حکوومەتی ناوچەیی

حکوومەتی ناوچەیی
لقی	حکوومەت، ئەنجومەن
بابەتی لاوەکی	جیاکاری کارگێڕی
بواری کار	local administration
دەرکەوتنی	local self-government
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

حکوومەتی ناوچەیی یان حکوومەتی ناوخۆیی یان حکوومەتی خۆجێیی (بە ئینگلیزی: Local government) پێکھاتووە لە یەکەیەکی تایبەت کە تا ڕادەیەکی زۆر سەرپشک و سەربەخۆیە لە بەڕێوەبردنی کاروباری ناوچەیەیەکی دیاریکراو. دانیشتوانی ناوچەکە خۆیان یاسا بۆ بەڕێوەبردنی ناوچەکە دادەنێن، بە مەرجێک لەگەڵ سیاسەت و بەرنامەی ئەو دەوڵەتەی تێدا دامەزراوە بگونجێت. بەشێک لە وڵاتان لەپێناو ئاسانکاری لە بەڕێوەبردنی وڵاتەکەیان ئەم حکوومەتە ناوچەیییانە دادەمەزرێنن و وڵاتەکەیان دابەشی چەند ناوچە یان ھەرێم دەکەن.

بە شێوەیەکی گشتی بەشێکن لە یەکەیەکی سیاسی یان کارگێڕیی ئاست بەرزتر، وەک نەتەوە یان ویلایەت. حکوومەتە خۆجێییەکان بە گشتی لە چوارچێوەی ئەو دەسەڵات و ئەرکانەدا کار دەکەن کە لەلایەن یاسا یان ڕێنماییەکانی ئاستێکی باڵاتری حکوومەتەوە بۆیان دیاری کراوە. لە دەوڵەتە فیدراڵییەکاندا، حکوومەتی خۆجێیی بە گشتی ئاستی سێیەم یان چوارەمی حکوومەت پێکدەھێنێت، لەکاتێکدا لە دەوڵەتە یەکگرتووەکاندا، حکوومەتی خۆجێیی ئاستی دووەم یان سێیەمی حکوومەت دەگرێتەوە.

دامەزراوەکانی حکوومەتی خۆجێیی لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر زۆر جیاوازن، تەنانەت لەو شوێنانەی کە ڕێککاری ھاوشێوەیان ھەیە، زاراوە تایبەتەکان بەپێی وڵاتەکان دەگۆڕێن. ناوە باوەکان بۆ جۆرە جیاوازەکانی قەوارە خۆجێییەکان بریتین لە پارێزگاکان، قەزاکان، شارەکان، شارۆچکەکان، گوندەکان و ناوچەکانی حکوومەتی خۆجێیی. ڕەنگە ھەمان زاراوە لە وڵاتە جیاوازەکاندا بەکاربھێنرێت بۆ ئاماژەدان بە دامەزراوەکانی حوکمڕانیی خۆجێیی کە خاوەن تایبەتمەندی، دەسەڵات، یان ئەرکی دامەزراوەیی زۆر جیاوازن.

جگە لە حکوومەتە خۆجێییە گشتییەکان، ھەندێک وڵات حکوومەتی خۆجێیی تایبەت بە مەبەستێکی دیاریکراویان ھەیە (ناوچە تایبەتەکان)، وەک ناوچە سەربەخۆکانی قوتابخانەکان، ئەنجومەنی ھەڵبژێردراوی ئاو، یان ناوچەکانی خزمەتگوزاریی خۆجێیی.

ئەگەرچی پێناسەیەکی تاقانە و پەسەندکراوی گشتی بۆ ئەم زاراوەیە نییە، بەڵام وردترین پێناسە بۆ حکوومەتە خۆجێییەکان لەلایەن سندوقی نێونەتەوەیی دراو دابین کراوە، کە کەرتی حکوومەتی گشتی دابەش دەکات بۆ سێ ژێرکەرت (حکوومەتی ناوەندی، ویلایەت و خۆجێیی) و حکوومەتە خۆجێییەکان وەک «یەکە دامەزراوەییەکان پێناسە دەکات کە دەسەڵاتی دارایی، یاسادانان و جێبەجێکردنیان بەسەر بچووکترین ناوچە جوگرافییەکاندا درێژ دەبێتەوە کە بۆ مەبەستی کارگێڕی و سیاسی جیاکراونەتەوە.»

