حوشمەڕ (ئەلپاکا)
حوشمەڕ (بە ئینگلیزی: Alpaca؛ ناوی زانستی: Vicugna pacos) جۆرێکە لە ئاژەڵی شیردەری ماڵی و سەر بە خێزانی وشترەکانە (Camelidae) کە لە بەرزاییەکانی زنجیرەچیاکانی ئەندێز لە ئەمریکای باشووری دەژی. لە ڕووکەشدا زۆر لە لامایەکی بچووک دەچێت، بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو بچووکترە و بە تایبەتی بۆ بەرھەمھێنانی فایبەری (خوریی) گرانبەھا بەخێو دەکرێت، نەک بۆ کاری بارکێشی.
ئەم ئاژەڵە بە سروشت ھێمن و کۆمەڵایەتییە و لەناو ڕاندا دەژی. بەھۆی خورییە ناوازەکەی و ڕەفتارە لەسەرخۆکەیەوە، ئێستا لە زۆر شوێنی جیھان، وەک ئەمریکای باکوور، ئەورووپا و ئوسترالیا، گرنگیی پێدەدرێت و بەخێو دەکرێت.
.jpg) | |
| دۆخی پاراستن | |
|---|---|
| ماڵی کراو | |
| پۆلێنکردنی زانستی | |
| شانشین | ئاژەڵ (Animalia) |
| پۆل | شیردەرەکان (Mammalia) |
| خێزان | وشترەکان (Camelidae) |
| ڕەگەز | ڤیکونیا (Vicugna) |
| جۆر | V. pacos |
| ناوی زانستی | |
| ناوی دوانی | Vicugna pacos |
| نووسەری دوانی | (Linnaeus, 1758) |
| ناوی سێیانی | ' |
| نەخشەی جوگرافی | |
| ھاوناوەکان | |
پۆلێنکاری و مێژوو
[دەستکاری]بۆ ماوەیەکی درێژ، زانایان وایان دادەنا کە حوشمەڕ لە ئاژەڵی گوواناکۆ (Guanaco) کەوتووەتەوە، بۆیە ناوی زانستیی Lama pacosـی لێنرابوو. بەڵام دوای شیکاریی بۆماوەیی (DNA) لە ساڵی ٢٠٠١، دەرکەوت کە حوشمەڕ لە ڕاستیدا نەوەی ماڵیکراوی ئاژەڵی کێوی ڤیکونیایە (Vicugna vicugna)، کە بە بەرھەمھێنانی یەکێک لە باشترین و گرانترین خورییەکانی جیھان ناسراوە. ھەر بۆیە ناوی زانستییەکەی بە فەرمی بۆ Vicugna pacos گۆڕدرا.[١] مێژووی ماڵیکردنی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٦,٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا لەلایەن خەڵکە ڕەسەنەکانی ئەندێزەوە، کە لە کولتووری ئینکا و شارستانیەتەکانی پێش خۆیدا پێگەیەکی ئابووری و کولتووریی گرنگی ھەبووە.
تایبەتمەندییە جەستەییەکان
[دەستکاری]حوشمەڕ ئاژەڵێکی قەبارە مامناوەندە. کێشی لە نێوان ٤٨ بۆ ٨٤ کیلۆگرامدایە و باڵای لە شانەکانییەوە دەگاتە نزیکەی ٨١ بۆ ٩٩ سانتیمەتر. تەمەنیان بە گشتی لە نێوان ١٥ بۆ ٢٠ ساڵدایە.[٢] یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانیان ئەوەیە کە ژێرپێی نەرمیان ھەیە (نەک سم)، ئەمەش وا دەکات کە زیانێکی کەم بە لەوەڕگە و ژینگەکەیان بگەیەنن.
دوو جۆری سەرەکی حوشمەڕ ھەن کە بەپێی جۆری خورییەکەیان جیا دەکرێنەوە:
واکایا (Huacaya): باوترین جۆرە و نزیکەی ٩٠٪ی حوشمەڕەکان پێکدەھێنێت. خورییەکەی چڕ، نەرم، کورت و کەمێک لوولە، ھاوشێوەی خوریی مەڕێکی کوالێتی بەرز وایە.
سوری (Suri): خورییەکەی لە شێوەی تاڵی درێژ و ئاوریشمیی شۆڕبووەوەدایە کە بریسکەیەکی سروشتیی جوانی ھەیە. ئەم جۆرە دەگمەنتر و بەنرخترە.
