حیزبی فاشیستی نەتەوەیی
| حیزبی فاشیستی نەتەوەیی | |
|---|---|
| دامەزران | ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢١ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Partito Nazionale Fascista |
| ناونراوە لەدوای | fasces |
| ڕێبەر | بێنیتۆ موسۆلینی |
| سکرتێری گشتی | Michele Bianchi |
| گوتەبێژی فەرمی | Il Popolo d'Italia |
| وڵات | شانشینی ئیتاڵیا، ئیتاڵیا |
| لایەنگیریی سیاسی | ڕاستڕەوی توندڕەو |
| لقەکۆمپانیاکان | Opera Nazionale Dopolavoro |
| شوێنی بارەگاکان | میلان، Palazzo della Farnesina |
| لە پێش | Fasci Italiani di Combattimento |
| لە دوای | Republican Fascist Party |
| کۆتاییھاتن | ٢٧ی تەممووزی ١٩٤٣ |
حیزبی فاشیستی نەتەوەیی (بە ئیتالی: Partito Nazionale Fascista، PNF) حیزبێکی ئیتاڵی بوو لەلایەن بێنیتۆ موسۆلینییەوە لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢١ دامەزرا. حیزبەکە لە ١٩٢٢ حوکمی ئیتاڵیای کرد ئەمەش پاش ڕێپێوانە سەربازییەکەی ڕۆما لەوساڵەدا. حوکمڕانی حیزبەکە تا ساڵی ١٩٤٣ بەردەوامبوو. لەماوەی حوکمڕانی حیزبەکە سەرجەم حیزبەکانی دیکە قەدەغەکران و وڵات بە سیستمی تاک حیزبی بەڕێوەبرا، هەربۆیەش حیزبە لیبڕالە ئۆپۆزسیۆنەکان بە حکوومەتی فاشی ئیتاڵییان دەگووت دیکتاتۆری تۆتالیتاری بەڵام خودی حیزبەکە تۆتالیتاربوونی خۆی ڕەتنەدەکردەوە و بەلایەنی باشەی حوکمڕانی خۆیان دەزانی.
بەر لەحیزبی فاشیستی نەتەوەییە، ئەوا مۆسۆلینی حیزبی شۆڕشگێری فاشیستی لە ١٩١٥ دامەزراند بەڵام دوای دەنگهێنانی کەم لەهەڵبژاردنی ١٩١٩ ئەوا لە ١٩٢١ بڕیاردرا ناوی حیزبەکە بگۆڕن بۆ حیزبی فاشیستی نەتەوەیی کە هەڵگری بیرێکی نەتەوەیی ئیتاڵی بێت.
کاریگەری لە دەرەوەی ئیتاڵیا
[دەستکاری]نموونەی پارتی فاشیستی نەتەوەیی لە دەرەوەی ئیتاڵیا زۆر کاریگەر بوو. لە ماوەی بیست و یەک ساڵی نێوان هەردوو جەنگەکەدا، زۆرێک لە زانایانی ڕامیاری و فەیلەسووفەکان بەدوای ئیلهامی ئایدۆلۆژیدا لە ئیتاڵیا دەگەڕان. چەسپاندنی یاسا و سیستم لەلایەن مۆسۆلینییەوە بۆ ئیتاڵیا و کۆمەڵگەکەی لەلایەن وینستۆن چەرچڵ،[١] سیگمۆند فرۆید،[٢] جۆرج بێرنارد شۆ[٣] و تۆماس ئێدیسۆنەوە ستایش کرا،[٤] چونکە حکوومەتی فاشیست بە توندوتیژی و «تۆڵەسەندنەوە» (شکۆ) ڕووبەڕووی تاوانی ڕێکخراو و مافیای سیچیلی بووەوە.[٥]
فاشیزمی ئیتاڵی کاریگەریی لەسەر پارتی نازیی ئەدۆڵف ھیتلەر، ئەنجومەنی هاوکاریی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری، FET y de las JONS، ئۆستاشە، ڕێکخراوی فاشیستی ڕووسیا، بریت ھابریۆنیم، یەکێتیی فاشیستەکانی بەریتانیا، بزووتنەوەی فاشیستی نەتەوەیی ڕۆمانیا (فاشیای نەتەوەیی ڕۆمانیا و بزووتنەوەی کلتووری و ئابووری نەتەوەیی ئیتاڵیا-ڕۆمانیا) هەبوو. پارتی فاشیستی سامارینێز حکوومەتێکی لە سان مارینۆ لەسەر بنەمایەکی ڕامیاری-فەلسەفی دامەزراند کە