حکوومەتی ئەنجوومەنی نەتەوەییی مەزن
| حکوومەتی ئەنجوومەنی نەتەوەییی مەزن Büyük Millet Meclisi Hükûmeti | |||||
| |||||
| |||||
 | |||||
| پایتەخت | ئەنقەرە | ||||
| زمان(ەکان) | تورکی | ||||
| ئایین | ئیسلام | ||||
| حکوومەت | حکوومەتی کاتی، کۆماریی پەڕلەمانی | ||||
| مێژوو | |||||
| - دامەزراندن | ١٩٢٠ | ||||
| - کۆتاییھاتن | ١٩٢٣ | ||||
| دراو | لیرەی عوسمانی | ||||
.svg)
.svg)
حکوومەتی ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورە (بە تورکی: Büyük Millet Meclisi Hükûmeti)، بە دەوڵەتی تورکیا (Türkiye Devleti) یان تورکیا (Türkiye) دەناسرا،[١] کە بە شێوەیەکی گشتی بە حکوومەتی ئەنقەرە ناسراوە (Ankara Hükûmeti)،[٢] [٣][٤][٥][٦][٧] یان بە شێوەیەکی کۆن حکوومەتی ئەنگۆرا، حکوومەتی کاتی و شۆڕشگێڕیی تورکیا بوو کە بنکەکەی لە ئەنقەرە (ئەوکات بە ئەنگۆرا ناسرابوو) لە کاتی شەڕی سەربەخۆییی تورکیا (١٩١٩-١٩٢٣) و لە ساڵانی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. لەلایەن بزووتنەوەی نەتەوەییی تورکیاوە سەرکردایەتیی دەکرا، بە پێچەوانەی حکوومەتی قوستەنتینیە یان حکوومەتی ئەستەنبوڵ کە لەناوچووبوو، کە لەلایەن سوڵتانی عوسمانیەوە سەرکردایەتیی دەکرا.
لە سەردەمی شەڕی سەربەخۆییدا، حکوومەتی ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورە فەرماندەییی سوپای ناسراو بە کوڤا-یی میلییێ ("ھێزە نیشتمانییەکان" یان "ھێزە نەتەوەیییەکان) دەکرد. دوای شەڕ و سەرکەوتن بەسەر حکوومەتی قوستەنتینیە پاشایەتیخوازییەکەدا ، حکوومەتی کۆماریی ئەنقەرە کۆتایی ھاتنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و دروستکردنی کۆماری تورکیای لە ساڵی ١٩٢٣ ڕاگەیاند. ئەنجوومەنی باڵای نیشتمانیی گەورە ئەمڕۆ ئۆرگانی پەڕلەمانی تورکیایە.
حکوومەت و سیاسەت
[دەستکاری]حکوومەتی کاتیی کۆمارێکی پەرلەمانی بوو کە پەرلەمانی یەک ئەندام، ئەنجوومەنی باڵای نیشتمانیی گەورە، ھەردوو دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانانی پراکتیز دەکرد.[٨] وەک ئامانجی سەرەکیی حکوومەت ڕزگارکردنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو، و ئەوان لە واقیعدا ھێشتا دانیان بە سوڵتاندا دەنا، سەرەڕای ئەوەی پایتەخت لەژێر داگیرکاریدا بوو، ھیچ پۆستێکی سەرۆکی دەوڵەتی دیاریکراو نەبوو.[٩]
دابەشکردنی کارگێڕی
[دەستکاری]
ھەرچەندە دەستووری ساڵی ١٩٢١ جەختی لەسەر لامەرکەزی کردەوە لە ڕێگەی فراوانکردنی دەسەڵاتی کارگێڕانی ناوخۆیییەوە، بەڵام حکوومەتێکی یەکگرتوو بوو. فەرمانی کارگێڕی لە ڤیلایێت (ویلایەت) و لیڤا یەکگرتووەکان و لیڤا سەربەخۆکان و کازا (قەزا) پێکھاتبوو.[١٠]