ڕەفتار و خۆراک
[دەستکاری]حوشمەڕەکان ئاژەڵی گیاخۆرن و بە شێوەیەکی سەرەکی گژوگیا و پووش و گەڵا دەخۆن. لە سروشتدا زۆر کۆمەڵایەتین و لەناو ڕانی گەورەدا دەژین. ئەوان بە دەنگی جیاواز پەیوەندی دەکەن؛ یەکێک لە دەنگە ناسراوەکانیان "وردەوردکردن" (humming)ـە، کە لە کاتی ئاسوودەیی، کنجکۆڵی یان نیگەرانییەکی کەمدا دەریدەکەن.[٢] کاتێک ھەست بە مەترسی دەکەن، دەنگێکی تیژی ھاوشێوەی قیژە دەردەکەن بۆ ئاگادارکردنەوەی ئەندامانی تری ڕانەکە.
وەک باقیی ئەندامانی خێزانی وشترەکان، حوشمەڕیش لە کاتی تووڕەبوون یان ھەستکردن بە ھەڕەشەدا تف دەکاتەوە. ئەم تفە تێکەڵەیەکە لە لیکی ناو دەم و ماددەی نیمچە ھەرسکراوی ناو گەدە.
زۆربوون
[دەستکاری]ماوەی سکپڕی لە حوشمەڕدا نزیکەی ١١.٥ مانگە (واتە نزیکەی ٣٤٥ ڕۆژ). بە شێوەیەکی گشتی، مێینە لە یەک سکدا تەنھا یەک بێچووی دەبێت، کە پێی دەوترێت کریا (Cria). بێچووەکان دوای ماوەیەکی کەم لە لەدایکبوون دەتوانن لەسەر پێی خۆیان بوەستن و دوای ٦ بۆ ٨ مانگ لە شیری دایکیان دەبڕدرێنەوە.[٢]
دوژمنە سروشتییەکان و خۆپارێزی
[دەستکاری]لە زێدی خۆیاندا لە ئەمریکای باشووری، دوژمنی سروشتیی حوشمەڕ بریتین لە شێری شاخ (پوما)، کۆیۆت، ورچ، و ھەندێک جۆری تری گۆشتخۆر. ڕێڕەوی سەرەکیی خۆپارێزییان بریتییە لە ئاگادارکردنەوەی یەکتر بە دەنگی بەرز، تفکردن، و لێدانی دوژمن بە قاچەکانی دواوەیان. زیرەکی و وریایییان وای کردووە کە ھەندێک جار جووتیاران وەک "ئاژەڵی پاسەوان" بۆ پاراستنی ڕانە مەڕ و بزن و پەلەوەرەکان لە ھێرشی ڕێوی و ئاژەڵی بچووکتر بەکاریان بھێنن.
سوودە ئابوورییەکان
[دەستکاری]گرنگترین ھۆکاری بەخێوکردنی حوشمەڕ خورییەکەیەتی کە بە چەندین تایبەتمەندیی ناوازە دەناسرێتەوە:
- گەرم و سووک: لە خوریی مەڕ گەرمترە بەڵام کێشی سووکترە.
- زۆر نەرم: ھەستی نەرمی و لووسییەکەی لەگەڵ کاشمیر بەراورد دەکرێت.
- ھایپۆئەلێرجینیک: ماددەی لانۆلینی تێدا نییە، بۆیە ئەو کەسانەی ھەستیارییان بە خوریی مەڕ ھەیە، دەتوانن بەکاری بھێنن.
- ئاودژ و ئاگرکوژێنەوە: تا ڕادەیەک دژ بە ئاوە و بە ئەستەم گڕ دەگرێت.
- ڕەنگی سروشتی: زیاتر لە ٢٢ ڕەنگی سروشتیی جیاوازی ھەیە، کە پێویستی بە بۆیەکردن کەم دەکاتەوە.
ساڵانە یەک جار خوریی حوشمەڕەکان دەبڕدرێتەوە و بۆ دروستکردنی جلوبەرگی گرانبەھا وەک سوییتەر، پێڵاو، کڵاو، دەستکێش، و بەتانی بەکاردێت. جگە لە خوری، لە ھەندێک ناوچەی ئەمریکای باشووری گۆشتەکەشی دەخورێت و وەک سەرچاوەیەکی پڕۆتینی کەم چەوری دادەنرێت.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و ئیسپانی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