سندوقی نێونەتەوەییی دراو زیاتر ئاماژە بەوە دەکات کە حکوومەتە خۆجێییەکان «بە شێوەیەکی ئاسایی کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە خزمەتگوزارییەکان پێشکەشی دانیشتووانی خۆجێیی دەکەن،» لەکاتێکدا «مەودای دەسەڵاتەکانیان بە گشتی زۆر کەمترە لە دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندی یان حکوومەتی ویلایەتەکان، و ڕەنگە مافی سەپاندنی باجیان ھەبێت یان نەیبێت.» ئەوان زۆرجار بە توندی پشت بە بەخشینەکان (گواستنەوەی دارایی) لە ئاستە باڵاکانی حکوومەتەوە دەبەستن، و ڕەنگە تا ڕادەیەک وەک بریکاری حکوومەتە ناوەندییەکان یان ھەرێمییەکان کار بکەن. ھەروەھا دەبێت بتوانن ئەفسەر و بەرپرسانی خۆیان، بە سەربەخۆیی لە کۆنتڕۆڵی کارگێڕیی دەرەکی دەستنیشان بکەن. تەنانەت کاتێک حکوومەتە خۆجێییەکان تا ڕادەیەک وەک بریکاری حکوومەتە ناوەندییەکان یان ویلایەتەکان کار دەکەن، دەکرێت وەک ئاستێکی جیاوازی حکوومەت مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت، بە مەرجێک بتوانن بە دەستپێشخەری و بەرپرسیارێتی خۆیان ھەندێک پارە کۆبکەنەوە و خەرجی بکەن.

پێناسەکانی تری حکوومەتە خۆجێییەکان کەمتر ڕێنماییکەرن و جەخت لەسەر سروشتی سیاسی یان نوێنەرایەتی حکوومەتە خۆجێییەکان دەکەنەوە. بۆ نموونە، ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری (OECD) حکوومەتە خۆجێییەکان وەک «قەوارە نامەرکەزییەکان پێناسە دەکات کە دەستەی حوکمڕانییان لە ڕێگەی دەنگدانی گشتییەوە ھەڵدەبژێردرێن و بەرپرسیارێتی گشتی و ھەندێک سەربەخۆییان سەبارەت بە بودجە، کارمەندان و سەرمایە ھەیە.» ھاوپەیمانیی کەرتی گشتیی خۆجێیی دامەزراوەکانی حکوومەتی خۆجێیی وەک «قەوارەیەکی دامەزراوەیی (یان یەکەیەکی دامەزراوەیی) پێناسە دەکات کە یەکێک یان زیاتر لە ئەرکەکانی کەرتی گشتی لە چوارچێوەی دەسەڵاتێکی (خۆجێیی)دا ئەنجام دەدات کە سەربەخۆیی و دەسەڵاتی سیاسی، کارگێڕی و دارایی گونجاوی ھەیە بۆ وەڵامدانەوەی پێداویستییەکان و لەپێشینەکانی دەنگدەرانی.»

پرسیارەکانی پەیوەست بە بەھێزکردنی دامەزراوەکانی حکوومەتی خۆجێیی، پێکھاتە و سروشتی سەرکردایەتی سیاسیی خۆجێیی، و مەودای خۆبەڕێوەبەریی خۆجێیی و سەربەخۆیی شارەوانییەکان، پرسیارە سەرەکییەکانی کارگێڕیی گشتی و حوکمڕانین. ھەڵبژاردنە خۆجێییەکان لە زۆر وڵاتدا ئەنجام دەدرێن.

نموونەی حکوومەتە ناوچەیییەکان

1. حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە عێراق
2. ھەرێمی باڤاریا لە ئەڵمانیا
3. ھەرێمی کەتەلۆنیا لە ئیسپانیا

سەرچاوەکان

• بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Local government»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٠.