پاش ماوەیەکی کەم لە ئاگربەستی موودرۆس ، ١٥ ویلایێت، ٣٥ لیڤای یەکگرتوو، ١٧ لیڤای سەربەخۆ و ٣٩٢ قەزا ھەبوون.[١١] ڤیلایەتەکان تا ڕادەیەک ئۆتۆنۆمییان ھەبوو[١٢] لە ڕێگەی ئەنجوومەنە ناوخۆیییەکانەوە (بە تورکی : vilâyet şurası) کە لەلایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردرابوون و ڕێگەیان پێدەدرا یاسا ناوخۆیییەکان ھەموار بکەنەوە و جێبەجێی بکەن، بە مەرجێک پابەند بوون بەو یاسایانەی کە لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە بڵاوکراونەتەوە.[١١] ڤیلایێتەکان پارێزگار (والی)یان ھەبوو کە لەلایەن ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورەوە بۆ نوێنەرایەتیکردن و وردبینیکردنی ڤیلایێتەکان دەستنیشانکرابوون، لەکاتێکدا قایمقامەکان بەرپرسیار بوون لە دابەشکارییە نزمەکان.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Ryan Gingeras (٢٠١٩). Eternal Dawn: Turkey in the Age of Atatürk. لاپەڕە ٨٦.
- ↑ Esra Yakut: Şeyhülislâmlık: yenileşme döneminde devlet ve din, Kitap Yayınevi Ltd., 2005, ISBN 9789758704941, page 198,199. (تورکی)
- ↑ Pars Tuğlacı: Çağdaş Türkiye, Cem Yayınevi, 1987, Turkey page 358. (تورکی)
- ↑ Hakan Alan, Avni Alan: İstanbul Şehir Rehberi, ASBOOK, 2007, ISBN 9750114701, page 12. (تورکی)
- ↑ Yahya Kemal: Eğil Dağlar, Kubbealtı Publishing, 1966, ISBN 9757618519, pages 13, 92-93, 138, 155, 170, 188, 204-205, 232, 302, 338. (تورکی)
- ↑ William Hale: Turkish Foreign Policy, 1774-2000, Routledge, 2012, ISBN 0415599865, pages 36, 37, 38, 50, 265.
- ↑ Kemal Kirişci, Gareth M. Winrow: The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-State Ethnic Conflict, Routledge, 1997, ISBN 0714647462, pages 71-75, 77-79, 80, 82-84.
- ↑ Özbudun، Ergin (٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi https://atamdergi.gov.tr/tam-metin-pdf/346/tur. لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - ↑ Aslan، Yavuz (٢١ی شوباتی ٢٠١٠). «I. Dönem TBMM'de "İcra Vekilleri Heyeti Riyaseti (Hükümet Başkanlığı)"nın Statüsü ve "TBMM Reisi"nin İcra ile İlgili Yetki ve Sorumluluğu». Atatürk Dergisi. ٣ (1): ١ – لەڕێگەی DergiPark.
- ↑ Tavukçu، İbrahim (٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤). «Milli Mücadele Döneminde TBMM Hükümetlerinin İdari Taksimat Alanında Yaptığı Düzenlemeler». Tarih ve Gelecek Dergisi. ٦ (2): ٥, ٦ – لەڕێگەی DergiPark.
- 1 2 Tavukçu، İbrahim (٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٤). «Milli Mücadele Döneminde TBMM Hükümetlerinin İdari Taksimat Alanında Yaptığı Düzenlemeler». Tarih ve Gelecek Dergisi. ٦ (2): ٥, ٦ – لەڕێگەی DergiPark.
- ↑ Gözler، Kemal (٧ی شوباتی ١٩٢١). anayasa.gen.tr https://www.anayasa.gen.tr/1921-tek-orijinal.pdf. لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
