەواکەی وشک و تەندروست بوو، بەھۆی نزیکییەوە لە بیابان. چەندین جۆگە لە ڕووباری فوراتەوە جیا دەبوونەوە بۆ ئاودێریکردنی ناوچەکە، کە ئەمەش وای کردبوو یەکێک بێت لە بەپیتترین و بەرھەمدارترین ناوچە کشتوکاڵییەکانی عێراق.

ئایین

پێش بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی مەسیحییەت، خەڵکی حیرە پەیڕەوی چەندین ئایینی عەرەبیی پێش ئیسلامیان دەکرد. ھەندێک لە فەرمانڕەواکان، وەک جەزیمەی ئەبرەش، دەگوترێت بتگەلێکی وەک «زەیزەین»یان دەپەرست، کە لە دەروازەی شارەکە دانرابوون و بۆ تاقیکردنەوەی دڵسۆزیی سەردانیکەران بەکار دەھێنران.

خوداوەندەکانی دیکە کە لە حیرە دەپەرستران بریتی بوون لە عوززا (العزی) و "سەبد"، کە زۆرجار لە سوێندخواردندا ناوی دەھێنرا ("بە سەبد!"). ئایینی مەندایی و مانەویش پەیڕەوکەریان لە حیرەدا ھەبوو، ھەروەھا ئایینی مەزدەکی کە لە فارسەوە سەریھەڵدابوو، لە سەدەی شەشەمی زایینیدا لەلایەن ھەندێک کەسایەتی عەرەبەوە وەک حارسی کوڕی عەمری کیندی پەیڕەو دەکرا.

ھەروەھا حیرە دانیشتووانێکی زۆری جوولەکەی تێدا بوو، کە گۆڕستانێکی ناسراویان لە نزیک شارەکە ھەبوو لە ناوچەیەک بە ناوی «بانیقیا».

بەڵام، مەسیحییەت بوو بە ئایینی باڵادەست لە حیرە، بەتایبەتی لە سەردەمی لەخمییەکاندا. زۆرێک لە پاشا، ئەشراف و بەرپرسان ئایینەکەیان گۆڕی و مەسیحییەت لەژێر چاودێری شاھانەدا گەشەی کرد. یەکەم فەرمانڕەوای لەخمی کە ناسراوە بەوەی ئەم باوەڕەی وەرگرتووە ئیمروو قەیسی یەکەمی کوڕی عەمر بووە. زۆربەی مەسیحییەکانی حیرە نەستووری بوون، ھەرچەندە یاقوبییەکان ھەوڵی بەردەوامیان دەدا مەزھەبی خۆیان لە شارەکە جێگیر بکەن بەڵام سەرکەوتنێکی بەردەوامیان بەدەست نەھێنا.

شارەکە بەشێک بوو لە ھەرێمی کڵێسای سەلوکییە-تیسفۆن (مەدایین) لەژێر دەسەڵاتی کڵێسای ڕۆژھەڵات. مەتراننامەیەک لە سەرەتای سەدەی چوارەمی زایینییەوە لە حیرە دامەزرا و ھەتا سەدەی یازدەھەم بەردەوام بوو. ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەکەن کە عەرەب و فارسەکان بۆ خوێندنی مەسیحییەت ڕوویان لە حیرە کردووە.

حیرە شوێنی چەندین دێر و کڵێسا بوو. یەکێک لە بەناوبانگترینیان «دێری ھیند» بوو، کە دەگوترێت لە سەردەمی نوحمانی یەکەمدا دروست کراوە. ناوی چەندین مەترانی حیرە تۆمار کراوە وەک بەشداربووی کۆبوونەوەکان (سینۆد)ی کڵێسای ڕۆژھەڵات. شارەکە ھەروەھا چەندین قەشەی پێگەیاند کە دواتر ناوەندی ئایینی دیکەیان لە ناوچەکەدا دامەزراند.

ئەمڕۆ، حیرە وەک یەکێک لە ناوەندە سەرەتایی و کاریگەرەکانی مەسیحییەت لە مێزۆپۆتامیا یاد دەکرێتەوە، کە خاوەنی میراتێکی ئایینی دەوڵەمەندە و بۆ ماوەی چەندین سەدە شوناسی شارەکەی داڕشتووە.

ئابووری

ئابووری حیرە لە سەردەمی لەخمییەکاندا گەشەی کرد، کە بە شێوەیەکی سەرەکی پشتی بە کشتوکاڵ، پیشەگەری و بازرگانی دەبەست. دەشتە بەپیتەکانی دەوروبەری شارەکە سوودیان لە سیستمی ئاودێری وەردەگرت کە بەستراو بوو بە ڕووباری فوراتەوە، ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ چاندنی بەروبوومی جۆراوجۆر و بەخێوکردنی مەڕوماڵات.

شارەکە بازاڕی چالاکی ھەبوو و ناوەندێک بوو بۆ بازرگانیی ناوچەیی. بازرگانانی حیرە بەشدارییان لە «بازاڕی عوکاز» دەکرد و پەیوەندی بازرگانییان لەگەڵ شارەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی، مێزۆپۆتامیا و شامدا ھەبوو. کاروانە بازرگانییەکان لە ھیندستان، چین، عومان و بەحرەینەوە بە حیرەدا تێدەپەڕین و کاڵای وەک قوماش، بەھارات و بۆنیان دەگواستەوە.

حیرە بەتایبەتی بە پیشەسازی قوماشی کوالێتی بەرز ناسرابوو، کە قوماشی ناسکی لە ئاوریشم، خووری و کەتان بەرھەم دەھێنا. ئەم قوماشانە ھەندێک جار بە دەزووی ئاڵتوونی نەخشێنرابوون یان بە نیگاری ئاڵۆز ڕازێنرابوونەوە. شارەکە ھەروەھا لە کاری کانزاسازیدا پێشەنگ بوو، بەتایبەت دروستکردنی شمشێر، ڕم و چەکە جەنگییەکانی دیکە، کە لە سەرانسەری جیھانی عەرەبیدا ناوبانگیان ھەبوو.

پیشەوەرە ناوخۆیییەکان پسپۆڕ بوون لە کاری گڵکار، زێڕینگەری، دارتاشی و خۆشکردنی پێست. زێڕینگرەکان خشڵی ورد و جوانیان بە بەکارھێنانی زێڕ، زیو و بەردە بەنرخەکان دروست دەکرد. شارەکە ھەروەھا بە سیرامیکی میناکاری و کاڵای دروستکراو لە عاج (ددانە فیل) بەناوبانگ بوو.

تایبەتمەندییەکی دیکەی ئابووری حیرە بەرھەمھێنانی مەی بوو. کۆمەڵگە مەسیحی و جوولەکەکان بەشدارییان دەکرد لە دروستکردن و فرۆشتنی مەیدا، بەتایبەتی «شەرابی عەبادی» کە بەرھەمێکی بەناوبانگ بوو و بە ناوچەکە دەناسرایەوە.

ئەو خۆشگوزەرانییەی کە لەم پیشەسازییانەوە دروست ببوو، ڕێگەی بە چینی دەوڵەمەندی شارەکە دەدا کە ژیانێکی شاھانە بژین، وەک ئەوەی لە خانووە ڕازاوەکان، جلوبەرگە شیکەکان و شێوازی ژیانی شارستانیی پێشکەوتوودا ڕەنگی دابووەوە. ئەو سامانەی لە بازرگانی و پیشەگەرییەوە کۆکرابووەوە، بەشدار بوو لە گەشەسەندنی چاند و تەلارسازیی شارەکە.