لە بنەڕەتدا فاشیزمی ئیتاڵی بوو. لە شانشینی یووگۆسلاڤیادا، میلان ستۆجادینۆڤیچ یەکێتیی ڕادیکاڵی یووگۆسلاڤیای دامەزراند، کە لەسەر بنەمای فاشیزم بوو. ئەندامانی پارتەکە کراسی سەوز و کڵاوی شایکاشایان دەپۆشی و سڵاوی ڕۆمانییان بەکاردەهێنا. ستۆجادینۆڤیچ خۆشی بە «Vodja» ناودەبرد. لە سویسرا، کۆلۆنێلی لایەنگری نازی ئارسەر فۆنجالاز لە بەرەی نەتەوەیی دوای سەردانکردنی ئیتاڵیا لە ساڵی ١٩٣٢ بوو بە سەرسامێکی سەرسەختی مۆسۆلینی و داکۆکی لە لکاندنی سویسرا بە ئیتاڵیا دەکرد، لە کاتێکدا یارمەتی دەرەکیی فاشیستی وەردەگرت.[٦] وڵاتەکە میوانداری دوو چالاکیی ڕامیاری-کلتووری ئیتاڵی بوو: ناوەندی نێونەتەوەیی بۆ لێکۆڵینەوە فاشیستییەکان (CINEF — Centre International d' Études Fascistes)، و کۆنگرەی ساڵی ١٩٣٤ی لیژنەی کار بۆ جیهانگیری ڕۆما (CAUR — Comitato d' Azione della Università de Roma).[٧] لە ئیسپانیا، نووسەر ئێرنێستۆ گیمێنێز کابایێرۆ، لە «Genio de España» («بلیمەتی ئیسپانیا»، ١٩٣٢) داوای لکاندنی ئیسپانیای بە ئیتاڵیا کرد، بە سەرکردایەتی مۆسۆلینی کە سەرۆکایەتی ئیمپراتۆرییەتییەکی کاتۆلیکی لاتینی نێونەتەوەیی دەکرد. پاشان بەرەو پەیوەندییەکی نزیک لەگەڵ فالانگیزم هەنگاوی نا، کە بووە هۆی وازهێنان لە بیرۆکەی لکاندنی ئیسپانیا بە ئیتاڵیا.[٨] لە هیندستان، فاشیزمی ئیتاڵی و بەتایبەتی ئۆپێرا ناسیۆناڵ بالێلا، کاریگەرییان لەسەر بی. ئێس. مۆنجێ و ھیندۆ ماھاسابھا هەبوو.[٩] لە بەڕازیل، فاشیزمی ئیتاڵی ڕۆڵی هەبوو لە ئیلهامبەخشین و دابینکردنی پارە بۆ بزووتنەوەی ئینتیگرالیستی بەڕازیلی پلینیۆ سالگادۆ.[١٠]
کەلەپوور
[دەستکاری]هەرچەندە پارتی فاشیستی نەتەوەیی لەلایەن دەستووری ئیتاڵیای دوای جەنگەوە قەدەغە کرا، بەڵام ژمارەیەک پارتی نێیۆفاشیستی جێگرەوە بۆ بەردەوامبوونی کەلەپوورەکەی دەرکەوتن. لە ڕووی مێژووییەوە، گەورەترین پارتی نێیۆفاشیست بزووتنەوەی کۆمەڵایەتیی ئیتاڵیا (Movimento Sociale Italiano) بوو، کە باشترین ئەنجامی ٨٫٧٪ی دەنگەکان بوو کە لە هەڵبژاردنی گشتیی ١٩٧٢ بەدەستی هێنا. بزووتنەوەی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتیی ئیتاڵیا لە ساڵی ١٩٩٥ هەڵوەشایەوە و هاوپەیمانیی نەتەوەیی جێگەی گرتەوە، کە پارتێکی کۆنەپارێز بوو و خۆی لە فاشیزم دوور خستەوە (دامەزرێنەرەکەی، وەزیری پێشووی دەرەوە جیانفرانکۆ فینی، لە کاتی سەردانێکی فەرمیدا بۆ دەوڵەتی ئیسرائیل ڕای گەیاند کە فاشیزم «خراپەیەکی ڕەها» بووە).[١١] هاوپەیمانیی نەتەوەیی و ژمارەیەک پارتی نێیۆفاشیست لە ساڵی ٢٠٠٩دا یەکیان گرت بۆ دروستکردنی پارتی گەلی ئازادی کە تەمەنی کورت بوو و لەلایەن سەرۆک وەزیرانی ئەوکات سیلڤیۆ بێرلووسکۆنییەوە سەرکردایەتی دەکرا، کە دواجار دوای شکست لە هەڵبژاردنی گشتیی ٢٠١٣ هەڵوەشایەوە.[١٢] ئێستا زۆرێک لە ئەندامانی پێشووی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتیی ئیتاڵیا و هاوپەیمانیی نەتەوەیی چوونەتە ناو برایانی ئیتاڵیا، وەک جیۆریجا میلۆنی، ئیگنازیۆ لا ڕووسا، ئادۆڵفۆ ئورسۆ، فرانچێسکۆ لۆلۆبریجیدا، دانیێلا سانتانچێ، لوکا چیریانی، ئەلێساندۆ چیریانی، تۆماسۆ فۆتی، نێلۆ موسومێچی، گیانی ئەلمانۆ، جیۆڤانی دۆنزێلی، نیکۆلا پرۆکاچینی، ئاندرێیا دیلماسترۆ دێلێ ڤێدۆڤێ، مارچێلۆ جێماتۆ، پاولا فراسینێتی، گالیازۆ بینیامی، کلاودیۆ باربارۆ، ئیزابێلا ڕاوتی، واندا فێرۆ، ئێدمۆندۆ چیریێلی، جیۆڤانباتێستا فازۆلاری، ئەلێسیۆ بوتی، فرانچێسکۆ ئاکوارۆلی، مارکۆ مارسیلیۆ، فێدریکۆ مۆلیکۆنی، ڕۆمانۆ ماریا لا ڕووسا، مارچێلۆ تالیالاتێلا، میشێل ڕالۆ، سالڤۆ سالێمی، کارلۆ چیچیۆلی، جێنارۆ سانگیولیانۆ، مارکۆ سکوریا، کارلۆ فیدانزا، و ئیلێنا دۆنازان.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Top Ten Facts About Mussolini». RonterPening.com. ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨.
- ↑ Falasca-Zamponi، Simonetta (٢٠٠٠). Fascist Spectacle: The Aesthetics of Power in Mussolini's Italy. University of California Press. ژپنک ٠-٥٢٠-٢٢٦٧٧-١.
- ↑ Matthews Gibbs، Anthony (٤ی ئایاری ٢٠٠١). A Bernard Shaw Chronology. Palgrave. ژپنک ٠-٣١٢-٢٣١٦٣-٦.
- ↑ «Pound in Purgatory». Leon Surette. ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٥٢-٠٢٤٩٨-٦.
- ↑ «Mussolini Takes on the Mafia». AmericanMafia.com. ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨.
- ↑ Alan Morris Schom, A Survey of Nazi and Pro-Nazi Groups in Switzerland: 1930–1945 26 September 2007 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. for the Simon Wiesenthal Center
- ↑ R. Griffin, The Nature of Fascism, London: Routledge, 1993, p. 129
- ↑ Philip Rees, Biographical Dictionary of the Extreme Right Since 1890, p. 148
- ↑ Casolari، Marzio (٢٠٠٠). «Hindutva's Foreign Tie-Up in the 1930s: Archival Evidence». Economic and Political Weekly. ٣٥ (4).
- ↑ Gonçalves، Leandro (٢٠١٤). «The Integralism of Plínio Salgado: Luso-Brazilian Relations». Portuguese Studies. ٣٠ (1): ٦٧–٩٣. doi:١٠.١٣٥٣/port.٢٠١٤.٠٠١٧. S2CID ٢٤٥٨٥٠٨١٧.
- ↑ «Former fascists seek respectability». The Economist. ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣. لە ٧ی نیسانی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ «Berlusconi breaks away from Italy government after party ruptures». Reuters. ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣. لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
- بەشداربووانی ویکیپیدیا، «National Fascist Party»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٨ی نیسانی ٢٠١٨.